برای ایران، این تحولات میتواند فرصتی برای بازنگری در سیاستهای توسعه معدنی و جذب سرمایه به بخش اکتشاف باشد. برخورداری از ذخایر قابلتوجه مس و ظرفیتهای معدنی در برخی مواد اولیه موردنیاز صنایع آینده، این امکان را فراهم میکند که کشور از تغییر ترکیب سرمایهگذاری جهانی برای توسعه ذخایر خود بهره بگیرد. با این حال، داشتن ذخایر زمینشناختی بهتنهایی به معنای برخورداری از مزیت رقابتی در جذب سرمایه نیست.
محدودیت دسترسی به منابع مالی و فناوری خارجی، تحریمها، فرسودگی تجهیزات اکتشافی، بیثباتی مقررات و ریسکهای حقوقی، همچنان موانعی جدی در مسیر توسعه این بخش هستند. اهمیت امنیت زنجیره تامین مواد معدنی شهرام شریعتی، فعال و کارشناس حوزه معدن، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به گزارش چشمانداز مواد معدنی حیاتی آژانس بینالمللی انرژی در سال ۲۰۲۶ بیان کرد: بر اساس این گزارش، بازار مواد معدنی حیاتی پس از یک دوره کاهش قیمت، در سال ۲۰۲۵ و ابتدای سال ۲۰۲۶ دوباره روند افزایشی داشته است.
قیمت فلزات پایه از جمله مس و آلومینیوم در این دوره حدود یکسوم افزایش یافته، قیمت لیتیوم بیش از دو برابر شده و کبالت نیز رشد قیمتی حدود ۱۳۰ درصدی را تجربه کرده است. محدودیت عرضه، افزایش تقاضا و محدودیتهای صادراتی از جمله عوامل موثر بر این تحولات بودهاند. او ادامه داد: یکی از نکات مهم گزارش، احتمال تداوم کسری عرضه مس و لیتیوم تا سال ۲۰۳۵ است. بر اساس پیشبینی آژانس، شکاف عرضه و تقاضای مس در آن سال میتواند به حدود ۲۵درصد برسد. این موضوع نشان میدهد توسعه اکتشاف و افزایش ظرفیت تولید مس در سالهای آینده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در عین حال، محدودیتهای صادراتی برخی کشورها، بهویژه چین در حوزه عناصر نادر خاکی و مواد مورد استفاده در صنایع پیشرفته، امنیت زنجیره تامین مواد معدنی را به یکی از دغدغههای اصلی اقتصاد جهانی تبدیل کرده است. سرمایهها به سمت مس میروند؟ شریعتی با اشاره به تغییر رفتار سرمایهگذاران معدنی گفت: براساس گزارش آژانس، سرمایهگذاری در بخش مواد معدنی حیاتی در سال ۲۰۲۵ حدود ۹ درصد کاهش یافته و هزینههای اکتشاف نیز بیش از ۱۰ درصد پایین آمده است. البته این کاهش در همه مواد معدنی یکسان نبوده است.
هزینهکرد شرکتهای فعال در حوزه لیتیوم حدود ۴۰ درصد افت کرده، درحالیکه سرمایهگذاری شرکتهای فعال در حوزه مس حدود ۸ درصد افزایش داشته است. این تفاوت نشان میدهد سرمایهگذاران در حال بازنگری در اولویتهای خود هستند و مس بهدلیل چشمانداز تقاضای بلندمدت، همچنان جایگاه مهمی در برنامههای سرمایهگذاری دارد. او افزود: این روند برای کشورهایی که ذخایر قابلتوجه مس دارند، میتواند فرصت ایجاد کند. با این حال، بهرهگیری از این فرصت صرفا به استخراج محدود نمیشود و توسعه فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش نیز اهمیت دارد.
در بسیاری از کشورها، ارزش اقتصادی مواد معدنی در مراحل بعد از استخراج و تولید فلز اولیه ایجاد میشود و توسعه محصولات با فناوری بالاتر، بخشی از برنامههای جدید معدنی است. این کارشناس معدن با اشاره به ظرفیت بازیافت مواد معدنی اظهار کرد: بازیافت نیز یکی از مسیرهای تامین مواد معدنی حیاتی در دنیاست، اما در ایران از این ظرفیت به اندازه کافی استفاده نمیشود. بخشی از مواد ارزشمند در باطلههای معدنی و پسماندهای فرآوری باقی میمانند و امکان بازیابی آنها وجود دارد.
باطلههای معادن سرب و روی زنجان و برخی مجموعههای معدنی مانند چادرملو و گلگهر میتوانند از این منظر مورد بررسی قرار گیرند. استفاده از این منابع میتواند بخشی از نیاز صنایع را بدون اتکا به استخراج جدید تامین کند. ذخایر معدنی شرط کافی نیست شریعتی درباره امکان استفاده ایران از تغییر مسیر سرمایهگذاری جهانی گفت: جذب سرمایهگذار خارجی الزامات مشخصی دارد و نمیتوان انتظار داشت صرف اعلام وجود ذخایر معدنی یا دعوت از سرمایهگذاران، شرکتهای بزرگ بینالمللی را به ورود به کشور ترغیب کند.
بسیاری از سرمایهگذاران معدنی در جهان شرکتهای خصوصی هستند و تصمیمگیری آنها براساس ارزیابی اقتصادی، میزان ریسک، شفافیت اطلاعات و امکان بازگشت سرمایه انجام میشود. به گفته او، چین بهدلیل سابقه طولانی فعالیت در ایران، شناخت بیشتری از فضای صنعتی و اقتصادی کشور دارد، اما همکاری با سایر شرکتهای بینالمللی بهدلیل تفاوت در الزامات و استانداردهای سرمایهگذاری دشوارتر است. او ادامه داد: ایران برای جذب سرمایهگذار خارجی با موانع متعددی روبهروست. یکی از نخستین موضوعات، زیرساختهاست.
سرمایهگذار پیش از ورود به یک کشور، وضعیت شبکه راهی، راهآهن، برق و امکانات موردنیاز برای توسعه معدن را بررسی میکند. ما در بخشهایی از کشور با محدودیت شبکه حملونقل و زیرساختهای برق مواجه هستیم و این موضوع هزینه سرمایهگذاری را افزایش میدهد. علاوه بر این، باید مشخص باشد ذخایری که قرار است در اختیار سرمایهگذار قرار گیرد، چه میزان ذخیره دارند و توسعه آنها به چه مقدار سرمایه نیازمند است.
نبود شناخت جامع از ذخایر کشور این فعال معدنی با تاکید بر ضرورت شناسایی و ارزشگذاری دقیق ذخایر معدنی گفت: یکی از مشکلات جدی بخش معدن ایران، نبود شناخت جامع از همه ذخایر کشور، بهویژه ذخایر زیرزمینی است. حتی درباره برخی ذخایر شناختهشده و بزرگ نیز اطلاعات فنی و اقتصادی باید به شکلی ارائه شود که برای سرمایهگذاران بینالمللی قابل ارزیابی و پذیرش باشد. برای مثال، درباره ذخایر شرکت ملی مس، از جمله سرچشمه و سونگون، باید اطلاعات دقیق و بهروزی درباره میزان ذخیره باقیمانده، کیفیت ماده معدنی، عمر معدن و نیازهای سرمایهگذاری وجود داشته باشد.
او افزود: وقتی قرار است یک معدن یا محدوده معدنی در اختیار سرمایهگذار خارجی قرار گیرد، باید مشخص باشد چه داراییای واگذار میشود و ارزش اقتصادی آن چقدر است. این موضوع باید براساس گزارشهای فنی معتبر و استانداردهای بینالمللی انجام شود. ارائه یک برآورد کلی از میزان ذخیره، بدون پشتوانه اطلاعات اکتشافی و ارزیابی فنی قابل اتکا، برای یک شرکت بزرگ معدنی کافی نیست. به گفته این کارشناس معدن، سرمایهگذار باید بتواند براساس اطلاعات معتبر، هزینه توسعه معدن، میزان تولید، عمر ذخیره و بازده اقتصادی پروژه را محاسبه کند.
شریعتی با انتقاد از شیوه فعلی جذب سرمایه خارجی در بخش معدن گفت: سهم سرمایهگذاری خارجی در معادن ایران بسیار ناچیز است و به نظر میرسد تعداد معادنی که به شکل واقعی تحت سرمایهگذاری خارجی قرار گرفتهاند، حتی به ۱۵ تا ۲۰ معدن هم نرسد. البته این برآورد براساس شناخت و ارزیابی من از وضعیت موجود است. نکته مهمتر اینکه بخش قابلتوجهی از این همکاریها نیز با شرکتهای بزرگ و شناختهشده بینالمللی انجام نشده است. در مواردی محدودههای معدنی به شرکتهایی واگذار شدهاند که اطلاعات روشنی درباره نحوه انتخاب آنها، فرآیند واگذاری و شرایط سرمایهگذاری وجود ندارد.
ما مزایدههای بینالمللی گسترده و شفافی برای معرفی فرصتهای معدنی کشور برگزار نکردهایم و نمیتوان چنین همکاریهایی را معادل جذب سرمایهگذاری خارجی در مقیاس واقعی دانست. او تاکید کرد: مس ایران از ظرفیت مناسبی برای جذب سرمایه برخوردار است، اما تحقق این ظرفیت به شناسایی و ارزشگذاری دقیق ذخایر، ارائه اطلاعات فنی استاندارد و شفافیت در فرآیند واگذاری وابسته است. ما در حال واگذاری بخشی از ثروت ملی هستیم و طبیعی است که این فرآیند باید هم برای سرمایهگذار خارجی و هم برای افکار عمومی و مردم کشور شفاف باشد.
تولید محصولات فناورمحور در معدن شریعتی با اشاره به ضرورت تکمیل زنجیره ارزش مواد معدنی اظهار کرد: یکی دیگر از موضوعاتی که باید در سیاستگذاری معدنی کشور مورد توجه قرار گیرد، عبور از نگاه محدود به استخراج و تولید محصولات اولیه است. هنوز در ایران تصور غالب این است که زنجیره ارزش مس با تولید کنسانتره، کاتد یا ورق به پایان میرسد؛ درحالیکه در بسیاری از کشورهای معدنی، فعالیتها به سمت تولید محصولات پیشرفتهتر و فناوریمحور حرکت کرده است.
توسعه آلیاژهای ویژه و محصولات مورد استفاده در صنایع پزشکی و فناوریهای پیشرفته از جمله حوزههایی است که میتواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند. او ادامه داد: بخش مهمی از ارزش اقتصادی مواد معدنی در مراحل بعدی زنجیره و تولید محصولاتی ایجاد میشود که فناوری و دانش فنی بیشتری در آنها به کار رفته است. اگر قرار باشد سرمایهگذار خارجی وارد ایران شود، باید مشخص باشد که علاوه بر استخراج، چه چشماندازی برای توسعه فرآوری و تولید محصولات نهایی وجود دارد.
سرمایهگذاری در یک معدن زمانی جذابیت بیشتری پیدا میکند که امکان توسعه فعالیتهای پاییندستی و دسترسی به بازارهای مصرف نیز فراهم باشد. این فعال معدنی با انتقاد از ارزیابی عملکرد بخش معدن بر مبنای افزایش اسمی تولید و درآمد گفت: افزایش درآمد ریالی یا ارزش اسمی تولید لزوما به معنای افزایش بهرهوری و خلق ارزش اقتصادی بیشتر نیست. ممکن است بخشی از رشد درآمد فقط ناشی از افزایش نرخ ارز باشد، درحالیکه میزان تولید واقعی، بهرهوری و ارزش افزوده متناسب با آن رشد نکرده باشد.
بنابراین، باید عملکرد بخش معدن را با شاخصهای واقعی و قابل مقایسه با استانداردهای جهانی سنجید.
منبع: دنیای اقتصاد



