پایگاه خبری جماران: یکی از شاگردان آیتالله العظمی وحید خراسانی با اشاره به اینکه درس آیتاللهالعظمی وحید خراسانی شاگردپرور بود، گفت: ایشان میخواست طلبهها پخته شده و بعد بهسمت جامعه بروند. نمیخواست که با بهدست آوردن سریع بعضی مبانی و استدلالهای سطحی وارد شوند. لذا اصطلاحات درسی ایشان مقداری سنگینتر نسبت به سایر علما بود. به نظر در این کار تعمد داشت.
مثلاً یک نکته کوچکی را که میخواست بگوید، خیلی بزرگش میکرد تا عظمت علم در نظر شاگرد جا بیفتد و در درسش هم میگفت که بروجردی مجتهد بود، نائینی مجتهد بود، اینها مجتهد بودند، که تعریضی هم به بعضیها داشت. مشروح گفتوگوی خبرنگار جماران با حجتالاسلام و المسلمین سید باقر دهسرخی را در ادامه میخوانید: به نظر شما شیوه تدریس و شاگردپروری آیتالله العظمی وحید خراسانی چطور بود؟ تدریس بر محور تحقیق، استدلال و پرورش ملکه اجتهاد، نه صرفاً انتقال معلومات مهمترین ویژگی درس ایشان بود.
ایشان از استادانی بودند که در درس خارج فقه و اصول، هدفشان تنها آشنا کردن شاگرد با آراء فقها نبود؛ بلکه میخواستند طلبه بتواند خودش مسأله را تحلیل کند، دلیل بیاورد، اشکال کند و به نتیجه اجتهادی برسد. من متوجه شدم که ایشان نمیخواست کسی زود وارد میدان شود چون نظرش این بود که اگر زود به سراغ این مباحث بروند، هنوز صلاحیت ندارد و پخته نشده و مفاسدی دارد. بنده خیلی به درس آیتالله وحید علاقه داشتم، همیشه به درسشان هم میرفتم، خیلی بهبنده محبت داشت و با من رفیق بود. درس ایشان چیزهای بیشتری داشت؛
ایشان در ضمن درس گاهی نکاتی میفرمودند فراتر از فقه و اصول از حالات بزرگان مثل میرفندرسکی و آقامیرزا مهدی اصفهانی نکات عجیبی بهیاد داشت. منجمله اینطور شنیدم – حالا صحتوسقمش با راویانی که گفتهاند که ایشان خیلی به درس آقامیرزا مهدی میرفته و اصلاً در خانه آقامیرزا مهدی رفت و آمد داشتهاند تا از فیوضات میرزا مهدی اصفهانی بهرهمند شود. یک روزی، میبینند آقا به ایشان بیاعتنایی میکند؛ دیگر نمیگوید فلان چیز را تهیه کن یا آن کار را انجام بده. آقای وحید با خود میگوید چه خلافی از من سر زده است که آقا دیگر به من محل نمیدهد؟
بعد میفرماید که از آقا پرسیدم: «آقا، من چه اشتباهی کردهام؟» فرمود: «عالم شدی که شیخ را روی خشت بنشانی و رنگبهرنگش کنی؟!» آقای وحید همین مطلب را آویزه گوشش کرده بود. شاهدش این است که آقای فخرالاسلام، داماد آقا سید عبدالله شیرازی، خودش برای من نقل کرد و گفت: «آقای وحید در جلسه استفتاء آقای خویی میآمد و مینشست و حتی یک کلمه حرف نمیزد!» برای اینکه میرزا مهدی به او گفته بود ملا شدی، اما این ملایی باعث نشود که کسی را رنگبهرنگش کنی؛
خب طرف پیرمرد است و شاید نتواند در لحظه استدلال کند و جواب دهد، حالا که خدا به شما موهبت و قدرت استدلال و استنباط عطا کرده است نباید او را شرمنده کنی. خلاصه ایشان درازمدت فکر میکرد؛ خیلی درازمدت فکر میکرد. درباره بحث فقه و اصول که الحمدلله امروز کتابهای زیادی نوشته شده است و اینها دیگر تقریباً در دسترس همه هست؛ چیزی نیست که پنهان باشد. مثلاً مبانی مرحوم اصفهانی(کمپانی)، آقا ضیاء عراقی، نائینی و یا حضرت آیتالله خویی، بالأخره کتابهایشان و استدلالهایشان موجود است. آقای وحید دیدِ خیلی بلندی داشت و فقط فقه و اصول نبود.
فقه و اصول و استدلال و استنباط مشخص است، چارچوبهای خاص خودش را دارد و مبانی خودش را دارد و مشکلی ندارد؛ چون چارچوبهای خاص خودش را دارد. اما آن فضیلتی که آقای وحید داشت – دیشب هم برای بعضی از رفقا که اینجا بودند عرض کردم – به نظر من خیلی بیش از این مقداری بود که نشان داد؛ او فقط این مقدارش را نشان داد، وگرنه خیلی بیشتر از اینها بود و خیلی چیزها بلد بود. درس آیتاللهالعظمی وحید خراسانی اساساً شاگردپرور بود، اما با محوریت علمی و فکری استاد اداره میشد.
یعنی اگر بخواهیم میان دو الگوی «استادمحور» و «شاگردمحور» یکی را انتخاب کنیم، باید گفت درس ایشان از نظر هدف، شاگردپرور و از نظر ساختار ارائه، استادمحور بود. ایشان میخواست طلبهها پخته شده و بعد بهسمت جامعه بروند. نمیخواست که با بهدست آوردن سریع بعضی مبانی و استدلالهای سطحی وارد شوند. لذا اصطلاحات درسی ایشان مقداری سنگینتر نسبت به سایر علما بود. به نظر در این کار تعمد داشت.
مثلاً یک نکته کوچکی را که میخواست بگوید، خیلی بزرگش میکرد تا عظمت علم در نظر شاگرد جا بیفتد و در درسش هم میگفت که بروجردی مجتهد بود، نائینی مجتهد بود، اینها مجتهد بودند، که تعریضی هم به بعضیها داشت. خلاصه میگویم آقای وحید قدرش مجهول ماند؛ خیلی چیزهای دیگر بنا بود از ایشان یاد بگیرند که متأسفانه یا ظرفش نبوده یا محلش نبوده است. کیفیت ورود و خروج ایشان به مباحث و تسلطشان بر مبانی چگونه بود؟ قدرت احاطه بر مبانی و مهارت در واکاوی گرههای استدلالی و بعد بازگرداندن بحث به مسأله اصلی بود.
یعنی تبحر ایشان فقط نقل و قول اقوال و بیان مطالب مشکل نبود بلکه هنر اصلی در چگونگی حرکت میان مبانی ادله اشکالات و نتیجه بود. مثلاً ایشان یکماه تمام نظرات مرحوم اصفهانی را مطرح میکرد. به آقای خویی گفته بودند: «شما چرا نظرات اصفهانی را در درس مطرح نمیکنید؟» فرموده بود: «فهمیدنِ حرف اصفهانی خودش مشکل است، چه رسد به جوابدادنش!» ولی ایشان کلام اصفهانی را یکماه مطرح میکرد. مراد از اصفهانی همان مرحوم کمپانی است که همه خیلی قبولش دارند؛ مرحوم کمپانی خیلی عقلانی، برهانی، دو دوتاچهارتا و بسیار دقیق حرف میزده است.
آقای وحید در خصوص بعضی از مسائلی که در اصول مطرح میکرد، یک ماه حرفهای کمپانی را نقل و بیان میکرد تا خوب برایتان جا بیندازد که اصفهانی چه میخواهد بگوید؛ و بعد از یکماه، یکروزه جوابش را میداد! یک روز جواب میداد و میگفت که این استدلالها و مداقههای عقلی که اصفهانی کرده است، همه چیزهای عقلی است، درحالیکه شرع ناظر بر عرف است و ناظر بر عقل نیست؛ یعنی مداقه عقلی نمیخواهد. نظرات اصفهانی را هم اینطوری مطرح میکرد. میگویم که هدف ایشان این بود که مجتهدِ پخته تحویل بدهد، نه مجتهدی که نپخته باشد.
چرا ایشان برای مرجعیت پس از خود از میان شاگردان کادرسازی نکرد؟ بههرحال خیلی از فضلا و حتی مدرسین بهنام امروز که بعضاً صاحب رساله هم شدهاند از شاگردان ایشان بودند، اما خودِ ایشان روی فرد خاصی سرمایهگذاری نکرد که پس از خودش حداقل به جامعه بهعنوان مرجع معرفی کند. چون دیدِ ایشان خیلی وسیع بود. قاعدهای هست که میگوید: «مَنِ التَزَمَ بِشَیءٍ التَزَمَ بِلَوازِمِهِ». من حالا مثالی از استادشان آقای خویی میآورم تا ببینید آقای وحید سرمشق را از کجا گرفته است.
به آقای خویی گفتند: «بعضی از وکلای شما الآن خیلی غیرمحتاطانه عمل میکنند!» فرمود: «والله آن روزی که من به اینها اجازه دادم، اینها آدمهای خوبی بودند؛ اینکه الآن چه کار میکنند، روز قیامت خودشان باید جواب بدهند!» آقای وحید میترسید که کسی را معرفی کند و بعداً آنطوری که نظر ایشان و مرضیّ امامزمان(عج) است از آب درنیاید. دیشب شیخی اینجا بود که به ایشان هم مربوط بود و به درس آقای وحید هم میآمد. ذکر خیر آقای وحید شد؛
گفت در منطقهای که کل ساکنانش سنی بودند و فقط یکخانه شیعه در میان آنها بود، آقای وحید یک روحانی فرستاده و یک منزل و یک مسجد در آنجا ساخته بود برای اینکه این یک خانواده، سنی نشوند! آقای وحید اینقدر اهتمام داشت. حالا بقیه میگویند آقا کارهای واجبتر و اوجبتر هست و اولویتهای دیگری هست؛ ولی نظر ایشان این بود. مثلاً به شیعیانی که در میان اهلسنت گرفتار شده بودند خیلی توجه داشت؛ سعی میکرد روحانی بفرستد و عقاید اینها را تقویت کند. ایشان نظرات اینچنینی داشت.
اما اینکه بخواهد به قول شما کسی را کادرسازی و معرفی کند، اتفاقاً ایشان سعی میکرد همه این موارد را نفی کند و بگوید من کاری ندارم؛ هرکس که لیاقت دارد و خودش را در علم و تقوا نشان داد و کارش برای خدا بود، خدا خودش او را بالا میبرد و مردم هم به سراغش میآیند. اما اگر بنا بر مصلحتاندیشی و مفسدهاندیشی باشد، بعد چیزهایی پیش میآید که گاهی وقتها هم تحتفشار قرار میگیرند و در اثر فشار تبعیت میکنند. لذا بهترین راهش همین بود که آقای وحید انجام داد و هیچکس را – ولو اشارتاً – معرفی نکرد.
خیلیها بودند که آمدند تقریرات درس ایشان را نوشتند و چاپ هم کردند، اما ایشان به هیچکدام نظری نداشت؛ چون بحث بالاتر از اینها بود. آقا، شما در اصول ملایی و در فقه هم ملایی؛ اما فهمت چیست؟ برنامهات چیست؟ میخواهی به امامزمان(عج) کمک کنی یا میخواهی این ظاهر دنیا را یکطوری تمام کنی؟ اینها همه حسابوکتاب دارد؛ لذا ایشان بهترین کار را کرد که هیچکس را معرفی نکرد. هرکسی باید واقعاً شایسته و باتقوا باشد و چیزهایی فراتر از این حرفها بفهمد؛ آخر فقه و اصول که الآن ماشاءالله هرچه بخواهی هست! فقه و اصولِ تنها امروز جوابگوی جامعه نیست؛
باید کسانی باشند که اهل معنا باشند، اهلدل باشند، اهل معرفت باشند، آیندهنگر باشند، یکروزه بین نباشند و برای پنجاه شصت سالِ دنیا هدفگذاری نکنند، بلکه عمیقتر از این حرفها فکر کنند. ایشان در این دنیا تمام تلاششان فقط این بود که از مکتب اهلبیت (ع) و حضرت زهرا (س) دفاع کند. همین پیادهروی ایام فاطمیه را ببینید در مقابل عدهای که منکرِ قضیه هجوم به خانه حضرت زهرا(س) و امثالهم شدند، ایشان هر سال اصرار داشت که این راهپیمایی برگزار شود، و در دولت آقای خاتمی از آنها خواست که یک روز به نام حضرت زهرا(س) در مملکت تعطیل رسمی شود.
این پایبرهنه آمدنِ ایشان در تاریخ میماند که چرا ایشان این کار را کرد و چرا مثلاً در طول هزار سال علمای دیگر این کار را نکردند که پیاده بروند؟ عظمت حضرت زهرا(س) چیزی نیست که بشود فقط با حرف بیان کرد، بلکه درککردنی است. ایشان با این پیادهروی خاص میخواست بگوید که بابا، منِ پیرمرد نودساله و صدساله، پیاده و پایبرهنه میروم تا کمترین مقام حضرت زهرا(س) این باشد که علما پایبرهنه در عزای حضرت زهرا (س) شرکت میکنند! اینها نکات کلیدی است. اگر ما امروزنگر و سطحینگر باشیم، میگوییم این کار در دین نبوده است؛
آخر این بحث فقهی نیست، ما میخواهیم اعتقاد مردم را قوی کنیم! مردم امروزه با عمل و نگاه به رفتار علما اقناع میشوند، نه اینکه فقط بیان عقاید کنی. همین پیادهروی و همین شام و ناهاری که در عزاداریها میدهند، تبلیغ عملی است؛ در این کارها مردم هر دینی و هر فکری که داشته باشند برایشان مهم نیست، چون تبلیغ عملی است، جذب میشوند. از آثار، تألیفات و قلم ایشان برای ما بگویید. از جمله کتابهای ایشان که در ذهن من است «منهاج الصالحین» حاشیه بر کفایه و… کتابهای زیادی نوشته است، ولی بهخاطر روحیه تواضعی که داشتند خیلی سعی کردند بسیاری از آنها چاپ نشود.
آیتالله وحید در همین موضوعی که اشاره کردید متفاوت میاندیشیدند الآن شما رساله عملیه ایشان را نگاه کنید؛ هرکسی که عیب و درد را بفهمد، سراغ درمان میرود. ایشان در اول رساله، حدود هفتاد هشتاد صفحه درباره «اصول دین» صحبت کرده است! شما تمام رسالههای قبلی را نگاه کنید، چنین چیزی ندارند. یعنی ایشان مشکل مردم را درک کرده است که مشکل این مردم چیست؛ مشکل مردم این است که توحیدشان ضعیف است. اگر توحیدشان قوی باشد، طبق روایت «المُؤمِنُ کَالجَبَلِ الرّاسِخِ لا تُحَرِّکُهُ العَواصِفُ»، با این نوسانات و جریانات روزگار و بازیهای جهانی، انسان نباید بیدین بشود!
لذا ایشان در همان اول رساله، چه بحثهای مفصلی درباره توحید کرده است؛ شما همین مشت نمونه خروار را نگاه کنید و ببینید در اول رساله، حدود هفتاد هشتاد صفحه این بحث اصول عقاید و توحید و اصولدین را مطرح کرده و نکات بسیار مهمی گفته است. به زبان فارسی است، هم عامه مردم میتوانند از آن استفاده کنند و هم قشر تحصیل کرده و اهل علم؛ چون از اصطلاحاتی که به کار برده، آیاتی که استدلال کرده، روایاتی که آورده و آن نقطهای که رویش چکش زده است، اهل فن میفهمند که نظر ایشان چیست. اصلاً دارد میگوید که آقا، این جامعه توحیدش ضعیف است؛
اگر چنانچه توحیدش قوی باشد، این نوسانات روزمره و اتفاقاتی که افتاده یا میافتد، او را متزلزل نمیکند. بعد از ارتحال ایشان در فضاهای حوزوی بحث شد؛ عدهای تلاش میکردند ایشان را انقلابی جلوه دهند و عدهای برعکس میگفتند ایشان اساساً انقلابی نیست. از لحاظ روحیه سیاسی و مواضع جناحی و حزبی و سیاسی، چگونه بودند؟ ایشان با هیچکسی نزاع شخصی نداشتند؛ لذا وقتی خواهر آقای خامنهای فوت شد، ایشان به دفتر آقای خامنهای رفت و تسلیت گفت. معنا و مفهوم این کار این است که در اذهان چنین بود که آقای وحید که میگویند با انقلاب نیست، اصلاً فلانی را قبول ندارد؛
درحالیکه اینطور نبود و با کسی نزاع شخصی نداشت. الآن عدهای از مردم میگویند: «پس خدا در این وسط چه شد؟» آیا این کارهایی که انجام میشود و این سیاستبازیها برای خداست؟ ایشان سیاستبازیها را بههیچعنوان قبول نداشت. شاهدش این است که ایشان قضایای مشروطه را هم دیده و شنیده بود؛ لذا هیچ دخالتی در این بازیها نکرد. بهمناسبت، الآن مطلبی از آقای وحید یادم افتاد که خیلی جالب است؛ رفتم خدمت مرحوم «حاج اشرف کاشی» که منبری معروفی بود.
ایشان به من گفت: «شما پیش چه کسی درس میخوانی؟» گفتم: «پیش آقای وحید، درس آقای وحید میروم.» گفت: «برو سلام مرا به ایشان برسان و بگو خدا تو را نگه داشته است که حقایق را بگویی.» آخر با اصلِ خوبیها که کسی بد نیست! با هر چیزی که خوب است که ایشان بد نیست؛ و با هر چیزی که بد است، آیا باید خوب باشد؟ آقای وحید فقط خدا را در نظر میگرفت و حرفهایش را میزد؛ سعیاش هم بر این بود که از مرز حق تجاوز نکند.
لذا خودشان در درسشان علنی گفتند – نه اینکه فقط منِ نوعی شنیده باشم، تمام آن شاگردانی که به درس ایشان میآمدند شنیدند – که فرمود: «مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز/ ورنه در محفل رندان خبری نیست که نیست!» یعنی چه؟ ما بازیگر نیستیم! ما میگوییم: «هذا قبر، هذا عزرائیل، هذا برزخ!» هرکسی که اینها را مراعات میکند، ما هم با او مراعات میکنیم و با او مشکلی نداریم. لذا حضور ایشان در مجلس فاتحه خواهر آقای [آیتالله شهید] خامنهای رفت، بهخاطر این بود که بگوید من با کسی نزاع شخصی ندارم. چون یک امر شخصی و اخلاقی بود.
کلاً اینهایی که میگویند فلانی با انقلاب موافق نیست، منظورشان چیست؟ یعنی هرچه خراب کنند، ایشان رویش ماله بکشد، آنوقت انقلابی میشد؟ او از خدا میترسید. آینده مرجعیت در ایران چه خواهد شد؟ امامزمان(عج) در آستینش خیلی دارد! یادم هست مرحوم پدرم نقل میکرد که وقتی نوبت به مرجعیت مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی رسید، خیلی از بیوتات نجف بودند که انتظار میرفت شاید آنها مطرح شوند، ولی امامزمان(عج) از آستینش مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی را بالا آورد! بالأخره امامزمان(عج) خودش دین را نگه میدارد. اما این حوادثی که ما میبینیم چیزی نیست و تمام میشود.
بالأخره مردم از این دو حال خارج نیستند: یا مقلد خدایند یا مقلد شیطان؛ دیگر از این دو خارج نیست! هرکس خدایی شد، مردم از او تبعیت میکنند و هرکس شیطانی شد، مردم کاری به کارش ندارند. انشاءالله در مسیر مرجعیت خللی پیش نمیآید. همیشه میگفتند اگر فلانی رفت چه میشود و اگر آن یکی رفت چه میشود؛ بالأخره امامزمان(عج) در آستینش کسانی را دارد تا ایتام آل محمد(ص) یتیم نشوند. علاوه بر این، از زمان مرحوم کلینی به اینطرف، تمام این قضایای فقهی و استدلالی دیگر استاندارد شده است و فقط با یک تفاوت خیلی مختصری در حد «الأقوی»، «الأحوط» و «الأظهر» بیان میشود؛
وگرنه هزار سال است که چکشخورده و استاندارد شده است. برای مسائل جدید و مستحدثات هم که احکامش مشخص است؛ ما قواعد کلی اصولی داریم که تحت آن قواعد کلی اصولی، میشود موضوعات جدید را تحت آن عناوین کلی برد و حکمش را بیان کرد و مشکلی ندارد. رابطه حضرت آیتاللهالعظمی وحید با سایر علما، از جمله پدر شما چگونه بود؟ ایشان علیالقاعده با همه خوب بود؛ یعنی مشکلی نداشت و خودش را برتر نمیدانست. واقعاً ایشان خیلی متواضع بود و روی خودش کار کرده بود. قضیه میرزا مهدی اصفهانی را عرض کردم. واقعاً خودش را چیزی حساب نمیکرد؛
و اگر کسی خودش را چیزی حساب میکرد، میگفت: «أَینَ الفَضل؟» به منزل شما هم میآمدند؟ بله، به منزل پدر ما آمدند که دیداری تازه کنند و پدرمان هم یک روز به بازدید ایشان رفت. اتفاقاً من در آن جلسه گفتم: «آقا، آقای وحید را دعوت کنید که تابستان به خاوه بیایند؛ آبوهوایش خوب است و تابستان در گرمای قم نمانند.» پدرمان بنایشان بر این بود پنجشنبهها عدهای از علما و طلاب را همراه خود به منزلی که در روستای خاوه در اطراف قم داشتند میبردند چرا که طلاب نمیتوانستند به پارک یا جاهای دیگر بروند و برای تحصیل روحیهشان کمی عوض شود.
کما اینکه در زمان آقای بروجردی هم به «وشنوه» میرفتند. خدمت ایشان عرض کردم حالا اگر در تابستان نمیتوانید به مشهد بروید یا وقت ندارید و مشکلاتی هست، نزدیک قم جاهایی هست که هوایش کمی بهتر است. شهامت ایشان در بیان فتاوای فقهی چگونه بود؟ ایشان همیشه فقط خدا را در نظر میگرفت و اصلاً به ابعاد سیاسی و اینکه چه میشود و درباره من چه میگویند کاری نداشت. یکروز پای درسشان بودیم؛ وقتی که نام ایشان را در لیست مراجع اعلام کردند، ایشان در درس گفت: «نه، من مرجع نیستم و نمیخواهم مرجع باشم!» و حتی تمام وکالتهایی که قبلاً داده بود را باطل کرد!
نگران بود که این کار باب شود! اینکه مرجعیت را «تعیین» کنند بد است؛ مرجعیت باید «تعَیُّنی» باشد. اینکه بیایند بگویند یک گروهی نشستهاند و این کار را کردهاند، ایشان اصلاً این شکل و این کارشان را قبول نداشت. درحالیکه در تعیّن، خودِ جامعه و خودِ مردم به مرجع میرسند؛ یعنی طرف چهل سال با آن عالم در رابطه است و میبیند دروغ نمیگوید، غیبت نمیکند، حرف بیربط نمیزند و تأیید بیخودی نمیکند؛ یعنی عالم امتحان خود را در عرصههای مختلف پس میدهد و محل رجوع میگردد.
آیا جامعه مدرسین بعدازاین مراجع معظم – که خدا انشاءالله طول عمرشان دهد – باز تصمیم میگیرد که لیست صادر کند؟ عرض کردم، از بابِ «البَعرَهُ تَدُلُّ عَلَی البَعیرِ»، از کاری که آقای وحید کردند و اینکه گفتند «من نیستم»، نتیجتاً معلوم میشود که اصلِ این مبنا را هم قبول ندارد. آن مبنا چیست؟ همان روش گزینشی و انتخابی که یک عدهای بنشینند و مرجع تعیین کنند؛ نباید اینطوری باشد. الآن ما مجتهد زیاد داریم، ولی مجتهدِ خداترس که تحتفشارها تسلیم نشود مهم است؛ کسی که بگوید نظر من این است، حالا میخواهند درِ خانه مرا ببندند یا درس مرا تعطیل کنند، نظر شرعی من این است!
من یادم هست مرحوم آقای مرعشی نجفی – خدا رحمتش کند – تا زمانی که عراق به ایران حمله میکرد و خاک ما در اشغال بود، هر شهیدی را که میآوردند ایشان بر پیکرشان نماز میخواند؛ اما بهمحض اینکه ایرانیها به مرز خودشان رسیدند(بعد از فتح خرمشهر)، دیگر وقتی شهید میآوردند ایشان نماز نمیخواند! یعنی چه؟ یعنی میگفت دیگر جنگ را تمام کنید، من ادامه آن را قبول ندارم! صریح نمیگفت من قبول ندارم، بلکه عملاً میگفت من تا اینجا را که دفاع بود و شهید میآوردید نماز میخواندم، اما از این به بعد را نه؛
الآن دیگر به سرِ مرز رسیدیم و متجاوز را سرِ جایش راندید، از الآن دیگر ادامهاش دلیل شرعی میخواهد و اینطوری نمیشود! لذا میگویم ایشان با اصلِ این کار مخالف بود؛ مرجعیت لباسی نیست که به تن کسی بپوشانند یا از تن کسی خلع کنند، بلکه باید در طول زمان شکل بگیرد. الآن شما در رسالهها در باب انتخاب مرجع میبینید که میگوید اگر خودت اهل خبره نیستی، دو نفر عادلِ اهل خبره پیدا کن که آنها را بشناسی و بدانی دروغ نمیگویند؛ آنها میآیند و میگویند این عالم چهل سال است دروغ نگفته، پنجاه سال است غیبتی از او نشنیدهایم و اعمال و کردار و گفتارش با آنچه میگوید یکی است؛
مصداقِ «مَن یُصَدِّقُ فِعلُهُ قَولَهُ» است. وقتی که اینطور شد، عوام هم به او رجوع میکنند. همانطور که اشاره کردید، تواضع آیتالله العظمی وحید خراسانی معروف بود. اگر خاطرات دیگری در این زمینه دارید، برای ما بفرمایید. «وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ»؛ بالاترین حرف این است: «أُوصیکُما بِتَقوَی اللّهِ وَ نَظمِ أَمرِکُم». اگر انسان این دو شیء عظیمی را که امیرالمؤمنین(ع) به امام حسن و امام حسین(ع) فرمودند – یعنی «أُوصیکُم بِتَقوَی اللّه» – رعایت کند، به همه چیز میرسد. تقوا هم به ظاهرسازی نیست، بلکه یک چیز باطنی است و باید درونی باشد.
این ظاهرسازیها که خیلیها لبهایشان را از ذکر میخشکانند و تظاهر به تقوا میکنند، تقوا نیست؛ تقوای واقعی این است که انسان «عِندَ الحَوادِث»، و در موقع پول و حکم و ریاست، حواسش را جمع کند که شیطان کلاه سرش نگذارد. این خاطره را هم از اول بگویم؛ یک روزی مثل هر روز داشتیم به درس میرفتیم. من دیدم آقای وحید از ماشین پیاده شد؛ من قدمهایم را آهسته کردم تا آقای وحید زودتر به داخل مسجد برود. ایشان پیرمرد بود؛ وقتی چشمش به من افتاد. ایشان همقدمهایش را آهسته کرد! من آهستهتر کردم، ایشان هم آهسته کرد؛ تا به هم رسیدیم! خیلی گرم گرفت و احوالپرسی نمودند.
نمیدانم چه صحبتی را با من شروع کرد؛ تا بالأخره وارد مسجد شدیم این تواضع، نکتهبینی و شاگردپروری عملی ایشان بود یک قضیه دیگر هم اینکه یک نفر آمده بود و میگفت: «میخواهم وجوهات بدهم.» فرمود: «برو دفتر، برو دفتر!» و اصلاً به او محل نداد. چرا؟ چون نیازی به وجوهات نداشت؛ خودش از جهت مالی، هفتاد هشتاد سال قبل به کویت میرفت و منبر میرفت و حقالمنبرش را میگرفت و به اخویاش که در تهران تجارت میکرد میداد تا با آن کار کند؛ و شاید در طول عمرش یک ریال از وجوهات را برای خودش مصرف نکرد.
حتی یادم هست در دهه هفتاد، سال اولی که میخواست هیأت و عزاداری حضرت زهرا(س) را راه بیندازد، مبلغ قابل توجه از پول شخصی خودش به عزاداری حضرت کمک کرد! واقعاً پایهگذار این سنت بود و اصلاً به وجوهات اعتنایی نداشت. درس عملیاش این بود که طلبهها در فکر یک ممرّ معاشی برای خودشان باشند و این هیچ اشکالی ندارد. یکی از شاگردان امام صادق(ع) هم بزاز بود، یکی روغنفروش بود و… مثلاً میثم تمار خرمافروش بود! درست است که ائمه(ع) علم لدنی داشتند، اما شاگردانشان که علم لدنی نداشتند؛ هم کاسبی میکردند و هم درست درس یاد میگرفتند.
درس ایشان خیلی مورد استقبال قرار گرفته بود و بیشترِ آقازادهها و فضلا هم در آن شرکت میکردند. بله، ایشان تمام نخبگان حوزه را جمع کرده بود؛ تمام نخبگان! دلیلش هم این بود که فقط یک ماده درسی یاد نمیداد، بلکه «بیان» یاد میداد. در قالب اینکه داشت درس فقه یا درس اصول میگفت، یاد میداد که چطور بیان کنید، چطور فکر کنید، چطور حرف را بزنید و چطور کلام را زیبا بگویید. در بیانِ ایشان که دیگر کسی حرفی ندارد؛ بیانِ اول و درسِ اولِ حوزه بود.
من خودم یادم هست در مسجد اعظم، یک شبستانش که کامل پر میشد، شبستان دومی هم که آقای پایانی قبل از اینکه ما به درس آقای وحید بیاییم در آنجا «کفایه» میگفت، نصفش پر میشد؛ و علاوهبرآن، در حیاط هم میایستادند! آیا در درس نکات اخلاقی هم میگفتند یا روز خاصی را به اخلاق اختصاص داده بودند؟ خاطرم نیست که روز خاصی را به درس اخلاق اختصاص دهند؛ خودِ رفتار و کردارش اخلاق بود. بسیار متواضع بود؛ مثلاً گاهی شیخی در درس اشکال میکرد و ایشان خیلی بامتانت میگفت: «شما بروید برای ما دعا بفرمایید!» نه برخورد تندی، نه بی احترامی!
منبع: جماران
![سید باقر دهسرخی، شاگرد آیتاللهالعظمی وحید خراسانی: حضور ایشان در مجلس فاتحه خواهر آقای [آیتالله شهید] خامنهای بهخاطر این بود که بگوید من با کسی نزاع شخصی ندارم](https://farhub.ir/wp-content/uploads/2026/11/farhub-0-74852f8bb2f4.jpg)

