به گزارش اقتصادنیوز به نقل از جماران، اندیشکده آمریکایی «شورای آتلانتیک» در گزارشی به قلم ویلیام اف. وکسلر، تحلیلگر سیاست خارجی و امنیت خاورمیانه، با بررسی پیامدهای جنگ ایران و آمریکا برای کشورهای حاشیه خلیج فارس، تأکید کرده است که برخلاف ادعای دونالد ترامپ درباره پایان عملی جنگ از نظر نظامی، خطر ازسرگیری درگیریهای گسترده همچنان پابرجاست و کشورهای منطقه خود را برای احتمال وقوع دور تازهای از رویارویی نظامی آماده میکنند.
این اندیشکده با اشاره به حملات پهپادی اخیر ایران به بحرین، افزایش حضور ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه و گسترش بیاعتمادی متحدان عرب واشنگتن به تضمینهای امنیتی این کشور، هشدار میدهد که تشدید آرایش نظامی آمریکا، حتی اگر با هدف اعمال فشار برای دستیابی به توافق صورت گرفته باشد، ممکن است به عاملی برای آغاز جنگی تازه و خارج از کنترل تبدیل شود. شورای آتلانتیک همچنین با بررسی تفاوت راهبردهای کشورهای حاشیه خلیج فارس در مواجهه با ایران و آمریکا، بحرین را یکی از وفادارترین و درعینحال آسیبپذیرترین متحدان واشنگتن توصیف میکند؛
کشوری که برخلاف همسایگان ثروتمند خود، از منابع مالی گسترده برای مقابله با پیامدهای اقتصادی جنگ برخوردار نیست و بهشدت به تنگه هرمز وابسته است. به باور نویسنده، در صورت ازسرگیری عملیات نظامی گسترده، بحرین بیش از سایر متحدان منطقهای آمریکا در معرض آسیبهای مستقیم نظامی و اقتصادی قرار خواهد گرفت. وکسلر در ادامه مینویسد: هفته گذشته، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مدعی شد که جنگ ایران «از نظر نظامی عملاً به پایان رسیده است». اتفاقاً من هنگام بیان این اظهارات در بحرین بودم.
در روزهای پس از آن، ایران دو حمله پهپادی علیه این کشور انجام داد که بنا بر گزارشها، یک پایگاه نظامی آمریکا را هدف گرفته بودند. اوایل همین هفته، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) اعلام کرد که سومین گروه ضربت ناو هواپیمابر اکنون وارد حوزه مسئولیت عملیاتی این فرماندهی شده است. منطقه از زمان حمله آمریکا به عراق به دستور جورج دبلیو بوش، رئیسجمهور وقت، شاهد چنین آرایش گستردهای از نیروهای دریایی نبوده است. هنوز مشخص نیست که این ناو هواپیمابر سوم قرار است به استقرار نیروهای موجود تقویت ببخشد یا جایگزین یکی دیگر از ناوهای هواپیمابر شود.
استراتژیستهای منطقه، شاید بهتر از بسیاری دیگر، میدانند که چنین استقرارهایی میتوانند به نیروی محرکهای مستقل تبدیل شوند و مسیری را در پیش بگیرند که دیگر بهسادگی قابل کنترل نباشد. بنابراین، افزایش ناگهانی نیروهای نظامی، حتی اگر در ابتدا با هدف نمایش قدرت و ترغیب طرفها به دیپلماسی صورت گرفته باشد، ممکن است در نهایت همان جنگی را شعلهور کند که قرار بوده از وقوع آن جلوگیری شود. در واقع، همین پویایی در تصمیم آمریکا برای ورود به جنگ، هم در سال ۲۰۰۳ و هم در اوایل همین سال، نقش داشت.
بنابراین، برخلاف ادعای ترامپ و برخلاف یکی از پیامهای سیاسی محوری انتخابات میاندورهای آمریکا، ابرهای جنگ همچنان در حال انباشتهشدن هستند. اگرچه بیشتر کشورهای منطقه وضعیت موجود را ترجیح میدهند و انتظار دارند شرایطی حاکم شود که در آن هیچ «راهحل قطعی» حاصل نشود، با این حال همچنان خود را برای بازگشت به عملیات نظامی گسترده آماده میکنند؛ بازگشتی که ممکن است عامدانه طراحی شود یا در پی یک محاسبه اشتباه از سوی واشنگتن یا تهران رخ دهد و بهسرعت از کنترل خارج شود.
با وجود این، زندگی در بحرین، مانند بسیاری از کشورهای همسایه، با درجهای چشمگیر از عادیبودن جریان دارد؛ وضعیتی که تنشهای همچنان پابرجای منطقه را پنهان میکند. اگرچه ملتهای کشورهای حاشیه خلیج فارس اشتراکات زیادی با یکدیگر دارند، راهبردهای دولتهای آنها بهتدریج از هم فاصله میگیرد. دیگر نمیتوان -اگر اساساً زمانی چنین برداشتی درست بوده باشد- از خلیج فارس بهعنوان یک واحد سیاسی یکپارچه با دیدگاهی جمعی سخن گفت. این جنگ تفاوتهای میان دولتهای مختلف منطقه را برجستهتر کرده است. افزون بر این، این دولتها در حال ورود به «عصر عاملیت» هستند؛
عصری که در آن نفوذ قدرتهای خارجی در مقایسه با گذشته کاهش مییابد و هر دولت احساس میکند برای دفاع از منافع خود اختیار و توان بیشتری دارد. اگر این کشورها ظرفیت لازم را داشته باشند، بهصورت یکجانبه اقدام خواهند کرد. با این حال، در اغلب موارد، کشورها از طریق روابط چندجانبه و دوجانبهای عمل خواهند کرد که پیوسته در منطقه در حال تغییر و تحولاند. سازش با قدرت، همواره یکی از گرایشهای سنتی این منطقه بوده است.
بنابراین، قابل پیشبینی است که برخی دولتها، بهویژه عمان، در واکنش به حملات ایران بهجای محکومکردن و رد تجاوزگری این کشور، در پی مشروعیتبخشیدن به آن برآمدهاند. همین انتظار برای سازش، همچنین گزارش اخیر والاستریت ژورنال را توضیح میدهد که بر اساس آن، [انصارالله] برای متوقفکردن حملات خود به عربستان سعودی، خواستار دریافت ۵۱ میلیارد دلار از این کشور شدهاند؛ درخواستی که ریاض بهسرعت رد کرد.
عامل مهم دیگر، برداشتی است که در بسیاری از پایتختهای منطقه شکل گرفته است: اینکه آمریکا به قدرتی هرچه پیشبینیناپذیرتر، اغلب غیرقابل اتکا و گاهی اخلالگر تبدیل شده است. بیشتر رهبران و سیاستگذاران کشورهای حاشیه خلیج فارس ترجیح میدهند با آمریکایی تعامل کنند که همانند نسلهای گذشته، در تأمین امنیت منطقه قابل اعتماد باشد. اما پس از آنکه دریافتند آمریکا در تأمین امنیت کافی در برابر ایران حضور و حمایت لازم را ندارد، برخی از این کشورها به این نتیجه رسیدهاند که باید با بررسی و ایجاد مشارکتهای متفاوت، برای شرایط نامطمئن آینده تدابیر احتیاطی اتخاذ کنند.
ازاینرو، کویت که بار دیگر هدف حمله قرار گرفته، احساس میکند ناچار است خود را برای آیندهای آماده کند که در آن انتظار کمتری از واشنگتن خواهد داشت. عربستان سعودی نیز که از شرق، شمال و جنوب هدف حمله قرار گرفته، در ماه اوت توافقنامه دفاع مشترک مکه را با ترکیه و پاکستان امضا کرد و تلاش کرده نیروهای سوریه را نیز در عملیات علیه [انصارالله] مشارکت دهد. در همین حال، قطر پس از گذراندن دورهای از «شوک راهبردی» ناشی از حمله ایران و تجربه شدیدترین انقباض اقتصادی در منطقه، بر نقش برجسته خود بهعنوان میانجی بیش از پیش تأکید کرده است.
این کشور با تقویت این نقش، خود را به بازیگری ضروری در دیپلماسی دولت ترامپ با حماس و ایران تبدیل کرده است. البته ایفای چنین نقشی مستلزم آن است که قطر سطحی از اعتماد و ارتباط را با این بازیگران مخرب حفظ کند؛ موضوعی که بهطور قابل پیشبینی، خشم و انتقاد شدید کسانی را برمیانگیزد که ترجیح میدهند بهجای تعامل با آنها، با این بازیگران مقابله کنند. در مقابل، امارات که از منابع قابلتوجهی برخوردار است، به این نتیجه رسیده که باید روابط خود را با کشورهایی تقویت کند که در دوران نیاز به این کشور کمک عملی و ملموس ارائه کردند.
فهرست این کشورها، که متأسفانه بسیار کوتاه است، بهصراحت شامل ایالات متحده و اسرائیل میشود. بحرین با توجه به ظرفیت نسبتاً محدود تولید انرژی، بدهی بالا و جمعیت اندک، از ثروت و منابعی که همسایگانش، یعنی قطر، عربستان و امارات، در اختیار دارند، بههیچوجه برخوردار نیست. با در نظر گرفتن این واقعیت و سایر محدودیتهای تغییرناپذیر جغرافیایی و جمعیتی این کشور، بهراحتی میتوان تصور کرد که بحرین، برای مثال، تسلیم قدرت ایران شود. به هر حال، بحرین تنها کشور حاشیه خلیج فارس است که اکثریت جمعیت آن را شیعیان تشکیل میدهند.
همچنین این احتمال وجود داشت که بحرین اجازه دهد صرفاً بهعنوان تحتالحمایه عربستان شناخته شود؛ چراکه اقتصاد آن بهشدت به این پادشاهی وابسته است و روابط نزدیکی با ریاض دارد. اما بحرین مسیر دیگری را انتخاب کرد و به ایالات متحده نزدیکتر شد. این کشور دهههاست که میزبان فرماندهی نیروهای دریایی آمریکا در منطقه مرکزی و ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده است. در دوران ریاستجمهوری جورج بوش، آمریکا و بحرین در سال ۱۹۹۱ توافقنامه همکاری دفاعی امضا کردند و به این ترتیب، روابط دفاعی دو کشور شکل رسمیتری به خود گرفت.
در دوران ریاستجمهوری بوش، بحرین در سال ۲۰۰۲ بهعنوان «متحد عمده خارج از ناتو» معرفی شد و واشنگتن و منامه در سال ۲۰۰۴ توافقنامه تجارت آزاد امضا کردند. در سال ۲۰۲۰، در پایان نخستین دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ، بحرین به توافقنامههای ابراهیم پیوست و برخلاف دیگران، در ازای این اقدام هیچ امتیاز ویژهای از واشنگتن درخواست نکرد. سپس، در دوران ریاستجمهوری جو بایدن، آمریکا و بحرین در سال ۲۰۲۳ توافقنامه جامع یکپارچگی امنیتی و شکوفایی را امضا کردند. در همین حال، بحرین به شیوههای جدیدی در حال پیشبرد یکپارچگی منطقهای است.
برای مثال، در اوایل همین ماه، این کشور میزبان مراسم امضای توافقنامهای برای پیشبرد طرح ایجاد شبکه راهآهن در سراسر منطقه خلیج فارس بود. مقامهای بحرینی معتقدند کشورهایی که هنوز امکان پیوستن به توافقنامههای ابراهیم را ندارند، باید اصول مطرحشده در بیانیه همراه این توافقنامهها را بپذیرند و مبنای عمل خود قرار دهند. بحرین نه روسیه و چین را بهعنوان جایگزینهای احتمالی آمریکا در نظر گرفته و نه روابط و تفاهمهای پشتپردهای با بازیگران غیردولتی متخاصمی همچون حماس یا [انصارالله] ایجاد کرده است.
در واقع، در حالی که امارات در سال ۲۰۲۲ و عربستان در سال ۲۰۲۳ سفیران خود را به تهران اعزام کردند -اقدامی که در نهایت تلاشی بیثمر برای بهبود روابط از آب درآمد- بحرین از چنین کاری خودداری کرد. در عین حال، بحرین توانسته روابط مستحکمی با ریاض و ابوظبی حفظ کند و از حمایتهای مالی حیاتی هر دو کشور برخوردار بماند؛ آن هم با وجود اختلافات و چالشهایی که همچنان در روابط عربستان و امارات وجود دارد. با توجه به تمام این مسائل، اهمیت روابط آمریکا و بحرین برای سیاستگذاران آمریکاییای که در حوزه امنیت خاورمیانه فعالیت کردهاند، کاملاً روشن است.
اما از آنجا که بحرین در مقایسه با همسایگانش معمولاً کمتر در کانون توجه قرار دارد، اهمیت این رابطه در خارج از محافل تخصصی کمتر شناخته شده است. در مقابل، برخی دیگر بحرین را صرفاً از دریچه یک پادشاهی غیردموکراتیک با کارنامهای بهشدت دوگانه و بحثبرانگیز در زمینه حقوق بشر مینگرند. در نتیجه، بحرین در واشنگتن اغلب نادیده گرفته میشود یا اهمیت آن بدیهی و تضمینشده فرض میشود. هنگامی که اعضای کنگره آمریکا به منطقه سفر میکنند، بسیاری از آنها زمانی را برای توقف در منامه اختصاص نمیدهند.
دولت ترامپ نیز در نشست گفتوگوی منامه که اوایل همین ماه برگزار شد، نه یکی از فرستادگان پرتعداد خود در منطقه را اعزام کرد و نه هیچ مقام همسطح وزیر را به این نشست فرستاد؛ غیبتی که از چشم بسیاری از حاضران دور نماند. پیش از جنگ با ایران، این وضعیت شاید قابل درک و حتی تا حدی قابل اغماض بود؛ اما امروز دیگر چنین نیست. بحرین نیز مانند قطر و کویت، اما برخلاف عربستان و امارات، برای پشتیبانی از اقتصاد خود کاملاً به تنگه هرمز وابسته است.
با این تفاوت که برخلاف قطر و کویت، نمیتواند در این بحران به صندوقهای ثروت ملی خود با صدها میلیارد دلار دارایی نقدشونده متوسل شود تا از پیامدهای آن عبور کند. ایران دقیقاً به این دلیل بحرین را هدف حمله قرار داده که این کشور از دیرباز به ایالات متحده متعهد بوده و روابط نزدیکی با آن داشته است. اگر عملیات نظامی گسترده از سر گرفته شود، بحرین از نظر فیزیکی و اقتصادی، آسیبپذیرترین متحد آمریکا در منطقه خلیج فارس خواهد بود.
منبع: اقتصاد نیوز



