ورود سینمای ناطق به ایران با فیلمی آغاز شد که نه در تهران، بلکه در بمبئی ساخته شد. «دختر لر» به کارگردانی عبدالحسین سپنتا و با بازی روحانگیز و خود او، ۳۰ آبان ۱۳۱۲ روی پرده رفت و نخستین فیلم ناطق فارسی شد. ساسان سپنتا، فرزند این سینماگر، در گفتوگویی قدیمی از چگونگی شکلگیری این فیلم، دشواریهای فیلمبرداری و انتخاب نخستین بازیگر زن سینمای ایران روایت کرده است.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ ورود صدا به سینما، تجربه تماشای فیلم را در ایران نیز دگرگون کرد. در سالهایی که بیشتر سینماهای تهران هنوز فیلمهای صامت نمایش میدادند، فیلمهای ناطق خارجی بهتدریج روی پرده رفتند؛ اما زبان این فیلمها برای بسیاری از تماشاگران ایرانی قابل فهم نبود و گاه فردی در سالن سینما داستان فیلم را برای مخاطبان توضیح میداد. در چنین شرایطی، ساخت فیلمی با زبان فارسی میتوانست مخاطبان بیشتری را با سینمای ناطق آشنا کند؛ هرچند محدود بودن سالنهای مجهز به نمایش فیلم ناطق، سرمایهگذاری در این حوزه را با تردیدهایی همراه کرده بود.
در بمبئی، عبدالحسین سپنتا که برای ترجمه و تألیف آثار مربوط به تاریخ و ادبیات ایران به هند رفته بود، با اردشیر ایرانی، صاحب استودیوی فیلمسازی امپریال فیلم، آشنا شد. علاقه سپنتا به سینما و موافقت ایرانی با تولید فیلمی فارسی، زمینه ساخت «دختر لر» را فراهم کرد؛ فیلمی که با بازی روحانگیز در نقش گلنار و سپنتا در نقش جعفر، در سال ۱۳۱۱ ساخته شد و درست در سیام آبان ۱۳۱۲ یعنی درست ۹۳ سال پیش در چنین روزی روی پرده رفت و به یکی از آثار ماندگار تاریخ سینمای ایران تبدیل شد.
ساسان سپنتا در گفتوگو با بصیر نصیبی، در مجله «تلاش» به تاریخ اول شهریور ۱۳۵۱، از مسیر ورود پدرش به سینما، نخستین تجربههای فیلمسازی او، دشواریهای ضبط صدا و فیلمبرداری در هند و چگونگی انتخاب بازیگران «دختر لر» سخن گفته است. در ادامه شرح این مجله را میخوانید:
در سال ۱۳۱۱ اولین فیلم ناطق فارسی به نام دختر لر در بمبی به کارگردانی عبدالحسین سپنتا تهیه شد که مورد علاقه فراوان تماشاچیان ایران واقع گشت این مطالب را در مصاحبه ای که آقای بصیر نصیبی با ساسان سبپتا پسر مرحموم عبدالحسین سپنتا به عمل آورده می خوانید.
دختر لر؛ اولین فیلم ناطق ایرانی چگونه به وجود آمد
پرسش: بصیر نصیبی پاسخ: ساسان سپنتا
در سال ۱۳۱۱ – ۱۳۱۰ بیشتر سینماهای تهران فیلم صامت نشان میدادند و اواخر ۱۳۱۱ در برخی از سینماها فیلم ناطق نشان داده شد، که چون به زبان خارجی بود و برای تماشاگران ایرانی نامفهوم، در اینگونه سینماها یک نفر مأمور بود تا داستان فیلم را برای مردم توضیح بدهد و تشریح کند.
در همین سالها «اردشیر ایرانی» یکی از ایرانیانی که در بمبئی استودیوی فیلمبرداری داشت، توانست نخستین فیلم ناطق را در هندوستان با نام «عالمآرا» تهیه کند و در همین سالها عبدالحسین سپنتا که برای کار ترجمه و تألیف به بمبئی آمده بود با اردشیر ایرانی آشنا شد و به خاطر اشتیاقی که به کار سینما داشت همکاری با اردشیر ایرانی را پذیرفت و بعد از مدتی اردشیر ایرانی اظهار تمایل نمود که یک فیلم ناطق به زبان فارسی در هندوستان تهیه کند. میباید به یاد داشت که این کار در وهله اول برای یک تهیه کننده مطلوب نبود؛
بدین خاطر که سینماهایی که میتوانستند فیلم ناطق نمایش دهند محدود بودند و این محدودیت باعث میشد که فیلم نتواند در سطح وسیعتری عرضه شود. بنابراین حدس زده میشد که فیلم موفقیت تجاری به دست نیاورد و بازده مناسبی نداشته باشد.
به هر حال شاید به خاطر علاقه و دلبستگی اردشیر ایرانی به زادگاهش، با ساختن فیلم دختر لر موافقت کرد و مرحوم عبدالحسین سپنتا با اشتیاق پذیرفت و در نوشتن سناریو و اشعار و ترانههای فیلم دختر لر یا جعفر و گلنار با اردشیر ایرانی همراهی و همگامی کرد. به این ترتیب نخستین فیلم ناطق ایرانی با یاری سپنتا و اردشیر ایرانی در سال ۱۳۱۱ در بمبئی ساخته شد، مردان و زنان مسنتر بهخوبی «دختر لر» را به یاد دارند. این نخستین فیلم فارسی برخلاف حدس تهیهکننده با چنان استقبالی مواجه شد که مردم بارها به دیدنش رفتند و ترانهها و گفتوگوهای فیلم را برای یکدیگر بازگو میکردند.
خوشبختانه با علاقه و توجهی که آقای ساسان سپنتا به کار پدرشان داشتهاند تا حد ممکن سعی کردهاند تا میراث معنوی پدر حفظ شود و گروه سینمای آزاد با استفاده از عکسها، طرحها، آفیشها و اسلایدهایی که توسط آقای ساسان سپنتا نگهداری شده است توانست در تابستان ۴۹ جلسهای برای بزرگداشت سپنتا ترتیب دهد و از بنیانگذار سینمای ایران به نیکی یاد کند. ما امیدواریم از فیلم «دختر لر» (که در اختیار یکی از صاحبان سینماهای قدیمی است و این خطر کاملا حس میشود که این سند مهم تاریخ سینمای ایران در اثر نمایش مکرر و بیتوجهی صاحب فیلم از بین برود) کپیای تهیه و حفظ شود.
سپنتا در ۸ فروردین ۱۳۴۸ در اصفهان درگذشت و از زندگینامه او فیلمی باقی مانده که هنوز کاملا آماده نمایش نیست، این فیلم را جلال مقدم برای تلویزیون ساخت.
برای اینکه خوانندگان جوان مجله تلاش را با شروع کار سینما در ایران و چهرهی عبدالحسین سپنتا، بنیانگذار این سینما آشنا کنیم، گفتوگوی زیر را با آقای ساسان سپنتا فرزند مرحوم عبدالحسین سپنتا ترتیب دادهایم.
س – تا آن حد که من اطلاع دارم عبدالحسین سپنتا به دعوت (دینشاه ایرانی) رئیس انجمن زرتشتیان بمبئی برای ترجمه کتابهای تاریخ و ادبیات ایران باستان از ایران به بمبئی رفت، چه شد که به کار سینما پرداخت؟
ساسان سپنتا: شما مسئلهای را به میان آوردید که رویدادهای سال ۱۳۱۱ را به میان میکشد و من میخواهم جواب شما را با ذکر جریانی که در سه سال قبل واقع شد آغاز کنم. در فروردین ۱۳۴۸ در جلسهای که به خاطر درگذشت او تشکیل شده بود یکی از معلمین سابق سپنتا چنین اظهار داشت: «هنگامی که چند سالی از تدریس من سپری شد، کارهای نظامت و نامنویسی مدرسه را هم به من واگذار کردند. روزی در دفتر مدرسه نشسته بودم و از پنجره اتاق مدیر، بیرون را تماشا میکردم. پرتوی آفتاب از لابهلای برگهای زرد خزان فضای مدرسه را آرامش بخشیده بود.
از دور دیدم پیرمردی با ریش کم سفیدرنگ و کلاه کوچک در حالی که دست کودکی را در دست داشت از در مدرسه ظاهر شد و به طرف دفتر میآید، او به درون آمد و کودک هم پهلوی او ایستاد. پس از تعارفات معمول آنها نشستند، مرد خود را میرزا محمدحسین شیرازی معرفی کرد و گفت از آنجا که میل دارم خواهرزاده من عبدالحسین خوب تحصیل کند او را به این مدرسه میآورم و میخواهم اسم او را ثبت کنید. من نام او را نوشتم و از فردای آن روز زن موسپیدی که مادر او بود او را به مدرسه میآورد و در سلک شاگردان کلاس من درآمد.
او به هنگام تحصیل در سه درس بیشتر از سایر دروس علاقمندی نشان میداد: ادبیات، نقاشی و تاریخ».
مطالب فوق که از زبان یک دبیر سالخورده مدرسه سابق زرتشتیان بیان شد، مربوط به هنگامی است که سپنتا در حالی که کودکی بیش نبود توسط داییاش به مدرسه سپرده شد و من از این نظر آن را به میان آوردم که مشاهده کنیم علاقه به هنر و نقاشی از همان اوان کودکی در سوابق تحصیلی او چشم میخورد. امروز هم چند قطعه نقاشیهای او که مربوط به همان دوران است باقی مانده است. مادرش در پرورش ذوق شعرسرایی او بسیار مؤثر بود و آن زن بیشتر اشعار حماسی فردوسی و قطعاتی از مثنوی و حافظ را از حفظ بود.
سپنتا قبل از مسافرت به هند با کار تئاتر آشنائی داشت چنانکه خود او در خاطراتش که به خط خود نوشته و برای اولین مرتبه در اینجا قسمتهایی از آن را نقل میکنم؛ چنین مینویسد: «در تهران به وسیله آقای سهراب سفرنگ که در مدرسه زرتشتیان سابقا ناظم و معلم و مدیر بود و مرا از طفولیت میشناخت و در آن وقت حسابدار و مدیر تماشاخانه زرتشتیان بود، در آن تماشاخانه مشغول کار شدم. این تماشاخانه به وسیله آقای افلاطون شاهرخ تأسیس شده بود و هنرپیشگانی مانند معزالدیوان، فکری، خیرخواه، لرتا… در آن بازی میکردند، من در آن تماشاخانه تحت نظر یک نفر سوئدی به نام فردریک تالبرگ که در امور نقاشی و تئاتر تبجری داشت به کار پرداختم.»
سپنتا پس از مسافرت به هند و ترجمه و نشر کتابهای دینشاه، با یکی از دوستان دینشاه که در بمبئی استودیوی فیلمبرداری داشت و نام او اردشیر ایرانی بود آشنا شد. روزی اردشیر آنها را به استودیو فیلمبرداری خود دعوت میکند، اتفاقا آن روز چند «نما» از فیلمی را فیلمبرداری میکردند. سپنتا پس از دیدن قسمتهای مختلف استودیو بسیار تحت تأثیر قرار میگیرد و شب بعد برای فراگرفتن دروس زبان پهلوی در منزل پرفسور انکلساریا دعوت داشت. سپنتا به پرفسور میگوید که ای کاش میتوانستم همانگونه که با زبان شعر و ادبیات با خوانندگان بسیاری ارتباط برقرار کردهام، به زبان فیلم هم آشنائی پیدا میکردم.
پرفسور میگوید شما که با فرهنگ ایران آشنایی دارید هرگاه با زبان و تکنیک سینما هم آشنا شوید میتوانید از عهده این کار برآیید، سپنتا دینشاه را راضی میکند که با او به استودیوی اردشیر ایرانی بیاید و در آنجا اردشیر را قانع میسازند که اجازه دهد سپنتا به کار فیلم و سینما وارد شود.
اردشیر کتابهایی در مورد سناریونویسی، کارگردانی و مونتاژ که از اروپا با خود به هند برده بود در اختیار سپنتا قرار میدهد و ضمنا تحت نظر یکی از کارگردانان برجسته سینمای بنگال که به بمبئی آمده بود و نام او «دباکیبوز» بود با فنون سینما آشنا میشود.
س – در تحت چه شرایطی و چگونه ساختن فیلم «دختر لر» با جعفر و گلنار به سپنتا واگذار شد؟
ساسان سپنتا: بهتر است اجازه دهید آغاز مطلب را از زبان خود سپنتا بشنویم او در خاطرات خود که سرگذشت ساختن اولین فیلم ناطق ایرانی را بیان میکند چنین مینویسد: «اردشیر ایرانی مدیر شرکت فیلمبرداری امپریال فیلم در بمبئی بود که از معروفترین کمپانیهای فیلمبرداری هند به شمار میآمد. در آن موقع کمپانی مزبور فیلمی به نام داکو گیلرکی به زبان اردو تهیه میکرد. دیدن این فیلم و آشنایی دینشاه با اردشیر به من فرصت داد که فکر تهیه یک فیلم فارسی را در خاطر اردشیر تمرکز دهم. در اندک مدتی تصمیم به تهیه فیلم گرفته شد.
سناریوی فیلم دختر لر را با نظر فنی اردشیر که مخصوصا از نظر مونتاژ مهارت زیادی داشت نوشتم و این فیلم در استودیوی امپریال شروع به تهیه شد. تاریخ دقیق شروع فیلمبرداری را دقیقا به خاطر ندارم ولی میدانم که در ماه آوریل ۱۹۳۲ (۱۳۱۱) اولین قسمتهای فیلم تهیه میشد.»
لباسها و وسائل صحنهها که میبایست همه ایرانی باشد در هندوستان پیدا نمیشد و آن وسایل را با اشکال فراهم کردند چنانکه لوازم غارقلیخان را از ایران خواستند که پس از مدتی رسید.
سپنتا درباره اولین روز فیلمبرداری میگوید: «یک روز در اوایل تابستان که روزهای سوزان هند بود، سه کامیون بزرگ با دو اتومبیل سواری از بمبئی خارج شد و در جاده پرپیچ و خم چمور از وسط جنگلهای خطرناک در حرکت بودند، این اولین روز شروع به فیلمبرداری بود: یک کامیون مخصوص حمل ماشینها و دوربینهای فیلمبرداری بود که در صندوقهای مخصوص قرار گرفته بود و کابلهایی که برای اتصال آنها به برق و باطریهای قوی به کار برده میشد گرد قرقرههایی در مجاور آنها قرار داشت، همچنین چندین نورافکن و منعکسکننده نور نیز در این کامیون قرار داشت.
کامیون دوم منحصرا مخصوص حمل ماشین و وسایل ضبط صدا بود و دستگاههای صدابرداری در داخل این کامیون نصب شده بود. اطراف این کامیون دوجداره بود که صداهای خارج به داخل نفوذ نکند و فقط دریچهای به خارج داشت که بالای دریچه صفحات شیشهای مشاهده میشد، روی یکی نوشته شده بود (خوب) روی دیگری (بد) و روی صفحه سومی نوشتهشده بود (دوباره). پس از ضبط صدا یکی از این صفحات روشن میشد و کارگردان و سایر متخصصین از دور و نزدیک میتوانستند بدانند آیا صدا خوب ضبط شده است یا بد و یا آنکه باید احتیاطا دوباره تجدید شود.
داخل این کامیون دستگاه تقویتکننده (آمپلیفایر) نصب بود و ولومهای زیر و بم کردن صدا و درجههای مختلف روی صفحه آن به چشم میخورد.
در آن موقع صدا مانند امروز روی نوار مغناطیسی ضبط نمیشد بلکه به وسیله نور به طریق اپتیک روی نواری از فیلم حساس (مانند فیلم عکاسی) صدا را ضبط میکردند. حلقههای فیلم خام صدا و میکروفنها و کابلها و سهپایههای آن تماما در این کامیون قرار داشت. یک اتوبوس نیز حامل قریب یکصد نفر بود که تمام آنها پس از رسیدن به محل مقصود، لباسهای لری پوشیده و همدستان قلیخان را تکشیل دادند.
در دو اتوموبیل سواری یکی متخصصین فیلمبرداری و صدابرداری و دستیاران آنها و دیگری من که کارگردان بودم و چند نفر که از آن به بعد هنرپیشه نامیده شدند قرار داشتیم و راههای پرپیچ و خم را از درون جنگلهای وحشتناک میپیمودیم، مقصد ما محلی بود به نام چمور.
این محل را که برای رسیدن به آن میبایست فرسنگها از درون جنگل عبور کنیم از این جهت انتخاب کرده بودم که در حوالی بمبئی مناظری که شبیه به لرستان باشد وجود نداشت و مجبور بودیم فرسنگها راه پیموده […] تا بتوانیم قسمتی از مناظر شبیه به لرستان پیدا کنیم و بسا اتفاق میافتاد که پس از رسیدن به محل مقصود اتفاقا هوا ابر میشد و بالاخره مایوس شده و بدون آنکه اصلا دستگاه فیلمبرداری شروع به کار کرده باشد مراجعت مینمودیم.
اغلب اتفاق میافتاد که مناظری شبیه به لرستان و کوههای آن سامان پیدا میکردیم ولی یک تیر تلگراف یا لوله آب یا عمارت مدرن که در آن منظره بود مانع میشد که از کوه مذکور استفاده نماییم یا آنکه درخت نارگیلی که در آن منظره قرار داشت ما را منع میکرد. فیلمبرداری این فیلم با شرکت کسانی که تمام آنها برای اولین مرتبه خود را در مقابل دوربین فیلمبرداری میدیدند کار آسانی نبود.»
س – خانم روحانگیز در فیلم دخترلر نقش گلنار را داشت، با توجه به اینکه در ایران حجاب و تعصبات خرافاتی زیاد بود چگونه خانواده روحانگیز پذیرفتند که او بازیگر شود؟
سپنتا: سال تهیه فیلم ۱۳۱۱ میباشد، در ایران حجاب به قوت خود باقی است و در خیابانها زنی بدون چادر و روبنده یافت نمیشود، چه رسد به آنکه زنی حاضر شود روی پرده سینما ظاهر شود، در هند آن موقع هم تعصبات خرافاتی بیشتر از ایران به چشم میخورد؛
بنابراین یافتن هنرپیشه زن کار مشکلی است، به هرحال پس از مباحثه بسیار، خانم یکی از کارمندان استودیو که از اهالی کرمان و نامش روحانگیز بود و شوهرش نزد اردشیر کار میکرد حاضر میشود تعلیماتی دیده و نقش گلنار را بازی نماید، بهخصوص صحبتهای اردشیر و سپنتا با دختر و اولیای او که هرگاه این دختر حاضر به بازی در فیلم شود افتخار اولین زن بازیگر ایرانی در فیلم، نصیب او خواهد بود، جرأت و شهامتی به او بخشیده و او توانست نقش خود را بهراحتی در فیلم اجرا نماید.
حالا که صحبت از خانم روحانگیز به میان آمد بیمناسبت نیست که از بقیه افراد و چهرههای اول، اولین فیلم ناطق ایرانی نامی به میان آورم:
روحانگیز در نقش گلنار
ظبط صدا ت.سط بهرام ایرانی
فیلمبرداری روی فیلم منفی ۳۵ میلیمتری سیاه و سفید
صدابرداری سر صحنه روی فیلم منفی به طریق اپتیک
چاپ صدا حاشیه فیلم ثبت به طریق اپتیک
سرعت فیلم – ۲۴ کادر در ثانیه
طول فیلم- چهارده هزار فوت
مدت نمایش فیلم- دو ساعت و سی دقیق
صحنه اول فیلم از یکی از قهوهخانههای بین راه خوزستان شروع میشود، دختر لری مشغول رقص است و جمعی از لرها و عربها نشستهاند. صاحب قهوهخانه رمضان نام دارد و پسر یکی از دزدان معروف و همدستان قلیخان است که دو ماه قبل از آن تاریخ مرده است. رمضان شخص بدعملی بود و در مقابل پول از هیچ زشتکاری ابا نداشت، چنانکه روزی مبلغی پول از شخصی میگیرد که دختر را به او بسپارد، اتفاقا همان روز جعفر وارد همان قهوهخانه شده و در آنجا منزل نمود روزی اتفاقا جعفر سر چاه آب در موقعی که با گلنار میخواست از چاه آب بکشد، با او ملاقات میکند و با او بنای دوستی میگذارد.
در ادامه این دوستی دختر سرگذشت خودرا بیان میکند. فیلم یک رجعت به گذشته (flashback) دارد و صحنههای کودکی او را در کرمان نشان میدهد.
دختر چنین میگوید: «من از خانواده تاجر محترمی هستم، در موقع غارت شهر به دست دزدان گرفتار شدهام، در طفولیت فالگیری از زندگی من خبر داده گفت که این دختر آیندهاش به سختی خواهد کشید و در کوهستان زندگی خواهد کرد، سفری روی دریا در پیش دارد، بعد از آن سفر بخت به او روی خواهد کرد. چندی از این موضوع نگذشته بود که شبی ما خوابیده بودیم دزدان به شهر ریخته و پدر و مادر من مقتول شدند و پدر همین رمضان مرا دزدیده به اینجا آورد.»
در طول فیلم دختر لر شما تلاش یک دختر و پسر جوان را که همدیگر را دوست میدارند، برای آزادی میبینید و در بقیه ماجراهای فیلم بالاخره عشق که برحسب سادگی و صمیمیت بین آن دختر و پسر پیدا شده بر پول و مستی و شرارت اطرافیان غلبه کرده و آن دو در تمام ماجراها یکدیگر را یاری میکنند…
کمپانی امپریال پس از درآمد سرشاری که از فیلمهای دختر لر- شیرین و فرهاد و فردوسی برد میل داشت فیلمهای دیگری نیز در کمال ارزانی و با حداقل هزینه تهیه نماید… در مقابل سپنتا مینویسد: «من فیلم دختر لر را با منتهای زحمت برای امپریال کمپانی تهیه نموده بودم و کمپانی مزبور به عذر اینکه از بازار سینما در ایران اطلاع ندارد و مطمئن به استفاده از آن فیلم نیست مرا امید داد که در صورت آنکه این فیلم را خوب کارگردانی نمایم که مورد توجه ایرانیان قرار بگیرد قدردانی کاملی خواهد نمود؛ ولی پس از انجام این خدمت آنها به تعهدات خود وفا نکردند، تهیه فیلم دختر لر به همان اندازه که برای کمپانی استفاده داشت به ضرر من تمام شد.»
منبع: خبرآنلاین



