دکتر مصطفی نوری زاده استاد دانشگاه بیوتکنولوژی علوم پزشکی آزاد تهران و بولنت اجویت ترکیه که سال های متمادی را در خصوص تولید واکسن مطالعه و تحقیق کرده است در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی جماران به بیان اهمیت تولید واکسن با توجه به شرایط کنونی کشور، تحریم ها و کمبود ارز برای تامین پرداخت و بهترین راهکار را حمایت از تولیدکننده داخلی و ارتباط موثر بین دانشگاه و بخش تولید دانست به نحوی که مقالات پایان نامه ها و مطالعات دانشجویان در راستای نیاز بازار باشد.
وی معتقد است در این راستا نمی توان نگاه غیرمنطقی به واردات و نادیده گرفتن واکسن های پیشرفته خارجی داشت اما می توان با مدیریت درست و حمایت از شرکت های دانش بنیان گامی در رهایی از وابستگی کامل دارو و واکسن در آینده برداشت. ایران تولیدکننده قدیمی واکسن در جهان وقتی فناوری تولید بسیاری از واکسن ها را داریم چرا به دنبال واردات هستیم؟!
وی با اشاره به آنکه چرا باید واکسنهایی را که فناوری تولید بسیاری از آنها در کشور چندین دهه قدمت دارد، همچنان وارد کنیم، گفت: در اقتصاد سلامت، واکسن صرفاً یک محصول دارویی نیست، بلکه کالایی راهبردی، ابزاری برای حفظ امنیت ملی، تضمین سلامت عمومی و یکی از ارکان امنیت غذایی کشور است. وابستگی به واردات واکسن، به ویژه در شرایط تحریم، محدودیتهای ارزی و دشواری مبادلات بانکی، میتواند نظام سلامت و حتی صنعت دامپروری، طیور و آبزیپروری کشور را با چالش جدی مواجه کند.
بنابراین، حرکت از واردات مستمر به سمت تولید داخلی واکسنهای انسانی، دامی، طیور و آبزیان، دیگر یک انتخاب اقتصادی ساده نبوده و بلکه ضرورتی راهبردی است. وی با نگاهی به آمارهای تجارت بینالمللی در ابعاد اقتصادی این موضوع طی سالهای اخیر خاطرنشان کرد: بر اساس برآوردهای مؤسسه (IndexBox) ارزش واردات واکسنهای انسانی ایران در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ به ترتیب حدودا ۵۰.۵، ۱۴۷، ۴۷.۵ و ۱۶.۸ میلیون دلار بوده است. همچنین، دادههای تجارت بینالمللی برای سال ۲۰۲۴، بر مبنای گزارش صادرکنندگان، دستکم حدود ۵۶ میلیون دلار صادرات واکسن انسانی به مقصد ایران را نشان میدهد.
البته این ارقام، ارزش تجاری ثبتشده هستند و الزاماً معادل پرداخت های قطعی ارزی نیستند. آمار واردات واکسن چقدر با واقعیت مطابقت دارد؟ این استاد دانشگاه در ادامه به موضوع واکسن در حوزه دامپزشکی اشاره کرد و گفت: ارقام ارائه شده در خصوص واکسن دام، طیور و آبزیان بسیار قابل تأملاند. چرا که بر اساس دادههای بازار، ارزش واردات واکسنهای دامپزشکی ایران در سالهای ۲۰۲۰، ۲۰۲۱، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ بهترتیب حدود ۶۳.۸، ۵۷.۶، ۵۷.۵ و ۷۸.۹ میلیون دلار برآورد شده است که در واقع آمار واقعی تر به مراتب بیشتر از اینها خواهد بود.
به بیان دیگر، در این حوزه سالانه دهها میلیون دلار جهت تامین میلیاردها دوز واکسن برای تأمین واکسن دامو طیور از خارج کشور هزینه میشود. آنچه در این باره نظر ما را به سوی خود جلب می کند گزارش فدراسیون واردات ایران در سال ۱۴۰۴ است به بیان دیگر حدود ۷۰ درصد واکسنهای مورد نیاز صنعت طیور وارداتی است که همخوانی با اعداد ارائه شده در خصوص ارز اختصاص داده شده به آن ندارد. متأسفانه آمار یکپارچه و عمومی تعداد دوزهای وارداتی واکسنهای دام، طیور و آبزیان به تفکیک گونه و سال در دسترس نیست. موضوعی که خود نشاندهنده ضرورت شفافیت بیشتر در نظام آماری این بخش است.
تولید واکسن های داخلی بایدها و نبایدها این محقق تولید واکسن در ادامه گفت: حال پرسش اساسی در اینجا مطرح می شود چرا باید برای واکسنهایی که بسیاری از آنها بر پایه فناوریهای شناختهشده و چند دهه قبل تولید میشوند، همچنان ارز قابل توجهی از کشور خارج شود؟ آن هم برای کشور ما که در حوزه واکسن از جمله قدیمی ها در منطقه هستیم. البته فناوری قدیمی به معنای تولید آسان یا بینیازی از کنترل کیفیت نیست. تولید واکسن نیازمند دانش فنی، استانداردهای سختگیرانه، تجهیزات تخصصی و نظام نظارتی معتبر است.
اما وقتی دانش تولید و بخش مهمی از فناوری در جهان شناختهشده است، منطقی نیست که کشور برای همیشه مصرفکننده محصول نهایی باقی بماند. باید با انتقال فناوری، توسعه خطوط تولید و سرمایهگذاری هدفمند، این وابستگی را کاهش داد. واقعیت این است که ایران در حوزه بیوتکنولوژی از ظرفیت علمی و نیروی انسانی بسیار ارزشمندی برخوردار است و میتوان آن را در زمره کشورهای توانمند این عرصه دانست. مؤسسه پاستور و مؤسسه رازی، دانشگاههای علوم پزشکی، دانشکدههای داروسازی و شرکتهای دانشبنیان، سرمایه علمی و فنی قابل توجهی ایجاد کردهاند.
تجربه دوران کرونا بهخوبی ثابت کرد که پژوهشگران و شرکتهای ایرانی، در صورت برخورداری از امکانات، تجهیزات و حمایت مناسب، توان طراحی و تولید واکسن را دارند. ارزیابی سازمان جهانی بهداشت از زیستبوم تولید واکسن کرونا در ایران در سال ۲۰۲۲ نیز نشاندهنده اهمیت توسعه و ارتقای زیرساختهای این حوزه بود. نبود پیوند موثر میان دانشگاه و صنعت تولید واکسن اولویت اقتصاد سلامت باید تولید واکسن باشد نوری زاده اذعان کرد: اکنون مسئله اصلی، فراهم کردن بستر صنعتی و سختافزاری تولید است.
راهاندازی و نوسازی بیورآکتورها، تجهیزات کشت سلولی و میکروبی، سیستمهای تخلیص، خطوط پرکن استریل، خشککن انجمادی، آزمایشگاههای کنترل کیفیت و زیرساختهای زنجیره سرد باید در اولویت سرمایهگذاری قرار گیرد. دانشگاهیان و متخصصان ما دانش فنی لازم را در بسیاری از این زمینهها دارند؛ آنچه نیاز است، پیوند مؤثر دانشگاه با صنعت، تأمین سرمایه و تبدیل دانش آزمایشگاهی به تولید صنعتی است و چیزی که بارها گفته ام این است که ما در ایران پیوند قدرتمندی بین دانشگاه و صنعت نداریم.
حفظ منابع ارزی با حمایت از شرکت های دانش بنیان استاد دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران بیان کرد: فارغ التحصیل دانشگاهی به راحتی نمی تواند وارد حوزه صنعت شود چون تجربه ای ندارداین در حالیست که دانشگاهها باید دوشادوش صنعت باشند. دانشجویان علوم پایه باید پایان نامه ها را به سمت صنعت ببرند شرکت های دارویی و دانش بنیان باید در پایان نامه ها مشارکت کنند و دولت نیز باید در ازای این تحقیقات امتیازات ویژه ای برای شرکت های دارویی و دانش بنیان لحاظ کند.
از این مسیر می توان پیوند دانشگاه و صنعت را برقرار کرد به نحوی که وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت علوم، تحقیقات فناوری و وزارت جهاد کشاورزی باید برنامهای مشترک و عملیاتی تدوین کنند. تولید داخل به معنای قطع غیر منطقی واردات نیست وی گفت: تضمین خرید واکسن تولید داخل با رعایت استانداردهای کیفی، تسهیلات بلندمدت، تأمین ارز برای تجهیزات و مواد اولیه، کاهش موانع اداری، حمایت از شرکتهای دانشبنیان و واگذاری پروژههای کاربردی به دانشگاهها میتواند مسیر تولید را هموار کند.
همچنین باید سازمان غذا و دارو و سازمان دامپزشکی، همزمان با حمایت از تولید، بر کیفیت، ایمنی، اثربخشی و استانداردهای بینالمللی نظارت دقیق داشته باشند. تأکید بر تولید داخل به معنای قطع غیرمنطقی واردات یا نادیده گرفتن واکسنهای پیشرفته خارجی نیست بلکه هدف، کاهش وابستگی در محصولاتی است که امکان تولید رقابتی و باکیفیت آنها در کشور وجود دارد. گرچه این مسیر می تواند در آینده ما را کاملا از وابستگی ها به خارج نجات دهد.
این استاد دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: در شرایطی که تحریمها حتی تأمین برخی تجهیزات و مواد اولیه را دشوار کردهاند، بیش از هر زمان دیگری باید هوای پژوهشگران، دانشگاهیان و شرکتهای دارویی و بیوتکنولوژی داخلی را داشت. حمایت از تولید واکسن، هزینه نیست، سرمایهگذاری برای سلامت نسلهای آینده، حفظ منابع ارزی، ایجاد اشتغال تخصصی و تقویت امنیت غذایی و سلامت کشور است. ایران نباید در صنعت واکسن صرفاً بازار مصرف تولیدکنندگان خارجی باشد. ما دانش، متخصص و توان علمی آن را داریم. اکنون نوبت حمایت واقعی دولت و فراهم کردن زیرساختهای تولید است.
منبع: جماران


