گسترش استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نشر، نگرانی نویسندگان و مترجمان را درباره آینده خلاقیت ادبی و امنیت شغلی افزایش داده است. از اعتراض به استفاده بدون اجازه از کتابها برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی تا هشدار درباره تبدیل مترجمان به ویراستاران خروجی ماشین، حالا این پرسش جدیتر از همیشه مطرح است که فناوری تا کجا میتواند جایگزین خلاقیت انسانی شود و سهم صاحبان آثار از ارزشی که تولید میکنند چه خواهد بود.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، ورود هوش مصنوعی به صنعت نشر، دیگر فقط به ابزارهای کمکی برای ویرایش متن یا پیشنهاد واژه محدود نیست. شرکتهای فناوری و برخی ناشران بهتدریج از این ابزارها برای ترجمه کتاب، تولید پیشنویس و حتی بازنویسی متون استفاده میکنند؛ روندی که در کنار وعده کاهش هزینه و افزایش سرعت انتشار آثار، نگرانیهای جدی درباره آینده شغلی نویسندگان و مترجمان، حقوق مالکیت ادبی و جایگاه خلاقیت انسانی به وجود آورده است.
در تازهترین نمونه از این اعتراضها، انجمن مترجمان ادبی آمریکا به همراه ۱۱ سازمان دیگر که نمایندگی نویسندگان، روزنامهنگاران، عکاسان و دیگر فعالان حوزه خلاقیت را برعهده دارند، از نویسندگانی حمایت کرده است که از شرکتهای اوپنایآی و مایکروسافت به دلیل استفاده از آثار دارای حقنشر برای آموزش سامانههای هوش مصنوعی شکایت کردهاند.
این سازمانها در لایحهای که ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در پرونده حقوقی انجمن نویسندگان آمریکا ارائه کردند، تأکید کردهاند که پیامدهای اقتصادی هوش مصنوعی مولد فقط به نویسندگان آثار اصلی محدود نمیشود و مترجمان ادبی نیز در معرض آسیب قرار دارند. از نگاه انجمن مترجمان ادبی آمریکا، گسترش ترجمه ماشینی ممکن است جایگاه مترجم را از آفریننده یک اثر مستقل به ویراستار متنهایی تنزل دهد که مدلهای زبانی تولید کردهاند.
این انجمن هشدار داده است که در چنین شرایطی، مترجمان بهجای آنکه مسئولیت اصلی انتقال زبان، لحن و سبک نویسنده را برعهده داشته باشند، به افرادی تبدیل میشوند که خروجی هوش مصنوعی را اصلاح و ویرایش میکنند. این نگرانی در حالی مطرح میشود که ترجمه ادبی، برخلاف تصور رایج، صرفاً جایگزین کردن واژههای یک زبان با واژههای زبان دیگر نیست؛ مترجم باید تصمیم بگیرد چگونه لحن، ریتم، استعارهها، شوخیها و جهان ذهنی نویسنده را به زبانی تازه منتقل کند.
کاترین اوگارد ینسن، مدیر اجرایی انجمن مترجمان ادبی آمریکا، برای توضیح تفاوت میان ترجمه انسانی و ماشینی، به تجربه موسیقی اشاره کرده و آن را به بازخوانی یک قطعه مشهور تشبیه کرده است. به گفته او، تصور کنید جیمی هندریکس بهجای آنکه برداشت خلاقانه خود را از ترانه «تمام طول برج مراقبت» باب دیلن ارائه کند، صرفاً نسخهای را که هوش مصنوعی تولید کرده است ویرایش میکرد. از نگاه او، ترجمه نیز مانند اجرای دوباره یک قطعه موسیقی، به انتخابها و خلاقیت فردی نیاز دارد.
این انجمن تأکید کرده است که ترجمه ادبی خود اثری خلاقانه و برخوردار از حقنشر است؛ حتی اگر بر پایه نوشته نویسنده دیگری شکل گرفته باشد. مترجم در جریان انتقال یک اثر به زبان مقصد، درباره واژگان، ساختار، لحن و سبک تصمیمهای مستقلی میگیرد و به همین دلیل باید بهعنوان آفرینندهای مستقل به رسمیت شناخته شود.
پرونده حقوقی نویسندگان علیه اوپنایآی و مایکروسافت نیز بر همین مسئله متمرکز است: آیا استفاده از کتابها و آثار دارای حقنشر برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی، بدون کسب اجازه از صاحبان آثار، نقض حقوق مؤلف به شمار میرود یا میتوان آن را در چارچوب استفاده منصفانه از آثار قرار داد؟ نویسندگان شاکی معتقدند شرکتها نمیتوانند آثار آنان را بدون اجازه برای توسعه محصولات تجاری خود به کار بگیرند؛ در مقابل، شرکتهای فناوری به دفاع از این نوع استفاده در چارچوب قوانین موجود استناد میکنند.
در کنار انجمن مترجمان ادبی آمریکا، سازمانهایی مانند انجمن نویسندگان و روزنامهنگاران آمریکا، اتحادیه ملی نویسندگان، انجمن نویسندگان رمانهای عاشقانه و انجمن نمایشنامهنویسان آمریکا نیز در حمایت از این اعتراض حقوقی مشارکت داشتهاند. همزمان، گروهی از ناشران نیز هشدار دادهاند که استفاده بدون مجوز از کتابها برای آموزش هوش مصنوعی میتواند بازار آثار اصلی و امکان صدور مجوز قانونی برای استفاده از محتوا را تهدید کند.
مترجمان ادبی: هوش مصنوعی زبان و سبک را یکدست میکند
مخالفت با استفاده بیضابطه از هوش مصنوعی در میان مترجمان ادبی به موضعگیریهای صریحی انجامیده است. دیپا بهاستی، مترجم برنده جایزه بینالمللی بوکر، در گفتوگویی با روزنامه «کاتماندو پست» در سپتامبر ۲۰۲۶، درباره توانایی هوش مصنوعی در ترجمه ادبی تردید کرد. او گفت هنوز هوش مصنوعی را در جایگاهی نمیبیند که بتواند داستان ادبی را ترجمه کند و افزود تا زمانی که این فناوری نتواند اندوه را تجربه کند، به یک شوخی بخندد و مانند انسان احساس داشته باشد، دلیلی برای نگرانی درباره توانایی آن در ترجمه ادبی نمیبیند.
بهاستی در پاسخ به این پرسش که اگر خواننده نتواند ترجمه ماشینی را از ترجمه انسانی تشخیص دهد، آیا تفاوتی میان آن دو وجود دارد، گفت شاید این موضوع برای کسی که دستور ترجمه را به ماشین میدهد اهمیتی نداشته باشد، اما از نظر او چنین وضعیتی بیاعتنایی به صدها هزار سال تکامل انسانی است. این اظهارنظر، بار دیگر یکی از اختلافهای اصلی میان مدافعان ترجمه ماشینی و مخالفان آن را برجسته میکند: آیا کیفیت ترجمه را میتوان تنها با روان بودن متن و انتقال معنای ظاهری سنجید یا تجربه انسانی، شناخت فرهنگی و خلاقیت مترجم نیز بخشی از کیفیت اثر است؟
در گزارشی که روزنامه گاردین در مه ۲۰۲۶ درباره آینده مترجمان اروپایی منتشر کرد، چند مترجم و فعال صنعت نشر نیز از پیامدهای گسترش ترجمه ماشینی سخن گفتند. یورن کامبلن، مدیر سازمان فرانسوی اطلس که از ترجمه ادبی حمایت میکند، معتقد است ترجمه ماشینی خلاقانه نیست و سامانههای هوش مصنوعی معمولاً جملههایی تولید میکنند که پیشتر بارها گفته شدهاند یا به عبارتهای تکراری شباهت دارند؛ درحالیکه مترجم انسانی تلاش میکند در زبان مقصد چیزی را بیان کند که پیش از آن به همان شکل گفته نشده است.
کیتی دربیشایر، مترجم آلمانی به انگلیسی، نیز بر محدودیت هوش مصنوعی در ترجمه گفتوگوهای داستانی تأکید کرده است. او معتقد است مترجم هنگام کار روی یک رمان، بهتدریج شخصیتها، انگیزهها و موقعیتهای آنان را درک میکند و لحن گفتوگوها را متناسب با شخصیت و فضای داستان شکل میدهد؛ کاری که ابزارهای هوش مصنوعی هنوز از انجام درست آن ناتواناند. دربیشایر یادآوری میکند که بدن انسان درد و شادی را تجربه کرده است؛ همان تجربههایی که ادبیات میکوشد آنها را منتقل کند، اما یک الگوریتم فاقد چنین تجربهای است.
گزارش گاردین همچنین به تجربه ناشرانی اشاره میکند که به سراغ مدل ترجمه ماشینی و سپس ویرایش انسانی رفتهاند. در فرانسه، بخش رمانهای عاشقانه انتشارات هارلکین با همکاری یک شرکت فعال در حوزه ترجمه هوش مصنوعی، بخشی از فرایند ترجمه را به این ابزارها سپرده و این تصمیم به قطع همکاری با شماری از مترجمان انجامیده است. چنین نمونههایی نشان میدهد نگرانی مترجمان فقط درباره آیندهای فرضی نیست و تغییرات بازار نشر از هماکنون آغاز شده است.
ترجمه ارزانتر، مترجم کمارزشتر؟
گزارش نشریه «پابلیشرز ویکلی» در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز تصویری از نگرانیهای فعالان این حرفه ارائه میدهد. در این گزارش، مترجمان و ناشران درباره مدلی صحبت کردهاند که در آن هوش مصنوعی پیشنویس اولیه ترجمه را تولید میکند و سپس مترجم انسانی متن را ویرایش و اصلاح میکند. شرکتهای فعال در این حوزه وعده میدهند که با چنین روشی، ناشران میتوانند با هزینه کمتر، آثار بیشتری را به زبانهای مختلف منتشر کنند.
اما از نگاه مترجمان، این تغییر ممکن است به کاهش دستمزد، کوتاهتر شدن مهلت تحویل آثار و کمارزش شدن مهارتهای تخصصی آنها منجر شود. در این الگو، مترجم بهجای آنکه از ابتدا تا انتهای فرایند ترجمه را با تصمیمهای خلاقانه خود پیش ببرد، باید متنی را اصلاح کند که پیشتر بهوسیله ماشین تولید شده است. این تغییر، علاوه بر تأثیر بر درآمد، میتواند استقلال حرفهای مترجم و امکان انتخابهای ادبی او را نیز محدود کند.
استفان توبلر، مترجم و بنیانگذار انتشارات مستقل «اند آدر استوریز»، درباره کیفیت ترجمههای ادبی تولیدشده با هوش مصنوعی گفته است نمونههایی که دیده، قابل مقایسه با بهترین ترجمههای ادبی انسانی نیستند. او همچنین تأکید کرده است که نباید تصور کرد پیشرفت فناوری الزاماً در همه زمینهها روندی پیوسته و بدون محدودیت خواهد داشت.
انجمن مترجمان ادبی کانادا نیز در بیانیهای در آوریل ۲۰۲۵ نسبت به استفاده بیضابطه از ابزارهای ترجمه ماشینی و هوش مصنوعی در صنعت نشر هشدار داده بود. این انجمن سه پیامد عمده را مطرح کرده است: افت کیفیت و خلاقیت متون، یکدست شدن زبان و سبکها و تضعیف شرایط کاری مترجمان. از نگاه این نهاد، گسترش چنین ابزارهایی میتواند به کاهش ارزش حرفهای مترجمان، پایین آمدن دستمزدها، افزایش حجم کار و کوتاه شدن زمان تحویل ترجمهها بینجامد.
این نگرانیها فقط به انجمنهای صنفی محدود نیست. شورای نویسندگان اروپا و شورای انجمنهای مترجمان ادبی اروپا نیز در نوامبر ۲۰۲۵ با انتشار بیانیهای مشترک با عنوان «کتاب را نمیتوان با یک کلیک ترجمه کرد» به اعلام برنامه آمازون برای عرضه ابزار ترجمه ماشینی در فروشگاه کیندل اعتراض کردند. این دو نهاد تأکید کردند که ترجمه ادبی به درک طنز، استعاره، احساسات، نیت نویسنده و زمینه فرهنگی اثر نیاز دارد و ترجمه ماشینی ممکن است این لایهها را از بین ببرد یا متن را به زبانی یکدست و کممایه تبدیل کند.
نویسندگان مشهور چه میگویند؟
نگرانی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر خلاقیت انسانی، فقط به مترجمان محدود نیست. در میان نویسندگان مشهور نیز موضعگیریها یکسان نیست، اما مسئله حقوق مؤلف و حفظ جایگاه خلاقیت انسانی در بسیاری از این اظهارنظرها دیده میشود.
مارگارت اتوود، نویسنده رمان «سرگذشت ندیمه»، در گفتوگویی با تد در سال ۲۰۲۵، بیش از آنکه بر توانایی هوش مصنوعی در نوشتن رمان تمرکز کند، درباره خطر تولید تصاویر جعلی و استفاده از آنها برای تبلیغات سیاسی هشدار داد. او معتقد است نویسندگان همچنان میتوانند با تکیه بر دیدگاه و تجربه شخصی خود مخاطب داشته باشند، اما گروههایی از فعالان نوشتاری، از جمله نویسندگان متنهای تبلیغاتی و برخی تولیدکنندگان محتوای خبری، ممکن است بیشتر در معرض جایگزینی با فناوری قرار بگیرند.
اتوود در کنار هزاران نویسنده دیگر از نامه انجمن نویسندگان آمریکا حمایت کرده است؛ نامهای که از شرکتهای فناوری میخواهد برای استفاده از آثار دارای حقنشر در آموزش سامانههای هوش مصنوعی، رضایت صاحبان آثار را جلب کنند و به آنان دستمزد بپردازند. این نامه در آوریل ۲۰۲۵ با حمایت نویسندگانی چون جیمز پترسون، سوزان کالینز، جنیفر ایگن، مایکل چابون، جاناتان فرنزن و نورا رابرتس منتشر شد.
نورا رابرتس در بیانیهای همراه این کارزار تأکید کرد اگر خالقان آثار بهدرستی دستمزد نگیرند، توانایی ادامه کار و خلق آثار تازه را از دست خواهند داد. او یادآوری کرد که انسانها داستانهایی را خلق میکنند که انسانهای دیگر میخوانند و نمیتوان این فرایند را بدون توجه به حقوق و معیشت خالقان به ماشین واگذار کرد. این نامه بر یک خواسته مشخص تأکید داشت: شرکتهای هوش مصنوعی برای استفاده از آثار نویسندگان باید اجازه بگیرند و سازوکاری برای جبران مالی صاحبان اثر در نظر بگیرند.
جان گریشام، نویسنده رمانهای پرفروش، نیز در جشنواره بینالمللی کتاب ادینبرو در اوت ۲۰۲۶ درباره تأثیر هوش مصنوعی بر آینده حرفه نویسندگی هشدار داد. نگرانی او بیش از هر چیز به کاهش هزینه تولید و پیامدهای آن برای فرصتهای شغلی نویسندگان مربوط بود. از نگاه او، وقتی شرکتها بتوانند با استفاده از فناوری هزینه تولید محتوا را پایین بیاورند، ممکن است انگیزه کمتری برای پرداخت به نویسندگان انسانی داشته باشند.
کازوئو ایشیگورو، نویسنده برنده نوبل ادبیات، نیز در گفتوگویی با گاردین در مارس ۲۰۲۵ درباره توانایی هوش مصنوعی در تأثیرگذاری بر احساسات انسان هشدار داد. او معتقد است این فناوری میتواند در آینده به ابزاری بسیار قدرتمند برای برانگیختن خشم، اندوه یا خنده تبدیل شود و بر هنر و صنایع خلاق تأثیر جدی بگذارد. نگرانی ایشیگورو بیش از آنکه مستقیماً به ترجمه ماشینی مربوط باشد، به ظرفیت هوش مصنوعی برای تقلید و دستکاری عواطف انسانی و ضرورت حمایت از آثار نویسندگان و هنرمندان در برابر استفاده بیاجازه شرکتهای فناوری بازمیگردد.
اعتراض به هوش مصنوعی در اروپا؛ مسئله شفافیت و حق مؤلف
در اروپا نیز نهادهای ادبی و صنفی خواهان تدوین قواعد روشنتری برای استفاده از آثار دارای حقنشر در آموزش هوش مصنوعی شدهاند. شورای نویسندگان اروپا در سپتامبر ۲۰۲۶ از کمیسیون اروپا خواست شرکتهای فناوری درباره منابعی که برای آموزش مدلهای خود استفاده میکنند شفافیت بیشتری داشته باشند و امکان مخالفت صاحبان آثار با استفاده از نوشتههایشان را فراهم کنند.
این شورا هشدار داده است که استفاده بدون اجازه از آثار ادبی میتواند به کاهش فرصتهای شغلی، افت درآمد نویسندگان و مترجمان و آسیب به اعتبار حرفهای آنان منجر شود. سباستیا پورتل، رئیس شورای نویسندگان اروپا، تأکید کرده است که حق صاحبان اثر برای مخالفت با استفاده از آثارشان باید درباره هر نوع بهرهبرداری، از جمله استفاده در سامانههای هوش مصنوعی، رعایت شود.
بخشی از این نگرانی به شیوه جمعآوری دادههای آموزشی نیز مربوط است. شورای نویسندگان اروپا در بیانیهای دیگر در سپتامبر ۲۰۲۶ از اسکن کتابهای قدیمی و کمیاب اروپایی برای آموزش هوش مصنوعی انتقاد کرد و درباره آسیب به میراث مکتوب و استفاده از آثار بدون مجوز هشدار داد. از نگاه این نهادها، مسئله فقط استفاده از کتابهای تازه منتشرشده نیست؛ آثار قدیمی و کمیاب نیز ممکن است بدون اطلاع صاحبان حقوق یا نهادهای نگهدارنده آنها وارد مجموعههای آموزشی شرکتهای فناوری شوند.
در همین حال، انجمن نویسندگان آمریکا نیز تأکید کرده است که مخالفت با استفاده غیرمجاز از آثار به معنای مخالفت با هر نوع بهرهگیری از هوش مصنوعی نیست. نویسندگان میتوانند از این ابزارها برای کمک به فرایند کاری خود استفاده کنند، اما این موضوع با استفاده شرکتها از کتابها و نوشتههای آنان برای آموزش محصولات تجاری، بدون رضایت و پرداخت حقالزحمه، تفاوت دارد.
مسئله فقط حذف شغل نیست؛ چه چیزی از ترجمه باقی میماند؟
در میان موضعگیریهای نویسندگان و مترجمان، یک نکته مشترک به چشم میخورد: مخالفت با استفاده از هوش مصنوعی لزوماً به معنای مخالفت با هرگونه پیشرفت فناوری یا بهرهگیری از ابزارهای تازه نیست. مسئله اصلی، استفاده از آثار بدون اجازه و پرداخت حقالزحمه، کاهش فرصتهای شغلی و احتمال جایگزینی خلاقیت انسانی با محتوای تولیدشده به کمک ماشین است.
در حوزه ترجمه، این نگرانی ابعاد دیگری نیز دارد. اگر ناشران به استفاده از پیشنویسهای ماشینی و ویرایش انسانی بسنده کنند، ممکن است مترجم بهتدریج از جایگاه آفریننده متن به نیرویی برای اصلاح خروجی فناوری تنزل پیدا کند. در چنین شرایطی، حتی اگر تعداد کتابهای ترجمهشده افزایش یابد، پرسش درباره کیفیت ادبی آنها و شرایط کاری کسانی که مسئولیت نهایی متن را برعهده دارند همچنان باقی میماند.
از سوی دیگر، مخالفان ترجمه ماشینی یادآوری میکنند که ادبیات فقط انتقال اطلاعات و معنا نیست. لحن یک شخصیت، سکوت میان دو جمله، شوخی وابسته به فرهنگ، استعارهای که در زبان مبدأ معنایی چندلایه دارد و حتی انتخاب یک واژه بهجای واژهای دیگر، میتواند تجربه خواندن یک اثر را تغییر دهد. مترجم انسانی این تصمیمها را با شناخت زبان، فرهنگ، ادبیات و تجربه زیسته خود میگیرد؛ عواملی که نمیتوان بهسادگی آنها را به مجموعهای از الگوهای آماری فروکاست.
در مقابل، طرفداران استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نشر بر کاهش هزینه، افزایش سرعت و امکان دسترسی به آثار بیشتر در زبانهای گوناگون تأکید میکنند. این فناوری میتواند برای تهیه پیشنویس، جستوجوی معادلها یا انجام بخشی از کارهای تکراری مفید باشد؛ اما تبدیل شدن آن به جایگزین نیروی متخصص، پرسشهای جدی درباره کیفیت، حقوق مؤلف و آینده بازار کار ایجاد میکند.
مناقشه کنونی در واقع بر سر انتخاب میان فناوری و انسان نیست؛ بحث بر سر تعیین مرزهای استفاده از فناوری و حفظ حقوق کسانی است که آثار ادبی را خلق و به زبانهای دیگر منتقل میکنند. اگر قرار باشد هوش مصنوعی با تکیه بر آثار نویسندگان و مترجمان آموزش ببیند و سپس در بازار جایگزین همان افراد شود، مسئلهای فراتر از سرعت و هزینه مطرح خواهد بود: در این چرخه، سهم خالقان آثار از ارزشی که تولید کردهاند چه خواهد شد؟
منبع: خبرآنلاین


