تجارت ایران و افغانستان به دلیل همسایگی، پیوندهای اقتصادی و حضور گسترده اتباع افغانستانی در ایران، از ویژگیهایی برخوردار است که آن را از بسیاری از بازارهای صادراتی متمایز میکند. با وجود این ظرفیت، صادرکنندگان ایرانی در سالهای اخیر با موانعی مواجه شدهاند که هزینه تجارت را افزایش داده و توان رقابت آنها را در بازار افغانستان کاهش داده است. یکی از مهمترین این موانع، الزام به بازگشت ارز حاصل از صادرات است.
در شرایطی که سازوکار انتقال پول میان دو کشور با محدودیتها و هزینههای خاص خود همراه است، اصرار بر اجرای یک رویه ثابت برای تمام بازارها میتواند نتیجه معکوس داشته باشد. سیاست ارزی زمانی میتواند به حفظ صادرات کمک کند که تفاوت میان بازارها، شرایط تجارت و شیوههای پرداخت در هر مقصد را نیز در نظر بگیرد. بازار افغانستان از این منظر شرایط متفاوتی دارد. بخش قابل توجهی از ارتباطات مالی میان دو کشور از طریق شبکههای غیرمستقیم انتقال پول انجام میشود و میلیونها افغانستانی حاضر در ایران نیز بخشی از درآمد خود را برای خانوادههایشان در افغانستان ارسال میکنند.
بنابراین فعالان اقتصادی معتقدند استفاده از همین ظرفیت برای تسهیل تجارت میتواند هزینههای اضافی مبادلات را کاهش دهد. در وضعیت فعلی، صادرکننده ممکن است برای فروش کالا در افغانستان ارز دریافت کند، اما برای بازگرداندن آن با هزینههای دیگری مواجه شود. پرداخت کارمزدهای متعدد به واسطههای مالی و صرافیها، در نهایت قیمت تمامشده صادرات را افزایش میدهد. در بازاری که صادرکننده ایرانی با رقبای منطقهای نیز مواجه است، چنین هزینههایی میتواند به از دست رفتن مشتریان و کاهش سهم ایران منجر شود. از سوی دیگر، حفظ بازار صادراتی بسیار دشوارتر از ورود اولیه به آن است.
اگر صادرکننده ایرانی به دلیل هزینههای تحمیلی نتواند قیمت رقابتی ارائه کند، جای خالی او به سرعت توسط رقبای سایر کشورها پر خواهد شد. بازگرداندن چنین بازاری در آینده، به مراتب دشوارتر و پرهزینهتر خواهد بود. به همین دلیل، بازنگری در مقررات ارزی مرتبط با افغانستان میتواند به عنوان یک سیاست حمایتی موقت مورد بررسی قرار گیرد. معافیت یک تا دو ساله از الزام بازگشت ارز، در صورت طراحی سازوکارهای شفاف نظارتی، میتواند فرصت مناسبی برای حفظ بازار، کاهش هزینه مبادلات و تقویت صادرات فراهم کند.
سیاستگذاری ارزی باید در نهایت به تقویت صادرات و افزایش درآمدهای ارزی منجر شود، نه اینکه با ایجاد هزینههای اضافی، انگیزه صادرکننده را کاهش دهد. بازار افغانستان یکی از فرصتهای مهم تجاری ایران است و حفظ آن نیازمند مقرراتی متناسب با واقعیتهای اقتصادی و روابط دو کشور خواهد بود.
منبع: جهان اقتصاد
