بهزاد نظری. دانشآموخته علوم سیاسی
آلودگی هوا در سالهای اخیر به یکی از چالشهای جدی زیستمحیطی، بهداشتی و مدیریتی کشور تبدیل شده است. این معضل با آغاز فصل سرد و تشدید پدیده وارونگی دما، بهویژه در کلانشهرها، ابعاد گستردهتری پیدا میکند و علاوه بر تهدید سلامت عمومی، زندگی روزمره شهروندان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در این میان، کودکان و دانشآموزان به دلیل شرایط جسمی، حساسیت بیشتر دستگاه تنفسی و میزان مواجهه با هوای آلوده، از جمله گروههایی هستند که صیانت از سلامت آنان باید در اولویت تصمیمگیریهای دستگاههای مسئول قرار گیرد.
آسیبهای واردشده به تأسیسات گازی کشور در جریان جنگ تحمیلی ۴۰ روزه صهیونیستی-آمریکایی و کاهش بخشی از ظرفیت تولید و تأمین گاز، محدودیتهایی را در تأمین سوخت مورد نیاز کشور، بهویژه در آستانه فصل سرد، ایجاد کرده است. با وجود بازسازی و بازگشت بخشی از ظرفیتهای آسیبدیده به چرخه تولید، استفاده از سوخت مازوت در برخی نیروگاهها برای جبران کمبود سوخت و جلوگیری از اختلال در تأمین برق و گرمایش منازل، همچنان یکی از مسائل پیشروی کشور است.
البته آلودگی هوای کلانشهرها را نمیتوان صرفا به محدودیت تأمین گاز و مازوتسوزی نسبت داد. خودروهای شخصی، موتورسیکلتها، ناوگان فرسوده حملونقل عمومی، خودروهای دیزلی، صنایع و نیروگاهها از منابع مهم انتشار آلایندهها هستند. ترافیک سنگین و تردد خودروهای فرسوده نیز بر شدت این وضعیت میافزاید. از سوی دیگر، وارونگی دما و کاهش جابهجایی هوا در فصل سرد، مانع پراکندگی آلایندهها میشود و زمینه ماندگاری آنها در لایههای نزدیک به سطح زمین را فراهم میکند. با توجه به مجموعه این عوامل، تداوم دورههای آلودگی هوا در برخی کلانشهرها طی ماههای سرد سال قابل پیشبینی است.
متأسفانه تحریمها و شرایط خاص سیاسی، اقتصادی و انرژی کشور، اجرای سریع برخی راهکارهای ساختاری، از جمله توسعه گسترده انرژیهای پاک و تأمین فراگیر سوختهای کمآلاینده را در کوتاهمدت با دشواریهایی روبهرو کرده است. ازاینرو، در کنار پیگیری راهحلهای بلندمدت، استفاده حداکثری از ظرفیتهای مدیریتی و اجرایی موجود برای کاهش آلودگی و مهمتر از آن، کاستن از میزان مواجهه شهروندان، بهویژه کودکان و دانشآموزان، با هوای آلوده ضرورت دارد.
یکی از مهمترین موضوعات در این زمینه، نحوه تصمیمگیری درباره فعالیت مدارس در روزهای تشدید آلودگی هواست. در شرایطی که در ایام اخیر شاخص کیفیت هوای تهران از عدد ۱۷۰ فراتر رفته و در محدوده ناسالم برای همه گروهها قرار گرفته است و کارشناسان و متخصصان حوزه سلامت نسبت به پیامدهای مواجهه دانشآموزان با چنین شرایطی هشدار میدهند، استمرار فعالیت حضوری مدارس و الزام دانشآموزان به تردد روزانه و حضور چندساعته در محیط آلوده، نیازمند تأمل و بازنگری جدی است.
در این میان، رویکرد اعلامشده وزارت آموزش و پرورش مبنی بر اینکه «تعطیلی مدارس راهکار رفع آلودگی هوا نیست»، اگرچه از این جهت قابل پذیرش است که تعطیلی مدارس بهتنهایی نمیتواند منشأ آلودگی را برطرف کند، اما پاسخگوی مسئله اصلی و دغدغه بهداشتی موجود نیست. بدیهی است هیچکس تعطیلی مدارس را بهعنوان راهحل ریشهای آلودگی هوا مطرح نمیکند؛ مسئله اصلی، حفاظت از سلامت دانشآموزان در برابر پیامدهای آلودگی شدید هوا و کاهش مواجهه غیرضروری آنان با آلایندههاست. به بیان دیگر، میان تعطیلی آموزش و غیرحضوریشدن فعالیت مدارس تفاوت اساسی وجود دارد.
غیرحضوریشدن آموزش در روزهای بحرانی، نه به معنای تعطیلی آموزش است و نه قرار است جایگزین سیاستهای بلندمدت مقابله با آلودگی هوا شود؛ بلکه اقدامی موقت، پیشگیرانه و متناسب با شرایط اضطراری است که با استفاده از ظرفیت شبکه شاد و سایر بسترهای آموزش مجازی، امکان استمرار فرایند آموزشی را همزمان با کاهش تردد و مواجهه دانشآموزان با آلایندهها فراهم میکند. از سوی دیگر، تصمیمگیری درباره فعالیت مدارس نباید صرفا تابع ملاحظات اجرایی و اداری باشد.
سلامت دانشآموزان یک اولویت بنیادین و غیرقابل اغماض است و دستگاه متولی آموزش و پرورش، در کنار مسئولیت استمرار آموزش، مسئولیت مهم صیانت از سلامت جسمی و روانی دانشآموزان را نیز بر عهده دارد. بنابراین، در شرایطی که شاخصهای رسمی کیفیت هوا و هشدارهای متخصصان بهداشتی از وضعیت نامطلوب حکایت دارند، انتظار میرود تصمیمگیریها با رویکردی احتیاطی و سلامتمحور صورت گیرد و از عادیسازی حضور دانشآموزان در شرایط ناسالم پرهیز شود.
۱. وزارت آموزش و پرورش با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت کشور، ضوابط مشخص و الزامآوری را بر مبنای شاخص کیفیت هوا برای تعیین وضعیت فعالیت مدارس تدوین کند؛ بهگونهای که در شرایط ناسالم و بهویژه بسیار ناسالم، اصل بر کاهش مواجهه دانشآموزان با آلودگی و در صورت لزوم، غیرحضوریشدن آموزش باشد.
۲. در تصمیمگیری درباره فعالیت مدارس، علاوه بر شاخص رسمی کیفیت هوا، هشدارهای کارشناسان بهداشتی، مدت تداوم آلودگی، شرایط گروههای سنی آسیبپذیر و وضعیت مناطق مختلف شهر نیز مورد توجه قرار گیرد و از اتخاذ تصمیمهای سلیقهای، موردی یا با تأخیر پرهیز شود.
۳. وزارت آموزش و پرورش با تقویت زیرساختهای آموزش مجازی و رفع کاستیهای احتمالی شبکه شاد، زمینه استمرار مؤثر آموزش در روزهای بحرانی را فراهم کند تا غیرحضوریشدن مدارس به افت کیفیت آموزشی یا محرومیت تحصیلی دانشآموزان منجر نشود.
۴. در کنار مدیریت فعالیت مدارس، کاهش ترددهای غیرضروری در شهرها نیز باید جدی گرفته شود. یکی از راهکارهای در دسترس در این زمینه، اجرای مؤثر مصوبات دولت درباره دورکاری کارکنان، با تأکید بر حداقل دو روز دورکاری در هفته است. کاهش استفاده کارکنان و مدیران دستگاههای اجرایی از خودروهای شخصی و تکسرنشین، استفاده بیشتر از حملونقل عمومی و سرویسهای جمعی و محدودکردن سفرهای اداری غیرضروری نیز میتواند به کاهش ترافیک و انتشار آلایندهها کمک کند.
آلودگی هوا مسئلهای ساختاری است و مقابله با آن مستلزم اصلاح الگوی مصرف انرژی، نوسازی ناوگان حملونقل، کنترل منابع آلاینده و توسعه زیرساختهای انرژی پاک است؛ با این حال، تا زمان تحقق این اقدامات، نمیتوان سلامت شهروندان و بهویژه کودکان را در معرض مخاطرات قابل پیشگیری قرار داد.
تأکید بر اینکه تعطیلی مدارس راهکار رفع آلودگی هوا نیست، بهتنهایی نمیتواند توجیهی برای استمرار آموزش حضوری در شرایط ناسالم بودن هوا باشد؛ چراکه قرار نیست مدارس با تعطیلی، آلودگی هوا را برطرف کنند، بلکه قرار است با تصمیمی مسئولانه، از سلامت دانشآموزان در برابر پیامدهای آن محافظت و آموزش مجازی جایگزین آموزش حضوری شود. از این منظر، لازم است دولت در کنار اهتمام به استمرار آموزش، مسئولیت سلامت دانشآموزان را نیز مورد توجه قرار دهد و در شرایطی که شاخصهای آلودگی و هشدارهای بهداشتی از وضعیت نگرانکننده حکایت دارند، با اتخاذ تصمیمهای بهموقع، علمی و پیشگیرانه، از تحمیل مواجهه غیرضروری دانشآموزان با هوای آلوده جلوگیری کند.
منبع: شبکه شرق


