او با تأکید بر اینکه نباید مدرنیته را محور و اسلام را به حاشیه آن تبدیل کرد، از امکان شکلگیری الگویی از حکمرانی دینی سخن میگوید که مسیر تحقق خود را از دل مقاومت، پایداری و کشاکش با نظام ارزشی مسلط جهان مدرن میگذراند؛ مسیری که به باور او، تجربه جمهوری اسلامی و مقاومت فلسطین نیز شواهدی از آن را پیش روی ما قرار داده است. در سالهای اخیر، تعبیر «مدرنیته اسلامی» در برخی مباحث فکری و نظری مطرح شده است. اساسا آیا میتوان از شکلگیری نوعی مدرنیته اسلامی سخن گفت؟
نسبت میان اسلام و مدرنیته را چگونه باید تعریف کرد؟به نظر من، تعبیر «مدرنیته اسلامی» تعبیری رهزن، نارسا و حتی نقضغرض است؛ چراکه در درجه نخست، مدرنیته و مناسبات نظری و تاریخی آن را محور و اصل قرار میدهیم و سپس با این تصور که لابد اشکالی ندارد، ظرفیتهای اسلامی را نیز بر آن محور بار میکنیم. به واقع در چنین رویکردی، مدرنیته به نقطه عزیمت تبدیل میشود و اسلام در جایگاه عنصری قرار میگیرد که باید خود را با آن سازگار کند. به همین دلیل این تعبیر را ناقص میدانم.
اگر قرار نیست مدرنیته محور قرار بگیرد، پس الگوی مطلوب شما برای حضور و نقشآفرینی دین در جهان معاصر چیست؟ آیا میتوان از حکمرانی دینی در عصر مدرن سخن گفت؟اگر نحوه تحقق عدالت بهگونهای باشد که صرفا اقتضایی و موردی نباشد، بلکه قابلیت تعمیم، تعلیم و تثبیت داشته باشد، یعنی وقتی عدالت محقق میشود، بتواند خود را در قالبهایی مانند قانون و نهاد تثبیت کند، در این صورت میتوان از حکمرانی سخن گفت.
به بیان دیگر، هنگامی که عدالت از سطح رفتارهای فردی و اقدامات موردی فراتر میرود و به یک سازوکار پایدار و قابلتعمیم تبدیل میشود، میتوان آن را نوعی حاکمیت عدل دانست.در چنین شرایطی، ما از حکمرانی دینی در عصر مدرن سخن میگوییم. البته این مسیر احتمالا مسیری پرتنش خواهد بود؛ زیرا نظام ارزشی مسلط و هژمون در روزگار ما، نظامی مدرن است که از تاریخ استکبار، استعمار و استثمار برآمده است؛ بنابراین تحقق حکمرانی دینی در چنین بستری نمیتواند بدون مواجهه و چالش با مناسبات حاکم بر جهان مدرن صورت بگیرد. این تعارض تا چه اندازه جدی است؟
برخی متفکران اساسا معتقدند امکان تشکیل دولت اسلامی مدرن وجود ندارد. برای مثال، وائل حلاق، نظریهپرداز فلسطینیتبار و مسیحی، از منتقدان جدی این ایده است. استدلال او را چگونه ارزیابی میکنید؟حلاق معتقد است اساسا امکان تشکیل دولت اسلامی مدرن وجود ندارد. دلیل اصلی او این است که دولت مدرن ماهیتا معطوف به قدرت است، درحالیکه دولت اسلامی ماهیتا معطوف به تحقق اخلاق است و اخلاق و قدرت نیز با یکدیگر جمع نمیشوند.
البته این یک چالش نظری جدی است و نمیتوان بهسادگی از کنار آن عبور کرد، اما واقعیت این است که حسب باورهای اسلامی ما، اسلام دین خاتم است و قرار است دینی جاودانه، جامع و جهانی باشد. جهانیبودن اسلام اقتضا میکند که بتواند با فرهنگهای مختلف، اقوام گوناگون، قوانین متنوع و نظامهای سیاسی متفاوت وارد گفتوگو شود و به تفاهم برسد. شما از گفتوگو و تفاهم اسلام با فرهنگها و نظامهای سیاسی مختلف سخن میگویید، اما در ادامه از تعبیر «تصرف» استفاده میکنید. آیا مقصود این است که حکمرانی دینی در نهایت باید ساختارهای موجود را تغییر دهد؟بله؛
البته منظور من از تفاهم، در نهایت تصرف است. قرار است در نهایت همه حاکمیتها در ذیل حاکمیت الهی آرایش پیدا کنند. این مسأله مستلزم آن است که نظام ارزشی، نظام تقنین و ساختارهای آنها نیز در ذیل نظام حکمرانی الهی قرار بگیرند.طبیعی است که چنین اتفاقی بدون چالش و ستیز حاصل نخواهد شد. من امکان تصرف در عقلانیت مدرن از طریق عقلانیت دینی را منتفی نمیدانم، اما تحقق چنین مسألهای را بدون چالش و کشاکش ممکن نمیدانم.
یک نمونه روشن آن، پیروزی انقلاب اسلامی ایران و مهمتر از آن تداوم عقلانیت انقلابی در نظام سیاسی جمهوری اسلامی بوده که همواره در بستر چالش و مواجهه با مناسبات مسلط جهان معاصر قرار داشته است؛ بنابراین شما معتقدید جمهوری اسلامی میتواند بهتدریج از مرحله مواجهه و مقاومت در برابر نظام مدرن عبور کند و به مرحله تأثیرگذاری بر آن برسد؟بله. فکر میکنم اگر ثبات و استقامت در کار ما وجود داشته باشد، پس از مدتی و از مرحلهای به بعد، حضور و بودن ما در متن دنیای مدرن دیگر برای خودمان هزینهبر نخواهد بود؛ بلکه برعکس، حضور ما هزینههایی بر عالم مدرن تحمیل خواهد کرد.
چنانکه اکنون انقلاب اسلامی تقریبا خود را بر عقلانیت مدرن تحمیل کرده و همچنان این کار را انجام میدهد. بهعبارتی همین خردورزی و عقلانیتی که کنش مقاومت از دل آن بیرون میآید، در حال تحمیل خود به نظام تقنین مدرن و ساختار نظام سلطه است؛ بهویژه آنکه گفتمان مقاومت نیز در حال گسترش و توسعه فراگیر است.
با این توصیف، آیا میتوان گفت مواجهه حکمرانی دینی با جهان مدرن، بیش از آنکه یک اختلاف نظری و فلسفی باشد، نوعی تقابل در عرصه عمل و کنش سیاسی است؟در هر حال باید توجه داشت که حاکمیت الهی در شرایط و موقعیت حکمرانی مدرن، از آن جهت که به تدبیر انسانها و کنشگریهای آنان بازمیگردد، امری پرتنش است. این دغدغه ممکن است از معبر و بستر ستیز و جنگ بگذرد. بااینحال، این مسیر نشدنی نیست. نباید این دو را اساسا دو نوع حاکمیت بدانیم که خشت اول یکی، خواهناخواه، مستلزم نابودی آخرین خشت دیگری باشد.
چنین سطحی از تضاد وجود ندارد، زیرا ظرفیتهای تصرفی موجود در حکمرانی دینی نشان میدهد که حکمرانی الهی میتواند در مناسبات موجود تصرف کند. البته این تصرف دفعی نیست، بلکه تدریجی است. بهترین مثال آن نیز جمهوری اسلامی ایران است؛ جمهوری اسلامی نمونهای از حکمرانی اسلامی است که در عین حضور در جهان مدرن، بهتدریج خود را تثبیت میکند و بر عصر مدرن تأثیر میگذارد. در این میان، چه عاملی میتواند به حکمرانی دینی در این مسیر پرچالش، توان و پایداری بیشتری ببخشد؟
آیا صرف اتکا به ظرفیتهای سیاسی، اقتصادی و نظامی برای تداوم چنین الگویی کافی است؟آن عامل جدید برای کسانی که به حاکمیت الهی معتقدند و نگاه دینی و توحیدی دارند، میتواند عامل غیب باشد. این باور از پیش در ذهنیت کنشگران دینی شکل گرفته که نصرت الهی با آنان است؛ اینکه «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرًا»، خداوند اجر نیکوکاران را ضایع نمیکند، باطل رفتنی است و حق ماندنی؛ یا همان تعبیر معروف «لِلْحَقِّ دَوْلَهٌ وَلِلْبَاطِلِ جَوْلَهٌ». این ادبیات در واقع مبتنی بر باور به غیب است.
چنین باورهایی در زمان جنگ و وضعیتهای غیرعادی، یعنی هنگامی که سررشته تحولات از دست تدبیرکنندگان خارج میشود، کارآمدی خود را نشان میدهد و به ظهور میرسد. در این موقعیتهاست که نقش و اثرگذاری آنها بیشتر دیده میشود. جنگ ۱۲روزه نیز از همین جنس بود. در جریان جنگ ۱۲روزه، این مؤلفه اعتقادی چگونه در مدیریت و مواجهه جامعه با بحران ظهور پیدا کرد؟البته تدبیرکننده اصلی جنگ در روی زمین، ولیفقیه است؛ همانگونه که رهبر شهید پیش از این، استعاره دینی «إِنَّ مَعِی رَبِّی» را بهصورت کامل بیان کرده و آن را در ناخودآگاه ملت وارد ساخته بودند.
گویی این پیام را منتقل میکردند که سطح مواجهه ما با دشمن به اندازهای است که نمیتوانید صرفا به ظرفیتهای تدبیری خودتان اتکا کنید. اگر خداوند در قدمبهقدم این مواجهه یاری نکند و با ما نباشد، این مسیر مسیری شکستخورده خواهد بود. به اعتقاد من، باور به نصرت الهی در چنین موقعیتهایی میتواند ظرفیتهایی را در جامعه فعال کند که در شرایط عادی کمتر مجال ظهور پیدا میکند. این همان وجهی است که باید در تحلیل حکمرانی دینی و نسبت آن با شرایط دشوار و بحرانی مورد توجه قرار بگیرد.
در این میان، تجربه مقاومت فلسطین و بهویژه تحولات غزه را چگونه میتوان در چارچوب همین نگاه توحیدی و باور به نصرت الهی تحلیل کرد؟در این میان، جامعه فلسطین، نه دولت فلسطین، یک استثناست. آنها در محرومیتی تحمیلی قرار گرفتهاند و به تجربه دریافتهاند که دست دراز کردن و یاری خواستن از هر کسی جز خداوند، حتی اگر آن شخص یا مجموعه، جامعه عربی یا دولتهای عربی باشد، محکوم به شکست است.
شاید چند دهه زمان لازم بود تا فلسطینیها دریابند که نباید امید خود را به جامعه عربی گره بزنند، اما در نهایت غزه، بهویژه در ماجرای طوفانالاقصی، بهروشنی نشان داد که با قطع امید از هر منبع و قدرتی جز خداوند، توانست مقاومتی فراتر از توان واقعی خود نشان دهد. البته این سخن به معنای نادیده گرفتن یا بیاعتنایی به کمک دیگران نیست. باید از همه قدرتهایی که صادقانه به یاری فلسطینیها آمدند، ازجمله یمن، ایران، حزبالله لبنان و دیگران، قدردانی کرد.
اما نکته اصلی این است که همان باور به خداوند و اتکای توحیدی سبب شد فلسطینیها تا آخر تسلیم نشوند و مقاومتی فراتر از محاسبات و توان ظاهری خود به نمایش بگذارند.
منبع: جام جم آنلاین


