دادههای بودجه خانوار نشان میدهد خانوارهای ایرانی در فاصله سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ به طور میانگین ۱.۷ درصد از کل هزینههای خود را صرف سوخت خودرو کردهاند. این هزینه شامل بنزین، گازوئیل و گاز است. سهم سوخت در سالهای اخیر کاهش پیدا کرده که یکی از دلایل اصلی آن ثابت ماندن قیمت سوخت در مقایسه با رشد سایر هزینههای خانوار بوده است. در همین دوره، متوسط هزینه خانوار برای مصرف بنزین حدود یک میلیون و ۱۶۰ هزار تومان بوده است. البته این رقم برای همه خانوارها یکسان نیست. دهکهای درآمدی بالاتر به طور معمول خودروهای بیشتری دارند و در نتیجه مصرف سوخت آنها نیز بیشتر است.
مصرف بنزین در استانها چطور توزیع شده است؟
تفاوت مصرف سوخت میان استانهای کشور فقط به تعداد خودروها مربوط نمیشود. دادهها نشان میدهد استانهای سیستان و بلوچستان، کرمان و بوشهر بیشترین متوسط هزینه بنزین را داشتهاند. این در حالی است که مجموع خودروهای موجود در این سه استان از تعداد خودروهای موجود در هر یک از استانهای تهران و خراسان رضوی کمتر است. یکی از توضیحهای مطرح شده برای این تفاوت، قاچاق سوخت است که در برخی از این مناطق سهم قابل توجهی دارد. به همین دلیل، بررسی مصرف بنزین فقط از زاویه خانوار و خودرو نمیتواند تصویر کاملی از وضعیت بازار سوخت ارائه دهد.
بنزین در ۴۰ سال گذشته چقدر گران شده است؟
همه خانوارهای کشور مصرفکننده بنزین نیستند. حدود ۶۰ درصد خانوارها از بنزین استفاده میکنند. طبق گزارش سازمان برنامه و بودجه، در سال ۱۴۰۱ مصرف سالانه بنزین خانوارهای کشور بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون مترمکعب بوده است. یک خانوار دارای خودروی شخصی نیز به طور میانگین حدود ۸۵۰ لیتر بنزین در سال مصرف میکند. این مقدار از سهمیه سالانه ۷۲۰ لیتر بیشتر است و نشان میدهد بخشی از مصرف خانوارها با نرخ آزاد انجام میشود.
اما اگر قیمتهای گذشته بنزین را با تورم امروز مقایسه کنیم، تصویر جالبتری به دست میآید. قیمت بنزین در سال ۱۳۶۷ به قیمتهای سال ۱۴۰۵، بیش از ۱۱ هزار تومان در هر لیتر بوده است. بالاترین قیمت حقیقی بنزین نیز به سال ۱۳۸۹ مربوط میشود که با احتساب تورم، قیمت هر لیتر آن امروز حدود ۲۵ هزار تومان میشود. در مقابل، قیمت حقیقی بنزین در سال ۱۴۰۳ و با قیمتهای تیر ۱۴۰۵، حدود ۵ هزار تومان بوده است. بنابراین فاصله میان قیمت اسمی و قیمت حقیقی بنزین نشان میدهد که ثابت ماندن قیمت اسمی در سالهای اخیر، به معنای ثابت ماندن هزینه واقعی آن برای اقتصاد نبوده است.
افزایش قیمت بنزین چقدر هزینه خانوار را بالا میبرد؟
بررسی سناریوهای افزایش قیمت نشان میدهد حتی یک اصلاح محدود قیمت هم میتواند هزینه خانوار را افزایش دهد. در سناریوی نخست، قیمت بنزین آزاد به ۵ هزار تومان میرسد. در شدیدترین سناریو، قیمت آزاد تا ۱۵ هزار تومان افزایش پیدا میکند. اگر خانوار بخواهد سطح رفاه فعلی خود را حفظ کند، در سناریوی نخست باید سالانه حدود ۸ میلیون و ۲۸۰ هزار تومان بیشتر برای بنزین هزینه کند. در سناریوی ششم، این افزایش هزینه به بیش از ۳۰ میلیون تومان در سال میرسد.
شاخص «هزینه درست زندگی» نیز همین فشار را به شکل دیگری نشان میدهد. بر اساس این شاخص، افزایش قیمت بنزین در سناریوهای مختلف میتواند بین ۳.۴ تا حدود ۱۲.۵ واحد درصد به هزینه سالانه مورد نیاز خانوار برای حفظ سطح رفاه فعلی اضافه کند.
مشکل بنزین فقط گرانی آن نیست
در سمت دیگر ماجرا، ناترازی تولید و مصرف قرار دارد. در سال ۱۴۰۳، ده پالایشگاه اصلی کشور به طور میانگین روزانه بیش از ۱۰۱ میلیون لیتر بنزین تولید کردهاند. بیش از ۳۸ درصد این تولید در پالایشگاه ستاره خلیج فارس انجام شده است. در همین سال، متوسط مصرف روزانه بنزین کشور از ۱۲۴ میلیون لیتر عبور کرد. در نتیجه، کسری روزانه بنزین به حدود ۲۲.۷ میلیون لیتر رسید. این کسری با ترکیبی از واردات و بنزین تولیدشده در پالایشگاهها جبران شده است. بر اساس اظهارات رئیس سازمان بهینهسازی مصرف سوخت و مدیریت انرژی، کسری فعلی بنزین کشور نیز روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر برآورد میشود.
اصلاح بنزین بدون اصلاحات همزمان جواب نمیدهد
افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی فقط یک تصمیم درباره قیمت یک کالا نیست. این سیاست میتواند هزینه حمل و نقل، قیمت تمام شده کالاها و خدمات و در نهایت هزینه زندگی خانوارها را تحت تاثیر قرار دهد. از طرف دیگر، حتی افزایش قابل توجه قیمت داخلی هم لزوماً به معنای پایان قاچاق نیست. زمانی که قیمت بنزین در کشورهای اطراف به مراتب بالاتر باشد، انگیزه قاچاق همچنان پابرجا خواهد ماند.
به همین دلیل، مسئله بنزین را نمیتوان فقط با افزایش قیمت حل کرد. اصلاح قیمت باید در کنار مقابله با قاچاق، اصلاح الگوی مصرف، توسعه حمل و نقل عمومی و بازنگری در نظام توزیع یارانه انجام شود. در غیر این صورت، ممکن است هزینه اصلاحات بیشتر از اثری باشد که بر کاهش ناترازی سوخت خواهد گذاشت.
منبع: اکوایران
