باشگاه خبرنگاران جوان- هفدهم ربیعالاول در فرهنگ اسلامی با دو میلاد بزرگ گره خورده است؛ میلاد پیامبر اکرم (ص) و میلاد امام جعفر صادق (ع). بر اساس دیدگاه مشهور شیعه، ولادت پیامبر اسلام (ص) در ۱۷ ربیعالاول سال عامالفیل در مکه رخ داده است، در حالی که در میان بسیاری از عالمان اهل سنت، ۱۲ ربیعالاول به عنوان تاریخ ولادت آن حضرت شناخته میشود. فاصله میان این دو تاریخ در جمهوری اسلامی ایران به عنوان «هفته وحدت» نامگذاری شده است؛
ابتکاری که تلاش دارد اختلاف در نقل تاریخی را به فرصتی برای تأکید بر اشتراک بنیادین مسلمانان، یعنی ایمان به پیامبر اسلام (ص)، تبدیل کند. اما اهمیت این روز صرفاً در تقویم و مناسبت خلاصه نمیشود؛ پیامبر اسلام (ص) در جامعهای ظهور کرد که مناسبات اجتماعی آن با شکافهای قبیلهای، نابرابری، خشونت و منازعات گسترده روبهرو بود. رسالت او تنها دعوت به یک باور دینی نبود؛ بلکه بازسازی اخلاق، مناسبات اجتماعی، مفهوم عدالت و رابطه انسان با همنوع را نیز دربرمیگرفت. قرآن کریم از پیامبر (ص) با تعبیر «رحمهً للعالمین» یاد میکند؛
تعبیری که نشان میدهد در منطق قرآن، رسالت نبوی محدود به یک قوم یا گروه خاص نیست و پیام آن، رحمت و هدایت برای انسانهاست. همین نقطه، نخستین حلقه پیوند میان میلاد پیامبر (ص) و مسائل امروز جامعه است: جامعهای که اخلاق، کرامت و مسئولیت اجتماعی را از دین جدا کند، ممکن است از ظاهر مناسک برخوردار باشد، اما از روح دین فاصله بگیرد. پیامبر رحمت؛ اخلاقی که به سیاست و جامعه راه یافت سیره پیامبر اسلام (ص) را نمیتوان تنها در عبادتهای فردی خلاصه کرد؛ یکی از مهمترین ویژگیهای حرکت پیامبر (ص)، تبدیل ارزشهای اخلاقی به ساختارهای اجتماعی بود.
از ایجاد پیوند برادری میان مسلمانان پس از هجرت گرفته تا تنظیم روابط میان گروههای مختلف جامعه مدینه، در سیره نبوی تلاش برای ساخت جامعهای مبتنی بر مسئولیت متقابل دیده میشود. یکی از وجوه مهم سیره پیامبر (ص) تلاش برای عبور جامعه از مناسبات قبیلهای و حرکت به سمت هویت مشترک دینی و اجتماعی است؛ الگویی که در آن، اختلافات قومی و قبیلهای نمیبایست مانع شکلگیری یک جامعه منسجم شود. در این نگاه، «وحدت» صرفاً به معنای کنار گذاشتن اختلاف نظر نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن یک سلسله اصول مشترک و جلوگیری از تبدیل اختلافات به دشمنی است.
این موضوع در شرایط امروز جهان اسلام اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا بخش قابل توجهی از بحرانهای جوامع مسلمان، نه از نبود منابع و ظرفیتها، بلکه از شکافهای اجتماعی، مذهبی، قومی و سیاسی و سوءاستفاده جریانهای افراطی از همین شکافها ناشی میشود. از این منظر، بازگشت به سیره پیامبر (ص) به معنای بازگشت به ادبیات گفتوگو، مدارا، عدالت، کرامت انسان و مسئولیت اجتماعی است. هفته وحدت؛ اختلاف تاریخی، اشتراک اعتقادی هفته وحدت از ۱۲ تا ۱۷ ربیعالاول، یکی از مهمترین مناسبتهای تقویم فرهنگی جمهوری اسلامی ایران است؛
فاصلهای که میان دو روایت مشهور درباره تاریخ ولادت پیامبر اکرم (ص) قرار گرفته و به بستری برای تأکید بر اشتراکات مسلمانان تبدیل شده است. اهمیت هفته وحدت در این است که نشان میدهد اختلاف نظر الزاماً نباید به اختلاف در هویت و دشمنی اجتماعی تبدیل شود. مسلمانان با وجود تفاوت در برخی برداشتهای تاریخی و فقهی، در اصولی، چون توحید، قرآن و نبوت حضرت محمد (ص) اشتراک دارند. از این رو، وحدت اسلامی را نباید به معنای حذف تفاوتها تعریف کرد، وحدت پایدار زمانی شکل میگیرد که تفاوتها به رسمیت شناخته شوند، اما به ابزار نفرت و خشونت تبدیل نشوند.
این نگاه، بهویژه در عصر رسانههای اجتماعی اهمیت مضاعف دارد؛ جایی که یک جمله تحریکآمیز یا محتوای جعلی میتواند در مدت کوتاهی به میلیونها نفر برسد و شکافهای مذهبی و اجتماعی را تشدید کند. بنابراین، یکی از درسهای امروز میلاد پیامبر (ص) میتواند مسئولیت اخلاقی در تولید و بازنشر محتوا باشد؛ یعنی همان چیزی که میتوان آن را «اخلاق نبوی در فضای مجازی» نامید. امام جعفر صادق (ع)؛ مدرسهای که علم را به محور تمدن تبدیل کرد در سوی دیگر این مناسبت، نام امام جعفر صادق (ع) قرار دارد؛
شخصیتی که دوران امامت او از مهمترین دورههای شکلگیری و گسترش دانش اسلامی در تاریخ تشیع به شمار میرود. امام صادق (ع) در سال ۸۳ هجری قمری متولد شد و از سال ۱۱۴ تا ۱۴۸ هجری قمری امامت شیعیان را برعهده داشت، در منابع تاریخی و پژوهشی، از گستردگی حلقه علمی و شاگردان آن حضرت و نقش او در تبیین فقه، حدیث، کلام و مباحث اعتقادی سخن گفته شده است. اهمیت مکتب امام صادق (ع) تنها در حجم آموزشهای دینی خلاصه نمیشود؛ دورهای که امام صادق (ع) به فعالیت علمی پرداخت، دورهای پرتحول در تاریخ اسلام بود؛
از یک سو تحولات سیاسی زمینه تغییر قدرت را فراهم کرده بود و از سوی دیگر، جریانهای فکری و فلسفی مختلف در جهان اسلام در حال گسترش بودند. در چنین شرایطی، پاسخ به پرسشهای جدید جامعه اسلامی صرفاً با موعظه امکانپذیر نبود؛ جامعه نیازمند دانش، استدلال، گفتوگو و تربیت علمی بود. از همین منظر، مکتب صادقی را میتوان الگویی برای پیوند دین و دانش دانست؛ الگویی که در آن، پرسش کردن تهدید نیست، بلکه بخشی از فرآیند فهم حقیقت است. این میراث علمی امروز نیز میتواند در برابر دو جریان افراطی قرار گیرد: جمود فکری از یک سو و بیاعتقادی مبتنی بر ناآگاهی از سوی دیگر.
از اخلاق تا علم؛ دو ستون تمدن اسلامی اگر سیره پیامبر (ص) را بر محور اخلاق، رحمت، عدالت و کرامت انسانی و مکتب امام صادق (ع) را بر محور دانش، عقلانیت و گفتوگوی علمی قرار دهیم، تقارن این دو میلاد تصویری روشن از دو ستون اساسی یک جامعه سالم ارائه میدهد. اخلاق بدون دانش ممکن است به احساسات محدود شود و دانش بدون اخلاق میتواند به ابزاری برای قدرت تبدیل شود. تمدن اسلامی در دورههای شکوفایی خود زمانی توانست در عرصههای علمی و فرهنگی اثرگذار باشد که علم، اخلاق و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
از این منظر، پیام میلاد پیامبر (ص) و امام صادق (ع) برای جامعه امروز را میتوان در چند مفهوم خلاصه کرد: رحمت، عدالت، علم، گفتوگو، کرامت انسان و وحدت. این مفاهیم البته زمانی از سطح شعار فراتر میروند که در زندگی اجتماعی قابل مشاهده باشند؛ در مدرسهای که دانشآموز به پرسش کردن تشویق میشود، در دانشگاهی که گفتوگوی علمی جای تخریب را میگیرد، در جامعهای که اختلاف نظر به حذف دیگری منجر نمیشود و در فضای رسانهای که انتشار خبر با مسئولیت اخلاقی همراه است.
در واقع، بزرگداشت پیامبر (ص) و امام صادق (ع) اگر تنها به برگزاری مراسم محدود شود، بخشی از ظرفیت این مناسبت نادیده گرفته شده است؛ اما اگر به فرصتی برای بازخوانی اخلاق اجتماعی، علم، گفتوگو و وحدت تبدیل شود، میتواند کارکردی فراتر از یک مناسبت تقویمی پیدا کند. پیام میلاد برای جامعه امروز؛ دین در میدان زندگی جامعه امروز با پرسشهایی مواجه است که شاید در ظاهر با مسائل قرون گذشته متفاوت باشند، اما در عمق، همان دغدغههای انسانی را دنبال میکنند؛ چگونه میتوان عدالت را گسترش داد؟ چگونه میتوان با خشونت مقابله کرد؟ چگونه میتوان اعتماد اجتماعی را افزایش داد؟
و چگونه میتوان میان پیشرفت علمی و ارزشهای اخلاقی تعادل برقرار کرد؟ پاسخ به این پرسشها نیازمند بازخوانی سیره بزرگان دینی در متن زندگی امروز است. پیامبر (ص) برای جامعهای که گرفتار شکافهای اجتماعی بود، بر برادری و همبستگی تأکید کرد. امام صادق (ع) در دورهای که جریانهای فکری متعددی در جامعه اسلامی حضور داشتند، مسیر گفتوگو و آموزش را تقویت کرد. این دو تجربه تاریخی یک پیام مشترک دارد: جامعه قوی، جامعهای نیست که در آن هیچ اختلافی وجود نداشته باشد؛ جامعه قوی جامعهای است که بتواند اختلاف را بدون فروپاشی مدیریت کند.
در این میان، نهادهای آموزشی، رسانهها، مساجد، دانشگاهها و خانوادهها نقش مهمی دارند. مدرسه میتواند اخلاق گفتوگو را آموزش دهد، دانشگاه میتواند عقلانیت و پرسشگری را تقویت کند، رسانه میتواند از تحریک اختلافات پرهیز کند و مسجد میتواند به کانون همدلی و حل مسائل اجتماعی تبدیل شود. چنین رویکردی، میلاد پیامبر (ص) و امام صادق (ع) را از یک مناسبت تاریخی به یک مسئله اجتماعی معاصر تبدیل میکند.
بازگشت به پیامبر، بازگشت به انسانیت میلاد حضرت محمد مصطفی (ص) و امام جعفر صادق (ع) فرصتی است برای بازگشت به دو پرسش اساسی: جامعه اسلامی چه نسبتی با اخلاق دارد و چه جایگاهی برای علم و عقلانیت قائل است؟ پیامبر رحمت، جامعهای را بنیان گذاشت که در آن اخلاق، عدالت و کرامت انسانی بخشی از مناسبات اجتماعی شد و امام صادق (ع) در ادامه این مسیر، مدرسهای علمی را گسترش داد که دانش و استدلال را در مرکز توجه قرار میداد. همزمانی این دو میلاد، از منظر تحلیلی میتواند نمادی از پیوند نبوت و معرفت، اخلاق و علم، رحمت و عقلانیت باشد.
هفته وحدت نیز در همین چارچوب معنای عمیقتری پیدا میکند؛ وحدت نه به معنای نادیده گرفتن تفاوتها، بلکه به معنای یافتن نقطه مشترکی برای همکاری و جلوگیری از تبدیل اختلاف به دشمنی است. امروز، جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی این میراث نیاز دارد؛ نه صرفاً برای برگزاری جشن، بلکه برای ساختن جامعهای که در آن علم جای جهل، گفتوگو جای خشونت، کرامت جای تحقیر، عدالت جای تبعیض و وحدت جای تفرقه را بگیرد. در چنین نگاهی، میلاد پیامبر رحمت (ص) و امام جعفر صادق (ع) تنها یادآور دو ولادت تاریخی نیست؛
بلکه یادآور یک مسیر است: انسانیتر شدن جامعه با اخلاق، آگاهتر شدن آن با علم و قدرتمندتر شدن آن با وحدت. منبع: فارس
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
