رفتن به محتوای اصلی
فرهنگی هنریجام جم آنلاین8 دقیقه مطالعه

مرگ گلشنی: سیاهچاله یا تولد نوری نو

احمد میراحسان در یادداشتی با عنوان «مرگ گلشنی: سیاهچاله یا تولد نوری نو»، به میراث علمی و فلسفی دکتر مهدی گلشنی و تلاش او برای پیوند علم مدرن با جهان‌بینی توحیدی اسلام می‌پردازد.

مرگ گلشنی: سیاهچاله یا تولد نوری نو

جام جم آنلاین: اشاره: در حال نوشتن مطلب حاضر، به رسم گرامیداشت استاد منادی توحید در ساحت علم، دلباخته خدا و اهل بیت دکتر مهدی گلشنی بودم که همسرم تلویزیون را روشن کرد تا سمت خدا را ببیند و بشنود، صدای حجت‌الاسلام دکتر رفیعی به گوشم رسید در ارتباط با حضرت‌ام البنین سلام‌الله علیها صحبت می‌کردند اشاره‌ای به ایثار، ادب، صبر و شجاعت بانویی داشت که روایت شده حضرت عباس شجاعت و شمشیر زنی را همراه ادب و دیگر فضایل، جز پدر، از آن مادر آموخت.

با این همه آن بانوی بزرگوار چنان ناشناخته است که همچون هوا، یا رایحه گلی نهان در باد، با منشایی دور از چشم، اما باور دارم او از پیش برای علی و یاری ولایت الهی، آفریده شده بود. آفریده شده بود برای زایش دودست برای یاری حسین جانش، که تا امروز آن دو دست قطع شده، توانا و گشاده دست در یاری سید الشهداست. آفریده شده بود برای زایش العبدالصالح، المطیع‌لله، عبدی برای اطاعت از ولی‌الله ابا عبدالله صلوات‌الله علیه.

این پهلوان برای جنگیدن پرورده شده بود، اما همین بس از آزمون شگفت الهی در اخلاصش که نجنگیده شهید شد برای رساندن آبی به تشنگانی بیگناه و تا قیامت در جهاد پیروز عاشورای حسینی در حال تاب‌آوری و جنگ بی‌پایان است با کفر و ظلمات و نومیدی و باب‌الحوائج تابناک است، سلام خدا بر او باد. حضرت‌ ام‌البنین شاعر، نماد تاب‌آوری و صداقت، دامان پاک و پیروزمند پرورش یار ولایت، و بنده‌ای چنان با ظرفیت بی‌پایان عشق و معرفت به حضرت فاطمه (سلام وصلوات خدا بر آن نور علی نور) بود که اولاد معصوم علی بن ابیطالب او را در جایگاه مادر پذیرفتند.

بانوی بزرگ اسلام حضرت زهرا سلام الله علیها با سربه دامان گرفتن حضرت عباس و پذیرشش بنام پسر خود، در حقیقت ضمنا بر مادری حضرت‌ام‌البنین برای دو پسر و دو دخترش گواهی داد و حضرت زینب علیهاالسلام در بازگشت از شام، وقتی خواستند او را به منزل همسر ببرند، فرمود به خانه مادرم‌ ام‌البنین می‌روم.‌ ام‌البنین برای مادری حسین و پرورش برادر وفادارش عباس آفریده شده بود. نمی‌دانم شاید مرحوم دکتر گلشنی ارادت ویژه‌ای به بانوی بزرگوار داشت که این سخن در ایام سوگش با یاد حضرت‌ام‌البنین در آمیخته شده است.

به‌ویژه مصادف شدن این جهاد علمی توحیدی دکتر گلشنی، با روز بسیج برکات معناداری در دل دارد. هم بسیج یک تجلی‌ام‌البنینی و ابوالفضلی است هم تاب‌آوری و استقامت دکتر گلشنی با همه تخریب سیستم دانشگاهی فشل و خرافه آلود و متحجر غربگرا و ادامه نظام تقلیدی و ضد توحیدی مدرن گرا، یک جهاد و مقاومت نقادانه بسیجی علیه نظام بوروکراتیک و بی‌انگیزه و خودباخته علم اکادمیک و فاقد قدرت تفکر خلاق بوده است.

دکتر گلشنی از دانشمندان تأثیر‌گذار بر من بود. خواهم گفت چرا. طی زندگی علمی و مطالعاتی انسان، در دوران‌های گوناگون رشد، و سنین مختلف، موضوع‌ها و رشته‌هایی خاص بر انسان تأثیری پایدار می‌گذارند، مانند ادبیات، فلسفه، دین، علم، سیاست، اقتصاد، نیز نویسندگان، دانشمندان و بزرگانی در قلمرو ادبیات و هنر، فلسفه و علوم، و دین… تأثیراتی فراموش نشدنی بر ما می‌نهند. علاقه‌ام به فیزیک کوانتوم باز می‌گردد به دوران پایان دبیرستان و دانشجویی، در اوایل دهه پنجاه. آن زمان شاعری آوانگارد بودم که در مجلات ادبی مشهور شعر‌ها و مقالاتم در نقد شعر منتشر می‌شد.

اولین نقد شعرم، نقد دفتر شعر طاهره صفار‌زاده «طنین در دلتا»، بود و اولین مقاله تئوریکم، یهودا درباره اسپاسمانتالیسم رؤیایی، در صفحه شعر نوری علا در فردوسی چاپ شد که شعرهایم را منتشر می‌کرد. هفده تا بیست سالگی دوران فعالیت مطبوعاتی‌ام در قلمرو ادبیات مدرن به حساب می‌آمد که با فعالیت سیاسی قطع و به زندان منتهی شد. در همین سال‌ها بود که علاقه‌مند به فیزیک کوانتوم شدم.

بحث نسبت ساختار شعر حجم‌گرا و پدیده شناسی هوسرل و ساختار ذرات بنیادی و کوانتوم، این دوران کانون نگاهم به جریان نوی شعری بود که مرا به خود مشغول کرده و توجه بنیانگذار شعر حجم را جلب کرده و در مصاحبه‌ای در روزنامه کیهان به‌شدت از آن حانبداری نموده بود. بنا به این علاقه دیرین، در آغاز دهه هفتاد کتاب دکتر گلشنی درباره آرای دانشمندان معاصر فیزیک مدرن و نسبت آن با خدا باور برایم بی‌اندازه نشاط‌آور به‌شمار می‌آمد. پیش از این با توصیف دقیق و ارزشمند ایان باربور در خصوص نسبت علم و دین آشنا شده بودم، اما دکتر گلشنی افق توحیدی دیگری به علم بود.

به نظرم بهترین حاصل عمر دکتر گلشنی در آن همه تتبع و پژوهش علمی نه کار پر ارزششان روی موضوع ذرات بنیادی و معرفی ارزشمند دانشمندان معاصرفیزیک مدرن، نه حتی طرح بحث نسبت علم و دین که در دنیای غرب سابقه داشت، بلکه بنا نهادن یک مبنای نوی توحیدی و یکپارچه در مواجهه با علم بنا به نگرشی توحیدی قرآنی بوده است. ایشان مبنای مدرنیته را در این عرصه مورد نقد دقیق، عالمانه و برهانی قرار داد و با گستره هنوز نامکشوف مرز‌های دانش بیکران که زمین و آسمان را در بر می‌گیرد و ظرفیت بخشی بی‌نهایت اسلام به پیشرفت علمی، دو توشه و دستامد را، چون باقیات صالحاتش به ابدیت برد.

یکپارچگی هستی علم طبیعت و علم دین در حقیقت مطلق علم الهی و راهی برای خوانش نوی علم غربی و تجربی و نجات رهنامه علم از محبس حس‌گرایی و پوزیتیویسم، و گشودن راه نگرس توحید اسلام برای بازخوانی فلسفه علم جدید. مطالعات جدید علم و دین در ایران بمثابه یک تحرک واقعا علمی و نه ذوقی، مدیون دکتر گلشنی است. در دنیا و غرب مطالعات جدید علم و دین بنا به نگاه مادی مدرنیته رواج داشته، اما نگرش توحیدی اسلامی ایرانی ایشان حرفی کاملا نو به دنیای ظلمانی علم گسسته از خدا حقیقی ارائه داده است.

خداباوری در مهم‌ترین دانشمندان غرب برخلاف اطلاعات ناقص ریشه داشته است، اما بور، انیشتین و هایزنبرگ و. جدا از نگاه متفاوت عالم فیزیک به خدا با نگاه عامه یا حتی عالم دینی، گرفتار محدودیت‌های محرف نگرش مغشوش مسیحیت و یهودیت موجود بوده‌اند. دکتر گلشنی در اثر ارزشمندش خواهان پیوند بین خداباوری جامع توحیدی اسلامی و ادراک و تعریف گشوده علم نا محدود فراگیر از زمین تا آسمان است. این یک قاب جامع‌تر از چارچوب محدود کنونی علم در غرب است.

از اینجا پیشنهاد ایشان به جهان علم با توجه به قدرت و ظرفیت ویژه دین اصیل اسلام خلاف مسیحیت برای توسعه علم و رهایی‌اش از حس‌گرایی و دگماتیسم تفکر مادی و دوپاره کردن علم، یک نظریه تازه جهانی و توحیدی را بنا می‌نهد. دریغا که خودباختگی نظام مدیریت دانشگاهی ایران پیشنهاد‌های عالی تجدید نظر در آموزش کهنه و سکولار و مقلد را غرض‌ورزانه و جاهلانه ندیده گرفت و از ایشان بهره جدی نبرد.

از وجوه بسیار ژرف نگرش نوی ایشان در فلسفه علم، نکته گشودگی علم است. این نگرش همان‌طور که گفتم از وجودگرایی توحیدی نگاه زنده‌یاد مرحوم دکتر گلشنی می‌آید و بر محدودیت و تنگنای حس‌گرایی فلسفه عام غربی فائق آمده است.

البته هایدگر با اگزیستانس، کوشید متافیزیک جداکار و دوپاره غربی را دور بزند، اما اولا او در دام درک تاریخی اسیر ماند و دوم آنکه شجاعت پیوند دین و الهیأت را نداشت، زیرا الهیأت مسیحی ماهوا محدود یا الحادی بود، اما دکتر گلشنی با تکیه به قرآن و البته فلسفه متأله ملاصدرا، از دام شئ‌انگاری طبیعت عبور کرد در نتیجه موفق به ارتباط علم فیزیک و علم عالم فرامادی و روح شد.

از سوی دیگر او با نقد رابطه علم و قدرت که خود یک دستامد فوکویی در غرب است، علم را از چنگ کالاانگاری سرمایه‌سالاری و قدرت و نظام ضدتوحیدی و مادیگرا و نفع‌طلبانه ضد دین نجات بخشید و وجهی دینی و نیز اخلاقی برای رشد آن بر حسب جهان بینی اسلامی گشوده تدارک دید و موانع پیوند علم و دین ناب توحیدی و اصالت این فهم را از میان برداشت.

دکتر گلشنی به اسلام، چون منبع رازگشایی الهی برای انسان می‌نگریست و این هدایت رازگشا مسلما بر نقشه راه راست علم از نظر او اثری ماهوی دارد. او واقف است از رنسانس ماهیت یهودی _ مسیحی تحریف شده نوزایی خاندان مدیچی که موتور محرکه رنسانس بودند، نقشه راه سکولاریستی توسعه علم و دنیاگرایی راه علم را تثبیت کرد. آنان دانشمندان و هنرمندان بزرگ را گرد آوردند، از گالیله تا داوینچی از میکل آنژ تا ماکیاولی، از رافائل تا نیوتون و…

این خاندان که یک خانواده پزشک در اطراف فلورانس بودند و با سازمان مخفی یهود و ماسون‌ها مرتبط بودند به بزرگ‌ترین بانکدار اروپا بدل شدند از میان آنان چند دوک اعطم و شاه و ملکه و چند پاپ برخاست و زیر بنای پروتستانیسم و عصر جدید را ریختند. دنیاگرایی علم غرب ریشه در این نوزایی دارد. دکتر گلشنی در وسع خود کوشید به نوزایی اسلامی، معکوس حسگرایی دنیا گرای علم مدرن و گسست دین و علم نه بر حسب مدرنیته بلکه نگاه توحیدی اسلام اقدام کند. دریغا که قدرش را نشناختند.

آثار او که شرحش مجال دیگری می‌طلبد منابع این نوزایی هستند: ۱_ تحلیلی از دیدگاه‌های فیزیکدانان معاصر ۲_ از علم سکولار تا علم دینی ۳_ قرآن و علوم طبیعت ۴_ جستار‌هایی در فیزیک معاصر ۵_ چالش‌ها و تبیین‌ها. خداباوری و دانشمندان معاصر غربی ۶_ رساله علم و شبه علم ۷_ علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی ۸_ علم و دین و فلسفه، مصاحبه ۹_ علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیست و یکم نقد سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی وزارت علوم و آموزش علم، از مهم‌ترین خدمات اجتماعی آن مرحوم محسوب می‌شود.

ویژگی‌های دکتر گلشنی: ☆احاطه عالی به علم بنیانی فیزیک و فلسفه علم و انس با معرفت قرآنی و معارف اسلام ☆ توهم‌زدایی از درک سطحی تقلیدی روشنفکری ایرانی از علم و پیچیدگی‌های علم در محیط مسیحی ☆ روشنگری علت بی‌توجهی نوابغ علم، چون انیشتین به خدای انسانگونه مسیحی ☆استفاده از فیزیک مدرن برای خرافه‌زدایی از علم و نفی ادراکات سطحی حس‌گرایی ☆نشان دادن نسبت خشونت ضد علمی در غرب با هستی‌شناسی مسیحیت تحریف شده و برعکس رابطه آزاد‌اندیشی علمی در اسلام با هستی‌شناسی قرآنی.

آرزو می‌کنم او در بهشت با باب علم، مولا امیر‌المؤمنین علی علیه‌السلام محشور ابدی باشد. مرگ او سیاهچاله بلعنده نور نیست، گرچه حفره‌ای پر نشدنی است، اما از او نور بر نقشه راه استقامت توحیدی علم می‌تابد.

نویسنده: احمد میراحسان

منبع: جام جم آنلاین

منبع خبرجام جم آنلاین