محمدابراهیم باستانیپاریزی از تاریخنگاران برجسته معاصر ایران بود که با نثری شیرین، طنز و بهرهگیری از ادبیات و فرهنگ عامه، تاریخ را برای مخاطبان گستردهای خواندنی کرد. حمید باستانیپاریزی، فرزند این استاد فقید، در گفتوگو با ایبنا از وضعیت انتشار و تجدید چاپ آثار پدر، سرنوشت کتابخانه و اسناد او و ویژگیهای تاریخنگاریاش میگوید و تأکید میکند که نوشتههای او مستند و منطبق با روایات تاریخی است.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا – آناهید خزیر: برخی آدمها با رفتنشان از یادها نمیروند؛ در واژهها، خاطرهها، در کتابهایی که ورق میخورند و در ذهن نسلی که با نوشتههایشان زندگی کرده است، باقی میمانند. استاد محمدابراهیم باستانیپاریزی از همین انسانها بود. او فقط یک مورخ نبود؛ قصهگوی روزگارانی بود که شاید اگر قلم او نبود، بسیاری از روایتها، آدمها، حکایتها و گوشههای فراموششده تاریخ در غبار زمان گم میشدند.
باستانیپاریزی تاریخ را از حصار کتابهای خشک و روایتهای رسمی بیرون آورد و با شیرینی کلام، طنز ظریف، حافظه شگفتانگیز و نگاه انسانیاش، آن را به میان مردم برد. او از گذشته مینوشت، اما نوشتههایش همیشه بوی زندگی میداد. در کنار روایت پادشاهان و سیاستمداران، از مردم عادی، از کوچهها و آبادیها، از فرهنگ و آداب و رسوم و از آدمهایی سخن میگفت که شاید نامشان در صفحات رسمی تاریخ جایی نداشت، اما در حافظه و هویت یک سرزمین سهمی بزرگ داشتند.
برای او تاریخ صرفا بازگویی آنچه گذشته بود، نبود؛ راهی برای شناخت انسان، جامعه و ریشههای فرهنگی ما بود. شاید راز ماندگاری آثارش نیز همین باشد؛ اینکه خواننده در میان سطرهای کتابهای او، تنها با گذشته روبهرو نمیشود، بلکه بخشی از زندگی و هویت خود را بازمییابد. امروز، سالها پس از خاموشی آن صدای گرم و آن قلم شیرین، هنوز میتوان با گشودن هر یک از کتابهایش به دیدارش رفت؛ با او خندید، آموخت، به گذشته سفر کرد و از دریچه نگاهش به ایران و ایرانی نگریست.
به مناسبت سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران به سراغ حمید باستانیپاریزی فرزند استاد رفتهایم تا دوباره یادی از استاد شیرینسخن تاریخ داشته باشیم. آنچه میخوانید حاصل گفتوگو با حمید باستانیپاریزی است:
شما بهواسطه علاقه و ارتباط دیرینهتان با حوزه تاریخ، طبیعتا بخشی از مطالعاتتان را به آثار تاریخی اختصاص میدهید. در یک سال گذشته بیشتر چه کتابهایی در این زمینه مطالعه کردهاید و کدام آثار برایتان جذابیت یا اهمیت بیشتری داشتهاند؟
به طور مشخص کتاب تاریخی خاصی مطالعه نکردم. عمدتا مجلات و فصلنامههای ادبی مثل بخارا، سمرقند، فصلنامه ماهور را خواندم و یکی دو سرگذشت و مصاحبه، مثل کتاب شیرین «گفتگو با خودم» از هنرمند ارجمند، ارشد تهماسبی که از سوی موسسه فرهنگی و هنری ماهور منتشر شده است. در این کتاب سرگذشت زندگیاش را که بخشهایی از آن کنار هنرمندان مشهور سپری شده، نوشته شده است. او در نقل روابطش با هنرمندان، از هر دو روی سکه گفته و خوب و بد را با هم آورده است. برخوردی که شاید به نظر بعضیها هنجارشکنانه و کمی دور از عرف باشد.
البته من خواندن داستان و رمان را هیچگاه کنار نمیگذارم.
اگر بخواهید چند کتاب ارزشمند را به علاقهمندان، بهویژه نسل جوان و کسانی که قصد دارند مطالعات تاریخی خود را بهصورت جدی آغاز کنند، پیشنهاد دهید، چه آثاری را انتخاب میکنید؟
من فکر میکنم نسل جوان هنگامی میتواند تاریخ را به شکل جدی دنبال کند که قبلا در دوره تحصیل معلمان او به شکلی علاقه وی را به تاریخ جلب کرده باشند. تا آنجا که میدانم شاید مطالب کتب درسی و وضعیت فعلی تدریس و تحصیل در مدارس به گونهای نیست که اینگونه علاقهمندی را ایجاد کند. به نظرم توصیه به خواندن کتابهای داستانی ساده و هدایت خواننده جوان به سمت مطالعه داستانهایی مبتنی بر تاریخ گذشته میتواند منجر به علاقه وی به خواندن کتب کلاسیک تاریخی شود.
اگر بخواهیم وضعیت نشر و کتاب در حوزه تاریخ را طی یک سال گذشته بررسی کنیم، ارزیابی شما از روند انتشار آثار تاریخی، میزان استقبال مخاطبان و جایگاه کتابهای تاریخ در میان آثار منتشرشده چیست؟
حقیقت امر، علاقه من به مطالعه آثار تاریخی در آن حدی نیست که اطلاع کافی از روند انتشار آثار تاریخی داشته باشم. اما به نظر میرسد با توجه به وضعیت نامناسب تامین کاغذ و اقتصاد جامعه- به خصوص قشری که بیشتر با کتاب سرو کار دارند، اوضاع چندان مساعد نیست.
درباره آثار زندهیاد استاد محمدابراهیم باستانی پاریزی، یکی از مهمترین چهرههای تاریخنگاری معاصر ایران، وضعیت تجدید چاپ کتابهای ایشان در حال حاضر چگونه است؟
تا به امسال قریب به پنجاه جلد از شصتوهفت جلد کتب ایشان تجدید چاپ شده است. آخرین تجدید چاپها، چاپ هفدهم کتاب از «پاریز تا پاریس» و بیستوپنجمین چاپ کتاب «پیغمبر دزدان» است. متاسفانه وضعیت نابسامان کاغذ و هزینههای بالای چاپ و انتشار کتاب طی یکسال اخیر، اشتیاق ناشر را به تجدید چاپ دیگر عناوین کم کرده است. کتاب «پاریز تا پاریس» سفرنامهای است شخصی که خود بر این باور است که بیشتر عمر خویش را صرف سفر کرده است. او در این سفرنامه به اولین سالهای سفر خود که از کوهستان پاریز آغاز گرفت، اشاره میکند.
سفری که به سیرجان و با هدف تحصیل در مقطع ششم ابتدایی صورت گرفت و از همان سالها، دائم در سفر بود. او جزئیات دلنشینی را با همان زبان گرم و ساده همیشگیاش بیان میکند؛ از نخستین دعای سفری که پدرش در گوش او خواند تا سفر به سرزمینها و شهرهای مختلف، این خاطرات را چنان زنده و ملموس بیان میکند که گویی خواننده با او از پاریز تا پاریس همسفر و همقدم بوده است.
شیخ محمدحسن زیدآبادی، یا در برخی منابع شیخ محمدحسن سیرجانی کرمانی، متخلص به قارانی و مشهور به نبیالسارقین یا پیغمبر دزدان زاده حدود ۱۲۳۰ هجری قمری در زیدآباد سیرجان و حدود ۱۳۱۰ هجری قمری در زیدآباد سیرجان درگذشت. او شاعر، نویسنده، طنزپرداز و روحانی ایرانی و از معاریف عصر قاجار بود که در بهبود و اصلاح اوضاع زمان خویش، تلاش بسیار کرد و با نامههای مطایبهآمیز و سرشار از اشعار لطیف و در عین حال گزنده خود، خطاب به حکام و افراد مهم و موثر دوران خویش، آنان را به عدالت و دادگری و دوری از بیداد و ستم، فرامیخواند.
مقصود و غرض وی از انتخاب لقب نبیالسارقین یا پیغمبر دزدان برای خویش و استفاده همیشگی از این لقب در اشعار و نوشتههای خود، آن بود که با بیان شوخطبعانه خویش، در ظاهر دزدان بیابانی و سر گردنه و راهزنان صحراگرد و کوهنشین، و در باطن و لفافه، تمامی دزدان و غارتگران اموال عمومی و ازجمله بهخصوص حکام و زمامداران ستمگر را، به کردار زشت و جهنمیشان متنبه ساخته و با گفتار و لحن دلپسند آن زمان، آنها را از روش بدشان بازدارد.
مجموعه آثار و نامههای او، به همراه مختصری از شرح حالش، نخستینبار در سال ۱۳۲۴ خورشیدی، در کتابی موسوم به پیغمبر دزدان در کرمان به چاپ رسیده است.
کتابخانه شخصی استاد باستانیپاریزی، با توجه به گستردگی مطالعات، پژوهشها و علایق علمی ایشان، میتواند گنجینهای ارزشمند برای شناخت شیوه کار و جهان فکری این مورخ برجسته باشد. این کتابخانه در حال حاضر در چه وضعیتی قرار دارد؟ آیا همچنان مجموعه کتابها و اسناد ایشان را حفظ کردهاید؟
کتابخانه استاد به همان وضعیت سابق حفظ شده و فعلا از سوی خانواده تصمیمی برای کتابهای او گرفته نشده است.
طی سالهای گذشته همواره درباره ضرورت معرفی بیشتر شخصیت علمی و میراث مکتوب استاد باستانیپاریزی صحبت شده است. در حال حاضر چه آثار، اسناد، نامهها، یادداشتها یا مجموعههایی درباره زندگی، شخصیت و فعالیتهای علمی ایشان در دست تدوین یا انتشار قرار دارد؟
سال گذشته به مناسبت صدمین سال تولد پدرم مجموعه مقالاتی که خودشان در زمان حیات جمع کرده بودند تحت عنوان «اطلس اصطنبولی» منتشر شد. در همین سال، به لطف و کوشش جناب دکتر داریوش رحمانیان و لطف چند تنی از استادان و فرهیختگان مقالاتی جمعآوری و یک شماره از مردمنامه به نام استاد منتشر شد. دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و همینطور دانشگاه شهید باهنر کرمان نیز همایشهایی با عنوان تاریخنگاری محلی با یاد و نام باستانیپاریزی برگزار کردند. اسناد، نامهها و یادداشتهای ایشان نیز نیاز به تدوین و دستهبندی دارد تا پس از آن احیانا به مرحله انتشار برسند.
باستانیپاریزی در این اثر، از معلمان و استادانی مینویسد که در شکلگیری ذهن، زبان و جهانبینی او نقش داشتهاند؛ از کلاسهای درس رسمی گرفته تا محافل علمی، گفتوگوهای غیررسمی و تجربههای زیستهای که «آموزش» را به امری فراتر از مدرسه و دانشگاه بدل میکند. نثر کتاب، همان نثر آشنای استاد است؛ آمیختهای از تاریخ، خاطره، طنز ظریف، ارجاعات ادبی و نکتههای اخلاقی. او از معلمانش اسطوره نمیسازد، بلکه آنان را با تمام ویژگیهای انسانیشان ضعفها، بزرگیها، سختگیریها و مهربانیها به تصویر میکشد. همین نگاه انسانی است که کتاب را خواندنی و باورپذیر میکند.
«اطلس اصطنبولی» در لایهای عمیقتر، تأملی است بر جایگاه معلم در جامعه ایرانی؛ بر نسلی که دانش را با منش همراه میکرد و آموزش را نوعی مسئولیت اخلاقی میدانست. این کتاب نهتنها ادای دینی شخصی است، بلکه سندی فرهنگی از تاریخ آموزش، دانشگاه و روشنفکری ایران در سده اخیر به شمار میآید.
شما به عنوان کسی که با آثار و دستنوشتههای استاد باستانی پاریزی از نزدیک آشنایی دارید، هنگام آمادهسازی کتابهای ایشان برای چاپ با چه نکات جالب، کمترشناختهشده یا تأملبرانگیزی مواجه شدهاید؟ آیا در میان دستنوشتهها، حاشیهنویسیها، یادداشتها و اسناد باقیمانده از ایشان مواردی وجود داشته که شناخت تازهای از شیوه پژوهش، نگاه تاریخی یا حتی شخصیت علمی و ادبی ایشان به دست بدهد؟
از آنجا که رشته تخصصی من تاریخ و حتی علوم انسانی نیست، قضاوت در این مورد زمانی میسر است که اهل تحقیق پس از مطالعه این اسناد و نامهها در آن مورد اظهار نظر کنند. این کار هم مستلزم کار جمعی حداقل یکی دو سالهای هست که سعی داریم آن را به انجام برسانیم. متاسفانه وضعیت متزلزل و ناپایدار جامعه فرهنگی به دلیل حوادث یک سال و نیم اخیر امکان این کار را فعلا ناممکن کرده است.
در حال حاضر بخش عمدهای از آثار استاد باستانیپاریزی از سوی نشر علم منتشر میشود. آیا حق انتشار و بازنشر کتابهای استاد همچنان در اختیار این ناشر است یا امکان انتشار آثار استاد از سوی ناشران دیگر نیز وجود دارد؟ به طور کلی، چه سیاستی برای حفظ کیفیت انتشار، دسترسی آسانتر مخاطبان به کتابها و تداوم حضور آثار ایشان در بازار نشر دنبال میکنید؟
بنا به خواست پدر در زمان حیاتشان و همینطور ارتباط خوبی که چه ایشان و چه خانواده با نشر علم و جناب مهدی علمی و فرزندان ایشان دارند، تا آنجا که ممکن است تجدید چاپ و انتشار کتابهای پدر از سوی نشر علم انجام خواهد شد. استفاده از دیگر ابزار برای در دسترس قرار دادن آسانتر و حتی ارزانتر کتابهای استاد نیز مد نظر است، اما سعی داریم آن را در مقطعی انجام دهیم که به شکلی هم حق مولف و هم ناشر حفظ شود و هم کتابهای استاد تا حد ممکن عاری از اشتباهات و اغلاط چاپی و ارجاعی باشد.
این کار طی سالهای اخیر و در هنگام تجدید چاپ کتابها انجام شده و امیدواریم که بهزودی بتوان با مشارکت نشر علم از طریق درگاههای مطمئن برخی کتابهای استاد به شکل الکترونیکی در دسترس علاقهمندان قرار گیرد.
استاد باستانیپاریزی ازجمله تاریخنگارانی بود که توانست تاریخ را از چارچوب روایتهای صرفا دانشگاهی و تخصصی فراتر ببرد و با نثری شیرین، آمیخته به طنز، حکایت، ادبیات و فرهنگ عامه، مخاطبان گستردهای را با تاریخ آشتی دهد. به نظر شما راز ماندگاری آثار ایشان در چیست؟ نسل جدید تاریخنگاران و نویسندگان تا چه اندازه میتوانند از شیوه روایت و نگاه میانرشتهای ایشان به تاریخ الهام بگیرند؟
فکر میکنم شروع کار پدر به نویسندگی و ترجمه در مجلات و روزنامههای دهه بیست شمسی موجب شد تا ایشان به زبانی سادهتر از نثر رسمی کتب تاریخی – نسبت به همان دوره – مطالب و موارد تاریخی را مطرح کنند. ضمن آنکه آشنایی او با شعر و ادبیات و همینطور فرهنگ عامه و نوعی خاصیت ذهنی منحصر به فرد باعث شد مطالب رسمی و خشک تاریخ را در لفافی از شیرینی شعر و ادب و فولکلور پیچیده و به خواننده ارائه کنند. این کار استاد به شهادت روایات و نامههای علاقهمندانشان موجب شد بسیار از کسانی که به تاریخ علاقه نداشتند، به این نحوه خواننده آثار تاریخی شوند.
اگرچه به اعتقاد من، اکثر قریب به اتفاق نوشتههای پدر، کاملا مستند و منطبق با روایات تاریخی است، چراکه در پانویس تمامی مطالب کتابهایشان ارجاع به اصل موضوع در کتب کهن و جدید تاریخی و جغرافیایی مشاهده میشود. شاید انتخاب این روش موجب شده که هنوز حتی در نسل جوان علاقهمندی به نوشتههای استاد باقیمانده است. اما اینکه نسل جدید نویسندگان آثار تاریخی از این روش الهام بگیرند، موضوعی است که باید براساس وضعیت اجتماعی، ابزار انتقال مفاهیم و نیاز جامعه فرهنگی شکل بگیرد.
منبع: خبرآنلاین


