با این همه، هر تغییر در نظام آموزشی، بهویژه در کشوری، چون ایران با تنوع گسترده فرهنگی و زبانی، نیازمند روشن شدن حدود و پیامدهای آن است. نگرانی از آنجا آغاز میشود که در کنار سخن گفتن از برنامهمحوری، بحث بومیسازی بستههای آموزشی و افزایش اختیارات استانها و مدارس نیز مطرح میشود. بهرهگیری از ظرفیتهای بومی، شناخت تاریخ و فرهنگ هر منطقه و پیوند دادن آموزش با محیط زندگی دانشآموزان، نهتنها ناپسند نیست، بلکه میتواند بر غنای آموزش بیفزاید.
اما پرسش اصلی این است که مرز میان بومیسازی و محلیسازی کجاست و سهم عناصر مشترک ملی در این میان چگونه حفظ خواهد شد؟مدرسه فقط محل انتقال دانش نیست؛ یکی از مهمترین نهادهای شکلگیری حافظه مشترک نسلهاست. کتاب درسی نیز، با همه کاستیها و نیازش به اصلاح و روزآمد شدن، تنها مجموعهای از اطلاعات برای گذراندن امتحان نیست.دانشآموزی که در خراسان، آذربایجان، خوزستان، بلوچستان یا لرستان درس میخواند، در کنار شناخت محیط و فرهنگ محل زندگی خود، باید با تاریخ، ادب و زبان مشترک سرزمینش نیز پیوند یابد.
تنوع فرهنگی ایران هنگامی مایه توان و غناست که در چارچوب یک هویت ملی و سرمایههای مشترک فرهنگی معنا پیدا کند.در میان این سرمایههای مشترک، زبان فارسی جایگاهی ممتاز دارد. فارسی، زبان رسمی و مشترک مردم ایران و مهمترین وسیله ارتباط فرهنگی میان مردم با زبانها و گویشهای گوناگون است. پاسداشت زبانها و گویشهای بومی، نه در تعارض با زبان فارسی است و نه باید چنین تعارضی میان آنها ساخته شود.
برعکس، فرهنگ ایرانی در طول تاریخ خود توانسته است گوناگونیهای محلی را در پرتو یک زبان مشترک به سرمایهای برای فرهنگ ملی تبدیل کند.با این حال، آنچه درباره طرحهای کلان باید همواره به یاد داشت، فاصله میان آن چیزی است که در طرحها بر کاغذ میآید و آن چیزی که در اجرا رخ میدهد. ممکن است یک طرح، مجموعهای از اهداف مطلوب و آرمانی داشته باشد، اما همه اجزای آن به یک اندازه قابلیت و امکان اجرا پیدا نکنند.
بخشهای دشوار و پرهزینه، مانند تربیت معلم توانمند، فراهم کردن امکانات آموزشی برابر، طراحی دقیق برنامههای محلی و نظارت بر کیفیت اجرای آنها، ممکن است سالها نیازمند زمان و سرمایهگذاری باشد؛ اما بخشهایی که آسانتر اجرا میشوند، زودتر به مرحله عمل درآیند.از این رو، یک طرح خام، حتی پیش از اجرا، میتواند مطالباتی تازه ایجاد کند و مسیر سیاستگذاری را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر حدود و ثغور بومیسازی و اختیارات محلی از آغاز روشن نباشد، این احتمال وجود دارد که در عمل، توجه به مؤلفههای محلی پررنگ شود، اما سازوکارهای دشوار و ضروری برای حفظ تعادل میان نیازهای محلی و عناصر مشترک ملی بر زمین بماند. آنچه در این میان اهمیت دارد، پیشگیری از اجرای نامتوازن یک طرح است؛ زیرا گاه حاصل اجرای گزینشی، با مقصود اولیه و آرمانهای نوشتهشده در متن برنامه تفاوت بسیار پیدا میکند.این حساسیت زمانی بیشتر میشود که بحث برنامهمحوری و بومیسازی را در فضای گستردهتر بحثهایی درباره زبان آموزش بنگریم.
در سالهای اخیر، زمزمههایی درباره «تدریس به زبان مادری» با استناد ناآگاهانه به اصل پانزدهم قانون اساسی مطرح شده و گاه پیگیری آن در قالب طرحهای قانونی نیز به میان آمده است. البته نباید میان این موضوعات، بیآنکه سندی در دست باشد، ارتباطی قطعی و از پیش طراحیشده فرض کرد؛ اما همزمانی این بحثها، ضرورت شفافیت در سیاستگذاری آموزشی را بیشتر میکند.اصل پانزدهم قانون اساسی، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران را فارسی میداند و در کنار آن، استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانهها و تدریس ادبیات آنها را مجاز میشمارد.
میان پاسداشت و آموزش ادبیات زبانها و گویشهای بومی با تبدیل آنها به زبان تدریس و جایگزین کردن زبان مشترک ملی، تفاوتی بنیادین وجود دارد.آموزش و پرورش حق دارد و باید روشهای خود را نو کند، از ظرفیت معلمان بهره گیرد و به واقعیتهای گوناگون مناطق کشور توجه داشته باشد. اما در هر تحول آموزشی، یک اصل نباید فراموش شود: مدرسه باید در کنار شناساندن خانه و زادگاه به کودک ایرانی، خانه بزرگتر او، یعنی ایران، را نیز به او بشناساند.برنامهمحوری، اگر به معنای گشودن راههای تازه برای آموزش و افزایش توان معلم باشد، میتواند گامی رو به پیش باشد؛
اما این تحول زمانی اطمینانبخش است که جایگاه برنامه ملی، عناصر مشترک فرهنگی و زبان فارسی در آن بهروشنی تعریف و تضمین شود. تنوع فرهنگهای بومی، سرمایه ایران است؛ اما زبان مشترک و حافظه فرهنگی و ملی نیز سرمایه همه ایرانیان است و به هیچ وجه نباید تضعیف و کم توجهی به آن را فراهم کرد.
منبع: جام جم آنلاین


