در حالی که آینده جهان در شنژن رقم میخورد، این پرسش مطرح است که آیا آینده خاورمیانه نیز بیسروصدا در ترکیه در حال بازتعریف است؟ روز سهشنبه ۱۷ نوامبر، وزیر امور خارجه سوریه در آنکارا با همتای ترک خود دیدار کرد. دو طرف در این دیدار بر مشارکت راهبردی میان دو کشور که از زمان سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ شکل گرفت، تأکید کردند. ترکیه و سوریه با نزدیک به 900 کیلومتر مرز مشترک در جریان جنگ رقیب یکدیگر بودند، ولی اکنون همکاریهای خود را در حوزههای تجارت، حملونقل، آموزش عالی و همچنین در عرصههای نظامی و دیپلماتیک گسترش میدهند.
در این دیدار، دو طرف بر بازگشایی قریبالوقوع سفارت سوریه در آنکارا و تأسیس دانشگاهی مشترک میان ترکیه و سوریه در دمشق توافق کردند. در حوزه اقتصادی نیز هدفگذاری کردهاند حجم مبادلات تجاری دو کشور را از ۳.۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ به ۱۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ افزایش دهند و ظرفیت خط انتقال برق حلب – بیرجیک را تا پایان سال جاری به ۵۰۰ مگاوات برسانند. سوریه از سال ۱۵۱۶ تا ۱۹۲۰ بخشی از امپراتوری عثمانی بود.
به نظر میرسد در دوران جدید و تحت ریاست احمد الشرع، این کشور بیش از پیش به پرچمدار نفوذ ترکیه در خاورمیانه تبدیل شده است و این روند از هماکنون موجب نارضایتی شماری از همسایگان این کشور، بهویژه اسرائیل، شده است.
قمار موفق اردوغان در جنگ سوریه
رجب طیب اردوغان از زمان به قدرت رسیدن، ابتدا در مقام نخستوزیر در سال ۲۰۰۳ و سپس به عنوان رئیسجمهور در سال ۲۰۱۴، هیچگاه اهداف خود از جمله بازنگری در میراث سکولار کمالیستی و احیای نفوذ ترکیه در سرزمینهای سابق امپراتوری عثمانی را که در سال ۱۹۲۰ فروپاشید، پنهان نکرده است. از زمان آغاز جنگ سوریه در سال ۲۰۱۱، هدف اردوغان در این کشور بهوضوح جلوگیری از شکلگیری منطقه خودمختار هممرز با استانهای کردنشین ترکیه برای کردها بوده است.
اردوغان برای تحقق این هدف نیروهای نظامی خود را در شمال سوریه مستقر و از نیروهای ارتش آزاد سوریه حمایت کرد و در عین حال، رابطه عملگرایانه مبتنی بر عدم تعارض با اسلامگرایان جبهه النصره را که رئیسجمهور کنونی سوریه از آن برخاسته حفظ کرده است. این درسِ واقعگرایی سیاسی نتیجه موفقیتآمیزی برای آنکارا به همراه داشته و زمینه برخورداری ترکیه از متحدی در دمشق را فراهم کرده است.
در جستوجوی عمق راهبردی
نیروهای ترکیه از سال ۲۰۱۱ همچنان در شمال سوریه حضور داشتهاند و آنکارا با تکیه بر قدرت اقتصادی خود، نفوذ گستردهای بر دمشق اعمال کرده و در عین حال، در بازسازی و سازماندهی ارتش سوریه نیز مشارکت دارد. تضمین وجود یک حکومت مرکزی قدرتمند که بتواند از تجزیه کشور جلوگیری کند، ممانعت از بازگشت سوریه به حوزه نفوذ ایران و جلوگیری از بازسازی کریدور زمینی تهران به سوی حزبالله لبنان، از جمله اهداف متعدد اردوغان هستند. ترکیه همچنین میخواهد خود را به عنوان قدرت اصلی سنی قادر به مقابله با اسرائیل معرفی کند.
این کشور شدیدترین مواضع را در محکومیت حملات اسرائیل که از سال ۲۰۲۴ تاکنون ادامه دارند اتخاذ کرده است. اسرائیل همچنان از طریق حملات هوایی، توانمندیهای نظامی بهجامانده از حکومت اسد را نابود میکند و در تلاش است منطقهای حائل و غیرنظامی در جنوب سوریه ایجاد کند.
نئوعثمانیگرایی آشکار
در حالی که مصطفی کمال، جمهوری نوپای ترکیه را به سوی غرب سوق داده بود، اردوغان آشکارا سیاستی مبتنی بر جهتگیری به سوی شرق را دنبال میکند و درصدد است ترکیه را به قدرت اصلی سنی در منطقه شام تبدیل کند.
به نظر میرسد عربستان سعودی که خود مدعی ایفای نقش رهبری جهان سنی بود، اکنون از ابزارهای لازم برای تحقق این جایگاه محروم شده است. این کشور که با حملات انصارالله در یمن گرفتار محدودیت شده و از اختلالات در تنگه هرمز نیز آسیب دیده است، با کاهش چشمگیر صادرات نفت و گاز خود مواجه شده است.
ترکیه که از ذخایر قابل توجه نفت و گاز در خاک خود برخوردار نیست، در پی آن است سوریه را به حوزه نفوذ خود پیوند دهد تا به منابع این کشور، چه در ذخایر دریایی مدیترانه و چه در میدانهای نفت و گاز واقع در مناطق شمال شرقی سوریه، دسترسی پیدا کند.
از سوی دیگر، هنوز احمد الشرع بدون حمایت ترکیه از توان نظامی لازم برای تأمین امنیت سراسر کشور برخوردار نیست. او برای تثبیت قدرت خود به آنکارا تکیه دارد، اما همزمان میکوشد شرکای متنوعی نیز داشته باشد. واشینگتن در سال ۲۰۲۵ تحریمهای سوریه را لغو کرد و از طرف دیگر احمد الشرع در سال ۲۰۲۶ با امانوئل مکرون در فرانسه دیدار داشت. کشورهای حوزه خلیج فارس نیز میتوانند تأمین مالی بازسازی سوریه را بر عهده بگیرند. با این حال، این تنوعبخشی به روابط خارجی تا حد زیادی به توانایی دمشق در بازسازی ارتشی قدرتمند وابسته است.
اردوغان در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶، در سخنرانی خود در برابر نمایندگان حزب عدالت و توسعه اعلام کرد: «امنیت ترکیه از استان هاتای آغاز نمیشود، بلکه از حلب، دمشق و بیروت آغاز میشود. ما اجازه نخواهیم داد توهمات مربوط به سرزمین موعود تحقق یابد. اگر به ارعاب اسرائیل پایان داده نشود، نهتنها منطقه، بلکه تمام بشریت بهای آن را خواهد پرداخت».
آیا این سخنان، بیانات رئیسجمهور یک جمهوری سکولار است یا سخنان سلطان جدید استانبول؟
منبع: شبکه شرق

