جام جم آنلاین: تالار وحدت شامگاه بیستوششم آبانماه، میزبان کنسرت دیگری از ارکسترسمفونیک تهران بود. در این کنسرت، قطعه «پطرس اِنی» از آنتونیو پاپالاردو، آهنگساز ایتالیایی با همراهی گروه کر اجرا شد. حضور این آهنگساز در ایران و همراهی او با اجرای این قطعه، فرصت مناسبی را برای دیدار و تعامل مستقیم هنرمندان ایرانی با خالق این اثر فراهم کرد.
این رویداد، پروژهای مشترک میان بنیاد رودکی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ایتالیاست که با هدف گسترش تعاملات فرهنگی و هنری میان دو کشور و بهرهگیری از ظرفیت موسیقی برای تقویت گفتوگوی میان فرهنگها و سنتهای دینی شکل گرفته است. پطرس انی در سال ۲۰۰۶ بهمناسبت پانصدمین سالگرد آغاز ساخت بنای جدید کلیسای سنپیتر در واتیکان خلق شد. این اثر در قالب اوراتوریوی سمفونیک ــ آوازی روایتی موسیقایی از زندگی و رسالت پطرس حواری را با بهرهگیری از ظرفیتهای ارکستر و گروه کر بازتاب داد.
اجرای این اثر در تهران با چهارصدمین سالگرد تقدیس بنای کنونی کلیسای سنپیتر در واتیکان همزمان شد؛ بنایی که در سال ۱۶۲۶ میلادی مورد تقدیس قرار گرفت. این همزمانی، به اجرای یادشده وجهی تاریخی و فرهنگی بخشیده و آن را به فرصتی برای بازنمایی پیوندهای فرهنگی و معنوی میان ملتها تبدیل کرده است. به این بهانه، با نصیرحیدریان، رهبر ارکسترسمفونیک تهران به گفتوگو نشستهایم.
تازهترین کنسرت ارکسترسمفونیک تهران که طی روزهای اخیر شاهد آن بودیم، از جهاتی با دیگر کنسرتهایی که این ارکستر تا امروز اجرا کرده متفاوت بوده است، یکی از این مؤلفهها بهرهگیری از گروه کر بوده که به نظرم برای مخاطبان تازگی داشت. همینطور است. به خاطر دارم سه سال پیش در صحبتهایی که با سفیر ایران در وین داشتم به این مسأله اشاره کردم که مخاطبان ایرانی از ۶۰ درصد قطعات کلاسیک جهانی محرومند، چون این قطعات اکثرا به شکل کرال اجرا میشوند و متاسفانه مخاطبان ما از ظرفیت گسترده ثروتی که در حیطه موسیقی کلاسیک وجود دارد بیبهرهاند.
درواقع اغلب آهنگسازان شاخص و بزرگ جهان مانند موتزارت، شوبرت، هایدن، برامز و… در کنار ساخت قطعات سمفونیک، آثار زیبای دیگری هم برای ارکستر و کر نوشتهاند، منتها از آنجا که ما در ایران کمتر با این بخش از موسیقی جهانی آشنایی و مواجهه داشتهایم، طبعا به آن شکلی که باید نتوانستیم این حیطه را بشناسیم. در این کنسرت ما از یک گروه کر ۲۷ نفره استفاده کردیم که با بهترین کیفیت به اجرای قطعه پطرس انی (پطرس اینجاست) ساخته پاپالاردو آهنگساز ایتالیایی پرداخت که امیدوارم مورد قبول مردم واقع شده باشد.
هرچند این کنسرت با استقبال زیادی روبهرو شد و تمام بلیتها ظرف چند روز پیش از برگزاری کنسرت به فروش رفته بود.
یکبار در گفتوگویی که با استاد لوریس چکناواریان داشتم، ایشان به این نکته اشاره کردند که وقت آن رسیده است ما نیز در ارکسترهایمان، مانند دیگر نقاط جهان، از حضور نوازندگانی با ملیتهای دیگر بهره بگیریم. حالا با اجرای قطعهای از این آهنگساز و حضور او در ایران و همچنین تجربههای مشابه در سالهای اخیر، به نظر میرسد این آرزو تا حدود زیادی درباره ارکستر سمفونیک تهران محقق شده است. شما چقدر با این مسأله موافقید؟ حتما همینطور است. در سالهای اخیر کارهای خوبی در ارکستر انجام شده است که امیدوارم تعداد این اتفاقات بزرگ روزبهروز بیشتر شود.
مسأله مهمتر اینکه امروز تمام ارکسترهای بزرگ جهان از گروه کر برخوردارند و ما هم باید در این زمینه قدم برداریم، بهخصوص اینکه تجربه نشان داده، مردم ما همیشه با موسیقی آوازی همخوانترند.
ممکن است یک دلیلش این باشد که ما اساسا ملت شعر هستیم. بله، موسیقی که با آواز و کلام توام باشد نزد ما ایرانیان دلنشینتر است و بهتر میتوانیم با آن ارتباط برقرار کنیم. طبعا بروز چنین اتفاقاتی در ارکسترسمفونیک تهران، میتواند به جذب مخاطبان بیشتری منجر شوند که شاید تا پیش از این، کمتر با چنین ارکستری آشنایی داشته و به تماشای این کنسرتها علاقه داشتهاند. درواقع اضافهکردن گروه کر به ارکستر میتواند از جهاتی، جنبه فرهنگسازی را نیز داشته باشد تا با موسیقی کلاسیک بیشتر آشنا شوند.
معیارتان برای انتخاب اجرای این قطعه چه بود؟ این انتخاب از سوی بنیاد رودکی صورت گرفته بود که به نظرم انتخاب بجا و دقیقی بود. درباره سابقه شکلگیری این قطعه هم باید بگویم، واتیکان آن را به پاپالاردو سفارش داده بود. اگر به سوناتهای بتهوون گوش دهید و درباره تاریخچه شکلگیری هرکدام از این آثار تحقیق کنید، میبینید اغلبشان به شاهزادههای وقت تقدیم شده بود. درحالیکه قطعات ماندگار و زیبایی در تاریخ موسیقی جهان هست که مبنای مذهبی دارند و از سوی کلیساها به آهنگسازان بزرگ سفارش داده شده است.
بارزترین نمونه این مسأله قطعه «آوه ماریا» از شوبرت است که درباره حضرت مریم (س) نوشته و تا امروز بارها در ارکسترهای جهانی اجرا و مخاطب جذب عظمت و زیبایی این قطعه شده است. به نظرم در ایران هم میتوانیم چنین قطعاتی را به آهنگسازان بزرگ سفارش دهیم و از این منظر به غنای موسیقایی ارکسترال بیفزاییم. قطعه پطروس انی که توسط پاپالاردو نوشته شده درباره حضرت مسیح (ع) است و اشعاری که گروه کر آن را در این کنسرت خواندند تماما از بطن انجیل بیرون آمده است.
در ماههای گذشته، در بحبوحه جنگ ۴۰ روزه، کنسرتی از ارکسترسمفونیک تهران در میدان آزادی به رهبری شما برگزار شد. این رویداد در آن بازه زمانی فقط یک اتفاق موسیقایی سرگرمکننده نبود، بلکه توانست به تقویت همدلی و هویت ملی ما هم کمک کند. ممکن است دراینباره بیشتر توضیح دهید؟ برای خود من هم اجرا در فضای باز میدان آزادی تجربه متفاوتی بود. ما در این کنسرت به اجرای قطعات کلاسیک پرداختیم.
یکی از قطعات با پیانو اجرا شد و یادم هست با وجود سرمای هوا و اینکه بعضی از مردم سازهایی مثل فاگوت و توبا را از نزدیک ندیده بودند و نمیشناختند، ولی در نهایت آرامش و صبوری به این قطعات گوش دادند. طبعا این کنسرت اتفاق خوشایندی بود، چراکه از یکسو توانست پیوند بیشتری بین مخاطبان عمومی و موسیقی کلاسیک برقرار کند و از سوی دیگر، در روزهایی این کنسرت برگزار شد که کشورمان در شرایط حساسی قرار داشت و شنیدن این قطعات به افزایش روحیه مقاومت در مردم کمک کرد. بهطورکلی، سه کنسرت اخیر ارکسترسمفونیک تهران به محض اطلاعرسانی، با استقبال بینظیر مخاطبان روبهرو شد.
این نشان از علاقهمندی مردم به این حیطه دارد، مشروط بر اینکه کارهای خوبی در این زمینه ارائه شود و مخاطب را دستکم نگیریم.
بعضی از آهنگسازان پیشکسوت در گفتوگوهایی که با آنها انجام میدهم به این مسأله اشاره میکنند که پارتیتور آثارشان سالهاست در کشوی میز اتاق کارشان خاک میخورد ولی از این آثار برای اجرا در ارکسترسمفونیک تهران استفاده نمیشود. نظر شما دراینباره چیست؟ من با این دیدگاه همعقیده نیستم؛ چراکه در یکسالونیم گذشته، در هر فرصتی که برای اجرای کنسرت پیش آمده، دستکم یک قطعه از آثار آهنگسازان معاصر را در برنامه گنجاندهام. نمونه آن، اجرای «سمفونی شماره یک» اثر محمدرضا تفضلی بود که به باور من، یکی از دشوارترین قطعاتی بود که ارکستر در این مدت اجرا کرده است.
آهنگساز نیز با مهارتی چشمگیر توانسته بود تم ایرانی را در قالب سمفونیای حدود ۵۰ دقیقهای، در چهار موومان و با فرمی نزدیک به ساختار کلاسیک اروپایی، بهخوبی بسط دهد. یا همینطور قطعه «فلکالافلاک» ساخته کامبیز روشنروان و نمونههای دیگر. من همیشه بر این نکته تأکید کردهام که ایران برای من در اولویت نخست قرار دارد و پس از آن، اجرای رپرتوار کلاسیک جهان در برنامه ارکستر جای میگیرد؛ بنابراین در هر فرصتی از اجرای آثار آهنگسازان داخلی استقبال کردهایم و اینطور نبوده که فعالیت ارکستر برمبنای اجرای آثار آهنگسازان خارجی محدود باشد.
در کنسرتهای پیشرو، بازهم تصمیم به اجرای قطعاتی از دیگر آهنگسازان معاصر دارید؟ بله، در کنسرت بعدیمان که در آذرماه برگزار میشود، به اجرای قطعه «رستاخیز» زندهیاد احمد پژمان میپردازیم و در کنار آن دو قطعه از برامز را با همراهی گروه کر اجرا میکنیم.
آینده ارکستر سمفونیک تهران را چگونه ارزیابی میکنید؟ در تمرینهای پیش از کنسرت نیز که حضور داشتم، شاهد بودم بارها به نوازندگان تأکید میکردید که ارکستر باید از بالاترین سطح کیفی برخوردار باشد. دقیقا، چون معتقدم نوازنده باید متوجه باشد که در چه جایگاهی قرار گرفته است، ارکسترسمفونیک تهران نزدیک به صد سال قدمت دارد و در طول سالها، شاخصترین و برجستهترین هنرمندان در این ارکستر ساز زدهاند. بنابراین، نوازندگان جوان امروز هم باید تمام تلاش خود را به کار بگیرند تا بهترین کیفیت را هنگام اجرای هر کنسرت ارائه دهند که خوشبختانه همینطور هم هست و خروجی کار ارکستر بسیار رضایتبخش است.
نویسنده: آزاده صالحی
منبع: جام جم آنلاین



