یکی از طرق ساده که حق شهروندان برای مشارکت در امور عمومی و انتقال مطالبات به حاکمیت را تامین می کند ابزاری است که با عنوان کارزارهای اینترنتی شناخته می شود،علیرغم اهمیت این اقدام برخی افراد در هیبت منتقد به بهانه تردید در اثربخشی این ابزار، اصل آن را زیر سؤال برده و به این شکل سبب انفعال شهروندانی می شوند که از این مسیر برای بیان اعتراض و مطالبهگری خود اقدام می کنند، غافل از اینکه تبعات این انفعال و رخوت چه خواهد بود
وقتی از اثربخشی کارزارها میپرسیم، ابتدا باید به این پرسش پاسخ دهیم که راه بهتر، امنتر و مؤثرتری برای شنیدهشدن صدای مردم سراغ داریم؟
یکی از جلوههای مشارکت شهروندان در اداره امور عمومی، تلاش برای انتقال مطالبات، دغدغهها و اعتراضات به نهادهای تصمیمگیر است. جامعهای که در آن شهروندان نسبت به مسائل پیرامونی خود حساسیت نشان میدهند، درباره تصمیمات عمومی اظهارنظر میکنند و برای اصلاح امور دست به کنش جمعی میزنند، جامعهای زنده و برخوردار از ظرفیت مشارکت مدنی است.
جمعآوری امضا، فارغ از شکل سنتی یا الکترونیکی آن، یکی از شیوههای شناختهشده برای جلب نظر شهروندان و تبدیل دیدگاههای پراکنده به یک مطالبه جمعی است. در واقع، امضای یک کارزار صرفاً ثبت یک نام یا افزودن یک عدد به شمار مشارکتکنندگان نیست، بلکه میتواند نشانهای از همراهی شهروند با یک مطالبه عمومی و تلاشی برای رساندن صدای گروهی از مردم به گوش صاحبان قدرت و مسئولان باشد.
در چنین بستری، راهاندازی و فعالیت سامانههایی مانند کارزار واجد اهمیت است، زیرا این امکان را فراهم میکنند که شهروندان، بدون نیاز به برخورداری از امکانات گسترده رسانهای یا تشکیلات سازمانیافته، بتوانند مسئلهای را مطرح کنند، دیگران را با آن همراه سازند و خواسته خود را در معرض توجه افکار عمومی و مسئولان قرار دهند.
با وجود این، متأسفانه به موازات انتشار هر فراخوان برای جمعآوری امضا، گروهی از منتقدان با طرح پرسشی تکراری، اساس این شیوه از کنشگری را زیر سؤال میبرند: اصلاً این کارزارها چه اهمیتی دارند؟ چه کسی به این امضاها توجه میکند؟ آیا تاکنون نتیجهای داشتهاند؟
البته پرسش درباره میزان اثربخشی کارزارهای اینترنتی، پرسشی قابل تأمل و حتی ضروری است. هیچ ابزار مدنی را نمیتوان صرفاً به دلیل وجود آن، مؤثر و نتیجهبخش دانست. ارزیابی عملکرد این سامانهها، میزان توجه نهادهای مخاطب، سرنوشت مطالبات مطرحشده و نسبت میان تعداد امضاها و تصمیمات اتخاذشده، همگی موضوعاتی هستند که باید بهصورت مستقل بررسی شوند.
اما مسئله اینجاست که آیا میتوان پیش از پاسخ به این پرسشها، یک سؤال مقدماتیتر را نادیده گرفت؟
آیا منتقدان این شیوه از کنشگری، مسیر بهتر، امنتر و مؤثرتری برای انتقال مطالبات عمومی و نقد حکمرانی سراغ دارند؟
اگر چنین مسیری وجود دارد، آیا تاکنون در عمل توانسته است صدای بخش قابل توجهی از جامعه را به گوش تصمیمگیران برساند؟ آیا امکان استفاده آزادانه، کمهزینه و بدون دغدغه از آن برای همه شهروندان فراهم است؟ و اساساً آیا میتوان از مردم انتظار داشت در شرایطی که راههای متعارف مشارکت و مطالبهگری با محدودیتها یا موانعی مواجه هستند، از معدود فرصتهای باقیمانده برای بیان دیدگاههایشان نیز صرفنظر کنند؟
واقعیت این است که کنشگری آنلاین را باید در چارچوب مفهوم گستردهتری به نام مشارکت مدنی و حق شهروندان برای اظهارنظر درباره امور عمومی تحلیل کرد. در این چارچوب، کارزار اینترنتی نه جایگزین تمام شیوههای مطالبهگری است و نه قرار است بهتنهایی بار انتقال مطالبات جامعه به حاکمیت را بر دوش بکشد. بلکه یکی از ابزارهای در دسترس برای سازماندهی خواستههای عمومی، ایجاد حساسیت اجتماعی و جلب توجه افکار عمومی نسبت به یک مسئله است.
از این منظر، اهمیت کارزارها را نمیتوان صرفاً با این معیار سنجید که آیا پس از جمعآوری چند هزار یا چند ده هزار امضا، بلافاصله تصمیمی در ساختار اداری یا سیاسی کشور تغییر کرده است یا خیر.
گاهی یک کارزار موجب میشود موضوعی که تا پیش از آن در محدوده دغدغههای یک گروه کوچک قرار داشته، به مسئلهای عمومی تبدیل شود. گاهی زمینه گفتوگو درباره یک تصمیم نادرست را فراهم میکند، گاهی مسئولان را ناگزیر به ارائه توضیح میسازد و گاهی نیز به ثبت و مستندسازی یک مطالبه اجتماعی برای پیگیریهای بعدی کمک میکند.
این دستاوردها اگرچه لزوماً به معنای تحقق خواسته امضاکنندگان نیست، اما نمیتوان آنها را فاقد ارزش دانست. در واقع، میان «اثرگذاری اجتماعی» و «تحقق فوری مطالبه» تفاوت وجود دارد. ممکن است کارزاری در کوتاهمدت به نتیجه مورد انتظار نرسد، اما در بلندمدت در شکلگیری حساسیت عمومی، تغییر نگرش اجتماعی یا بازنگری در یک سیاست مؤثر واقع شود.
البته این سخنان به معنای نادیدهگرفتن ضرورت پاسخگویی نهادهای مخاطب نیست. اتفاقاً یکی از مطالبات جدی در حوزه کنشگری آنلاین باید این باشد که دستگاههای اجرایی و نهادهای تصمیمگیر، نسبت به مطالبات جمعی بیتفاوت نباشند و سازوکاری شفاف برای دریافت، بررسی و اعلام نتیجه کارزارها تعریف کنند.
از سوی دیگر، گردانندگان این سامانهها نیز میتوانند با انتشار گزارشهای مستند درباره سرنوشت کارزارها، میزان پاسخگویی مخاطبان و نتایج احتمالی آنها، اعتماد عمومی را تقویت کنند. شفافیت در این زمینه، هم به ارزیابی واقعبینانه میزان اثربخشی این شیوه کمک میکند و هم مانع از تبدیلشدن کارزار به اقدامی صرفاً نمادین و عددمحور خواهد شد.
نکته دیگری که نباید از نظر دور داشت، تفاوت میان نقد یک ابزار و تخطئه اصل مشارکت مدنی است. اینکه کارزاری به نتیجه نرسیده یا مسئولی به آن توجه نکرده، دلیل موجهی برای بیاعتبار دانستن اصل مطالبهگری جمعی نیست. همانطور که ناکامی یک نامه، یک تجمع، یک نشست یا یک درخواست رسمی، به معنای بیاهمیت بودن حق اعتراض و اظهارنظر شهروندان نیست.
در یک جامعه برخوردار از ظرفیتهای دموکراتیک، مسیرهای متعددی برای انتقال خواستههای عمومی وجود دارد؛ از مکاتبات و درخواستهای رسمی گرفته تا رسانهها، تشکلهای مدنی، انجمنهای صنفی، اجتماعات مسالمتآمیز و سازوکارهای قانونی نظارت و دادخواهی. کارزارهای اینترنتی نیز میتوانند در کنار این ابزارها، امکان دیگری برای مشارکت شهروندان فراهم کنند. مسئله اساسی، تقویت این مسیرها و ایجاد ارتباط مؤثر میان مطالبات جامعه و ساختار تصمیمگیری است، نه حذف یکی به بهانه ناکارآمدی دیگری.
به باور من، در مواجهه با هر کارزار اجتماعی، پیش از آنکه بپرسیم چند نفر به آن توجه خواهند کرد و کدام مسئول به آن پاسخ میدهد، باید از خود بپرسیم اگر این امکان هم وجود نداشته باشد، شهروندان از چه طریقی میتوانند خواستهها و اعتراضات خود را به شکلی کمهزینه، مسالمتآمیز و قابل ثبت بیان کنند؟
نمیتوان از مردم انتظار مشارکت داشت، اما ابزارهای مشارکت را بیاهمیت شمرد؛ نمیتوان از ضرورت مسئولیتپذیری اجتماعی سخن گفت، اما هر تلاش جمعی برای بیان یک مطالبه را با تردید و تمسخر مواجه کرد.
کارزار اینترنتی قرار نیست معجزه کند؛ قرار است امکان شنیدهشدن را فراهم کند.
شاید هیچ کارزاری بهتنهایی نتواند تصمیمی را تغییر دهد، اما جامعهای که شهروندانش از بیان مطالبات خود دست نمیکشند و برای اصلاح امور راههای مسالمتآمیز را جستوجو میکنند، جامعهای نیست که بتوان بهسادگی از کنار خواستههایش عبور کرد.
بنابراین، به جای تکرار این پرسش که چه کسی به این امضاها اهمیت میدهد؟ بهتر است مطالبه کنیم که چرا ساختارهای تصمیمگیری، سازوکار مشخص و شفافی برای شنیدن، بررسی و پاسخدادن به این مطالبات ندارند.
مسئله اصلی، تعداد امضاهای یک کارزار نیست، مسئله این است که صدای شهروندان تا چه اندازه در فرآیند تصمیمسازی و تصمیمگیری به رسمیت شناخته میشود.
منبع: خبرآنلاین


