نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شنژن، آزمونی برای سنجش نسبت قدرت و نظم در جهان معاصر است؛ آزمونی که پرسش اصلی آن، نه فقط امکان تفاهم سه قدرت، بلکه حدود توانایی آنها برای تصمیمگیری درباره سرنوشت دیگران است. تصویر سه رهبر در یک قاب، سه روایت متفاوت از قدرت، ثبات و آینده نظم بینالمللی را مقابل یکدیگر قرار میدهد: بازسازی رهبری آمریکا، بازگرداندن روسیه به جایگاه قدرتی تعیینکننده و تثبیت موقعیت جهانی چین.
قیاس این دیدار با کنفرانس یالتای ۱۹۴۵، اگرچه از نظر نمادین جذاب است، پرسشی اساسی پیش میکشد: آیا جهان قرن بیستویکم هنوز میتواند سرنوشت خود را به توافق چند قدرت گره بزند؟ جهان غایب از میز مذاکره، لزوماً منفعل نیست. اوکراین، اروپا، تایوان و متحدان آسیایی آمریکا، هرکدام ابزارهایی برای اثرگذاری بر ترتیبات احتمالی دارند؛ واقعیتی که «یالتای جدید» را هم نگرانکننده میکند و هم نیازمند احتیاط.
رویترز در گزارش «یالتایی جدید؟»، نوشته ترور هانیکات، میمی چو و اندرو آزبورن، منتشرشده در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ و بهروزرسانیشده در ۱۶ نوامبر، تفاوت انگیزههای رهبران و تردید پکن درباره میزبانی را بررسی میکند. بر اساس گزارش، پوتین خواهان طرح اوکراین و شرایط مسکوست؛ ترامپ در پی دستاوردی تاریخی و احتمالاً مسیری تازه برای کنترل تسلیحات هستهای است؛ و شی، ضمن بهرهگیری از میزبانی، درباره پیامدهای راهبردی نشست احتیاط میکند. این تفاوت محاسبات، نخستین مانع تصور توافقی جامع است.
اشتراک در ضرورت مدیریت رقابت، الزاماً به معنای توافق بر ابزارها، اولویتها و هزینهها نیست. چین میخواهد قدرتی مسئول و صاحب ابتکار دیده شود، بیآنکه تعهداتی بپذیرد که آزادی عملش را محدود کند یا دستورکار واشنگتن و مسکو بر اولویتهایش غلبه یابد. برای پوتین، حتی تصویر نشست ارزشمند است. دیوید آبرامسون و یوگنی روشچین در تحلیل ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ مرکز تحلیل سیاست اروپا، تأکید میکنند که دستاورد عملی ممکن است محدود باشد، اما بازسازی وجهه روسیه و نمایش استقلال آن در برابر چین، ارزش نمادین قابلتوجهی دارد.
برای ترامپ، سیاست خارجی با ملاحظات داخلی پیوند میخورد: توافق با دو رقیب میتواند توانایی او در مدیریت اختلافات را به نمایش بگذارد. اما توافقی فاقد امتیازات متقابل روشن و سازوکار اجرا، یا مخاطرهآمیز برای متحدان، ممکن است اعتبار کوتاهمدت رئیسجمهور را به بهای تضعیف بلندمدت واشنگتن افزایش دهد. برای شی جینپینگ، اعتبار میزبانی زمانی سودمند است که چین را یکی از محورهای مدیریت مسائل جهانی نشان دهد، نه طرفی گرفتار تعهدات پرهزینه. دیپلماسی پکن احتمالاً میان بهرهگیری از تصویر نشست و پرهیز از محدودشدن آزادی عمل راهبردی، توازنی محتاطانه برقرار میکند.
بنابراین، فرصتی که برای ترامپ امکان نمایش موفقیت و برای پوتین راه بازسازی جایگاه است، برای شی همزمان موضوع محاسبه و احتیاط خواهد بود. یالتا؛ تاریخی که بهآسانی تکرار نمیشود کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، در مراحل پایانی جنگ جهانی دوم، برگزار شد. اهمیت آن صرفاً در گردهمایی رهبران نبود؛ موقعیت استثنایی قدرتهای پیروز در پایان جنگی فراگیر، به آنان امکان اثرگذاری بر ترتیبات پساجنگ را میداد. انتقال مستقیم آن الگو به امروز، تغییرات ساختاری هشت دهه گذشته را نادیده میگیرد.
قدرتهای منطقهای، وابستگی متقابل اقتصادی، نهادهای چندجانبه و شبکههای امنیتی، تصمیمگیری قدرتهای بزرگ را پیچیدهتر کردهاند. کشورهایی که موضوع توافق قرار میگیرند نیز لزوماً فاقد ابزار مقاومت یا امکان جلب حمایت دیگران نیستند. «یالتای جدید» از این منظر، بیش از توصیف ساختار جهان، هشداری درباره احیای ذهنیت تقسیم حوزههای نفوذ است؛ ذهنیتی که تبدیل آن به نظمی پایدار، آسان نخواهد بود. یالتا را نباید با دیپلماسی مثلثی ریچارد نیکسون در دهه ۱۹۷۰ خلط کرد. شکاف چین و شوروی به واشنگتن امکان میداد با نزدیکشدن به پکن، قدرت چانهزنی خود برابر مسکو را افزایش دهد.
آمریکا در مرکز مثلث بود؛ اما نزدیکی راهبردی کنونی چین و روسیه، تکرار آن الگو را محدود کرده است. بنابراین، پرسش فقط امکان توافق سه قدرت نیست؛ جایگاه نسبی آنان نیز اهمیت دارد. آیا واشنگتن همچنان میتواند رفتار دو رقیب را از موضعی برتر شکل دهد، یا اکنون یکی از طرفهای مثلثی است که مزیت تعیینکننده گذشته را در آن ندارد؟ شباهت ظاهری دو گردهمایی نباید تفاوت موقعیت تاریخی آنها را پنهان کند. در یالتا، ترتیبات پس از جنگ موضوع گفتوگو بود؛ امروز، شبکهای از دولتهای مستقل، اتحادهای چندلایه و بازیگران غیردولتی، دامنه اثر توافق را محدود میکند.
احیای زبان حوزههای نفوذ ممکن است، اما میان بازگشت یک تصور سیاسی و تحقق نظمی که دیگران آن را بپذیرند، فاصلهای تعیینکننده وجود دارد. واشنگتن در مرکز مثلث یا بیرون از آن؟ پاتریشیا ام. کیم در مقاله «مزیت ازدسترفته آمریکا در مثلث راهبردی»، منتشرشده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ در بروکینگز، این دگرگونی را توضیح میدهد. در تحلیل او، نزدیکی پکن و مسکو و مخالفت مشترکشان با بخشهایی از نظم تحت رهبری غرب، اهرم تاریخی واشنگتن را محدود کرده است؛ نه اینکه قدرت آمریکا پایان یافته باشد.
ایالات متحده همچنان ظرفیتهای اقتصادی، مالی، فناورانه و نظامی مهمی دارد و شبکه متحدانش در اروپا و شرق آسیا، منبع عمده قدرت آن است. تحریم روسیه، حمایت از اوکراین و پیوند اقتصاد چین با بازارها و فناوریهای پیشرفته، ابزارهای چانهزنیاند. مسئله، تبدیل این منابع به امتیاز دیپلماتیک است؛ فرایندی وابسته به اعتماد متحدان، انسجام سیاست خارجی و برداشت رقبا از هزینه مخالفت با آمریکا.
رویکرد معاملهمحور ترامپ ممکن است تناقضی راهبردی ایجاد کند: تأکید بر رابطه مستقیم با رهبران رقیب برای دستیابی سریع به توافق، اگر اعتماد شرکای اروپایی و آسیایی را فرسوده سازد، همان شبکهای را تضعیف میکند که پشتوانه چانهزنی واشنگتن است. آمریکا ممکن است پشت میز بنشیند، اما بخشی از ظرفیت جمعی پشتیبانش را از دست بدهد. برخورداری از قدرت با توان بهکارگیری مؤثر آن یکسان نیست. اعتبار تعهدات، انسجام ائتلافها و قابلیت پیشبینی سیاست خارجی، قدرت مادی را به نفوذ تبدیل میکنند. معیار ارزیابی شنژن، بنابراین، تنها شمار توافقها نیست؛
باید دید واشنگتن اهرمهای خود را تقویت میکند یا برای موفقیتی کوتاهمدت، مزیتهای بلندمدتش را میفرساید. در این سنجش، اعتماد شرکا مکمل قدرت نظامی نیست؛ در ارزیابی رقبا از توان واشنگتن نیز نقش دارد. اگر تعهدات آمریکا پیشبینیناپذیر جلوه کند، منابع مادی آن الزاماً به همان اندازه امتیاز دیپلماتیک تولید نمیکنند؛ زیرا پشتوانه جمعی مذاکره، به انسجام و اعتبار سیاسی وابسته است. اوکراین؛ غایب اصلی پشت میز مذاکره اوکراین، مفهوم «جهان غایب» را ملموس میکند. نگرانی کییف از مذاکره درباره آیندهاش بدون حضور مستقیم خود، ریشه در تجربه تاریخی و واقعیت جنگ دارد.
تصمیم درباره امنیت، تمامیت ارضی یا آینده سیاسی کشوری بدون مشارکت دولت و جامعه آن، هم مشروعیت توافق را مسألهدار میکند و هم قابلیت اجرای آن را. متیو فولکو در گزارش ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، با عنوان «انتظار غلبه نمایش بر محتوا در نشست ترامپ، شی و پوتین»، این نگرانی را بررسی میکند. الیزابت ویشنیک از مرکز CNA یادآور میشود که بازیگران مستقل جهان امروز میتوانند مانع اجرای توافقهایی شوند که بدون مشارکتشان شکل گرفتهاند. توافق روی کاغذ، به رفتار کسانی وابسته میماند که موضوع آناند، نه لزوماً طرف آن.
مقاومت اوکراین و حمایت سیاسی، اقتصادی و نظامی اروپا، اجرای تفاهم احتمالی ترامپ و پوتین درباره پایان جنگ را صرفاً تابع اراده آنان باقی نمیگذارد. اروپا نیز نمیتواند معماری امنیتی قاره را مسألهای دوجانبه میان آمریکا و روسیه بداند. حذف آن از مذاکرات، ممکن است مشروعیت سیاسی و ظرفیت اجرای توافق را همزمان کاهش دهد. قدرتهای بزرگ میتوانند درباره دیگران مذاکره کنند، اما الزاماً نمیتوانند به جای آنان تصمیم بگیرند. نادیدهگرفتن کنشگری اوکراین و اروپا ممکن است بهجای پایان منازعه، اختلافی تازه بر سر مشروعیت و اجرا بسازد.
این محدودیت، دیپلماسی قدرتهای بزرگ را بیاثر نمیکند. آمریکا و روسیه ابزارهای مهم اثرگذاری بر جنگ دارند؛ چین نیز با اتکا به روابطش با مسکو و وزن بینالمللی خود میتواند نقشآفرین باشد. بااینحال، نفوذ بر بحران با اختیار تعیین یک جانبه سرنوشت آن تفاوت دارد؛ تفاوتی که نادیدهگرفتنش، خطر مقاومت سیاسی و میدانی در برابر توافق را افزایش میدهد. از این منظر، مشارکت اوکراین و اروپا صرفاً مطالبهای تشریفاتی برای حضور پشت میز نیست؛ با امکان اجرای هر چارچوب پایان جنگ پیوند دارد.
طرفهایی که مستقیماً پیامدهای توافق را تحمل میکنند، میتوانند در پذیرش یا مقاومت در برابر آن تعیینکننده باشند. نادیدهگرفتن این نسبت، فاصله میان تفاهم رهبران و واقعیت میدان را بیشتر میکند و توافق سیاسی را از پشتوانه لازم برای اجرا محروم میسازد. سلاح هستهای؛ فاصله میان نمایش و توافق کنترل تسلیحات هستهای میتواند به شنژن اهمیت راهبردی بدهد و همزمان محدودیت تفاهم را آشکار کند. «خلع سلاح هستهای سهجانبه» بدون توافق درباره سطح زرادخانهها، تعهدات، راستیآزمایی، مراحل اجرا و پیامدهای عدم پایبندی، بیشتر موضعی سیاسی است تا برنامهای عملیاتی.
هدر ویلیامز در مقاله ۹ نوامبر ۲۰۲۶ مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، درباره وعدهها و موانع خلع سلاح سهجانبه، بر تمایز خلع سلاح، کنترل تسلیحات و کاهش خطر تأکید دارد. از نظر او، برچیدن واقعی برنامههای تسلیحاتی هستهای سه قدرت در کوتاهمدت دستیافتنی نیست؛ هرچند اقدامهای محدود برای کاهش سوءمحاسبه ممکن است امکانپذیر باشد. عدم تقارن زرادخانهها مانعی اساسی است. چین، با شمار کلاهکهایی متفاوت از آمریکا و روسیه، نمیخواهد بدون لحاظ این تفاوت، محدودیتهایی مشابه دو زرادخانه بزرگتر بپذیرد. مسکو نیز بر احتساب توان هستهای بریتانیا و فرانسه تأکید میکند؛
مطالبهای که مذاکره را از چارچوب سهجانبه فراتر میبرد. حتی توافق رهبران درباره جلوگیری از جنگ هستهای، برای تبدیلشدن به تعهدات قابل راستیآزمایی به مذاکرات کارشناسی، اعتماد و سازوکارهای پایدار نیاز دارد. در سطحی محدودتر، اطلاعرسانی قبلی پرتاب موشکها، بررسی خطر هوش مصنوعی در تصمیمگیری نظامی و حفظ کنترل انسانی بر تصمیمهای هستهای میتوانند موضوع گفتوگو باشند؛ بیآنکه اجرای آنها تضمینشده باشد. همکاری هستهای از محیط امنیتی جدا نیست. جنگ اوکراین، بیاعتمادی روسیه و غرب و رقابت آمریکا و چین بر آن اثر میگذارند.
اگر طرفها توافق را ابزاری برای امتیازگیری در حوزهای دیگر بدانند، انگیزه پذیرش محدودیت واقعی کاهش مییابد. کنترل تسلیحات در شنژن، از این رو، بیشتر آزمون مدیریت اختلافات است تا نشانه قطعی تولد نظمی تازه. به همین دلیل، انتظار توافقی جامع و الزامآور از یک نشست سیاسی واقعبینانه نیست. حتی اقدامهای محدود کاهش خطر نیز بدون اراده سیاسی و استمرار مذاکره، پایدار نخواهند شد. تفاوت میان اعلام هدف و ساختن سازوکار، در این پرونده اهمیت مضاعف دارد: سخن مشترک درباره پرهیز از جنگ هستهای، جای تعهد فنی، نظارت و اعتماد لازم برای اجرای محدودیتها را نمیگیرد.
تایوان و متحدان آسیایی؛ نگرانی از معامله بر سر امنیت اگر اوکراین آزمون اروپایی «یالتای جدید» باشد، تایوان و متحدان آمریکا در شرق آسیا، آزمون آسیایی آناند. تفاهم واشنگتن و پکن ممکن است تنش را کاهش دهد؛ اما ثبات روابط دو قدرت، لزوماً امنیت بازیگرانی را که در محیط رقابتشان زندگی میکنند افزایش نمیدهد. ریک هوهن در مجموعه تحلیلهای ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ شورای آتلانتیک درباره خواستههای رهبران از نشست شنژن، به نگرانیهای منطقه هندـاقیانوس آرام توجه دارد.
برای تایوان و نیز ژاپن، کره جنوبی و فیلیپین، مسئله آن است که واشنگتن در مسیر تفاهم با پکن، در موضوعات مرتبط با بازدارندگی و تعهدات امنیتی، انعطاف بیشازاندازه نشان دهد. این نگرانی، شاهد وقوع معامله نیست؛ حساسیت به اعتبار تعهدات واشنگتن است. تایوان برای چین مسألهای حاشیهای نیست؛ با برداشت پکن از حاکمیت، جایگاه منطقهای و رابطه راهبردی با آمریکا پیوند دارد. اختلاف دو قدرت، بنابراین، به تعرفهها و رقابت اقتصادی محدود نمیشود و مسائل بنیادین سیاسی و امنیتی را در بر میگیرد.
متحدان آمریکا نیز با تصمیمهای دفاعی، همکاریهای امنیتی و بازنگری محاسبات خود بر محیط اجرای توافق اثر میگذارند. تفاهمی که تردید آنان درباره تعهدات واشنگتن را افزایش دهد، ممکن است بهجای تثبیت نظم منطقهای، زمینه بیثباتی تازهای فراهم کند. در اینجا نیز موضوع، فقط محتوای توافق احتمالی نیست؛ برداشت شرکا از رفتار واشنگتن بخشی از معادله است. اگر مدیریت رقابت آمریکا و چین به تردید درباره بازدارندگی بینجامد، واکنشهای دفاعی و سیاسی بازیگران منطقه میتواند محیط توافق را تغییر دهد.
به همین سبب، کاهش تنش میان دو پایتخت را نمیتوان بیواسطه معادل افزایش ثبات در سراسر منطقه دانست. ایران و خاورمیانه؛ جغرافیای دیگری از رقابت قدرتها خاورمیانه از این مثلث جدا نیست. اندرو ال. پیک در مجموعه کارشناسی شورای آتلانتیک، احتمال طرح ایران، تنگه هرمز و کنترل تسلیحات در گفتوگوهای ترامپ با رهبران چین و روسیه را مطرح میکند. ایران در این چارچوب، هم بازیگری منطقهای است و هم بخشی از معادلات امنیت انرژی و رقابت ژئوپلیتیکی. چین به امنیت جریان انرژی و بازبودن مسیرهای انتقال آن علاقهمند است؛
تنش جدی در هرمز، با محاسبات اقتصادی و امنیتی پکن ارتباط پیدا میکند. روسیه در مناسبات با ایران و رقابت با غرب ملاحظات خود را دارد. آمریکا نیز پرونده ایران را از منظر امنیت منطقهای، منافع متحدان و نگرانیهای اشاعه هستهای دنبال میکند. این همپوشانی نسبی، امکان گفتوگو میسازد، نه الزاماً توافق درباره ایران. باید مرز شواهد را رعایت کرد: طرح احتمالی ایران، به معنای تصمیمگیری درباره سرنوشت آن یا شکلگیری تفاهمی مشخص نیست. قرارگرفتن ایران و امنیت خلیج فارس در تقاطع منافع سه قدرت، مجوز ادعای معامله پنهان نمیدهد؛
چنین ادعایی به شواهدی نیاز دارد که در دادههای این پرونده نیست. کشورهای منطقه نیز منافع و ظرفیتهای مستقل دارند. خاورمیانه صرفاً صفحهای بر نقشه رقابت قدرتها نیست. سیاست دولتهای محلی، رقابتهای درونمنطقهای و تحولات امنیتی میتوانند محاسبات قدرتهای خارجی و مسیرهای مطلوب آنان را تغییر دهند. ترتیباتی که این پیچیدگی را نادیده بگیرند، در اجرا محدود خواهند شد. پکن و روایت صلح؛ میان چندجانبهگرایی و دیپلماسی قدرتها شینهوا در گزارش ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، به نقل از مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، شنژن را نخستین ملاقات حضوری رهبران سه کشور در تاریخ توصیف میکند.
در این روایت، سه کشور بهعنوان اعضای بنیانگذار سازمان ملل و اعضای دائم شورای امنیت، مسئولیتی ویژه برای صلح و ثبات راهبردی دارند؛ مسئولیتی همراه با ضرورت تقویت ارتباطات و مدیریت اختلافات. شینهوا در ۱۸ نوامبر نیز بر گفتوگو درباره مسائل مهم صلح جهانی تأکید کرد. چارچوب رسمی پکن روشن است: معرفی شنژن بهمثابه ابتکار مدیریت اختلافات و کمک به ثبات، نه ائتلافی علیه دیگران. بااینحال، نسبت این تصویر با ادعای دموکراتیزهکردن روابط بینالملل پرسشبرانگیز است. همکاری قدرتها برای جلوگیری از جنگ، فینفسه با چندجانبهگرایی تضاد ندارد؛
اعضای دائم شورای امنیت نیز مسئولیتها و اختیارات ویژه دارند. مسئله، مرز میان مدیریت بحران و ادعای حق تصمیمگیری به جای دیگران است. بابو لو از مؤسسه لووی، در گزارش رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، به تنش میان روایت رسمی چین و تصویر نظمی سهقطبی اشاره میکند. از نگاه او، حکمرانی سه رهبر بر مسائل جهانی، با ادعای تقویت نقش جنوب جهانی سازگاری آسانی ندارد. این نقد، پرسشی درباره انسجام گفتمان چین است، نه اثبات قصد پکن برای تقسیم جهان؛ اما میتواند بر برداشت دیگر کشورها از جایگاه آن اثر بگذارد.
پکن در نتیجه با مسألهای دوگانه روبهروست: نشاندادن توان گردهمآوردن قدرتهای بزرگ و حفظ اعتبار ادعای چندجانبهگرایی. هرچه تصویر نشست به تصمیمگیری انحصاری سه رهبر نزدیکتر شود، پرسش درباره جایگاه دیگر کشورها برجستهتر خواهد شد. اهمیت این تنش، نه در نفی ضرورت گفتوگو، بلکه در روشنکردن حدود ادعای نمایندگی صلح جهانی است. نمایش قدرت یا بازسازی نظم جهانی؟ فاصله اهمیت نمادین نشست با دستاورد اجرایی، در ارزیابیهای رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، مرکز تحلیل سیاست اروپا و شورای آتلانتیک برجسته است. پوتین ممکن است بدون امتیازی ملموس در اوکراین، سود حیثیتی ببرد؛
شی جایگاه میزبانی و ابتکار دیپلماتیک را تقویت کند؛ و ترامپ بر اهمیت تاریخی دیدار تکیه زند. این به معنای بیاهمیتی سیاسی نیست. تصویر قدرت و شناسایی متقابل بر محاسبات دولتها اثر میگذارند. بازسازی وجهه روسیه یا ارتقای جایگاه دیپلماتیک چین، حتی بدون توافق الزامآور، پیامد سیاسی دارد. «کمدستاورد از نظر اجرایی» را نباید با «کماهمیت از نظر سیاسی» یکسان گرفت. اما ساختن ثبات به چیزی بیش از نمایش نیاز دارد: مشارکت طرفهای درگیر در اوکراین، راستیآزمایی و تعهدات متقابل در حوزه هستهای و توجه به منافع بازیگران منطقهای در آسیا و خاورمیانه.
معیار اصلی، تنها بیانیه مشترک یا امضای توافق نیست؛ توان جلوگیری از تشدید بحران، بدون تضعیف حقوق و منافع دیگران است. قدرتهای بزرگ همچنان در مرکز معادلات امنیتیاند، اما مرکزیت، اختیار نامحدود نمیآورد. تکثر دولتها، ائتلافها، نهادها و ساختارهای اقتصادی و فناورانه، فاصله تصمیمسازی با تحمیل تصمیم را افزایش داده است. گفتوگوی رهبران برای مدیریت سوءمحاسبه ارزشمند است؛ ادعای تعیین سرنوشت غایبان، با مقاومت و محدودیت اجرایی روبهرو میشود. این محدودیتها برای هر سه پایتخت معنای متفاوتی دارند. واشنگتن باید نسبت توافق با اعتماد متحدانش را بسنجد؛
مسکو نمیتواند اعتبار نمادین را جایگزین حل مسائل جنگ کند؛ و پکن ناگزیر است میان میزبانی قدرتها و روایت چندجانبهگرایی توازن برقرار سازد. در هر سه مورد، اهمیت سیاسی دیدار با توان آن برای ساختن ترتیبات پایدار یکسان نیست. پرسش نهایی شاید نه امکان ساختن یالتایی دیگر، بلکه درک همین محدودیت باشد: نظم جهانی، علاوه بر اتاق مذاکره، در مقاومت، انتخاب سیاسی و محاسبات امنیتی بازیگران مستقل شکل میگیرد. دستاورد پایدار شنژن، اگر حاصل شود، شاید نه بازسازی یالتا، بلکه پذیرش واقعیتهایی باشد که بیرون از میز سه قدرت شکل میگیرند.
منبع: جماران


