به گزارش اقتصادنیوز، جنگ ایران سیاست خارجی سنتی عمان را با چالشی جدی روبهرو کرده است. مسقط که سالها با تکیه بر بیطرفی و میانجیگری میان قدرتهای رقیب، استقلال خود را حفظ میکرد، اکنون به دنبال راههای تازهای برای کاهش وابستگی به قدرتهای بزرگ است. گسترش روابط اقتصادی و دیپلماتیک با کشورهای مختلف، توسعه بنادر راهبردی و تلاش برای ایجاد یک سازوکار امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه، نشان میدهد عمان در حال حرکت به سوی نوعی استقلال راهبردی است. خبر مرتبط معمای کوه کلنگ؛
وقتی مادر بمبهای آمریکایی کافی نیست | الگوبرداری چین، روسیه و کره شمالی از خاورمیانه در ساخت تأسیسات زیرزمینی؟ اقتصادنیوز: هدف قرار دادن تأسیساتی که صدها فوت زیر لایههای سخت گرانیت قرار گرفتهاند، مسئلهای کاملاً متفاوت است. چالش کوه کلنگ تنها به انتخاب نوع بمب محدود نمیشود، بلکه نشاندهنده مشکلی گستردهتر برای ارتش آمریکاست؛ اینکه رقبای این کشور داراییهای حساس و راهبردی خود را به اعماق زمین منتقل میکنند و واشنگتن برای مقابله با آنها به مجموعه متنوعتری از ابزارهای نظامی نیاز دارد. جنگ ایران؛ آزمونی برای بیطرفی عمان سیف ا.
هراسی در میدل ایست مانیتور نوشت: سیاست خارجی عمان از زمان تأسیس دولت مدرن این کشور در سال ۱۹۷۰، همواره بر یک اصل ساده استوار بوده است: «حفظ روابط دوستانه با همه کشورها» این رویکرد به مسقط امکان داد تا با وجود رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی، روابط خود را با طرفهای مختلف حفظ کرده و در بسیاری از مناقشات نقش میانجی را بر عهده بگیرد. اما جنگ ایران این سیاست را با آزمونی جدی روبهرو کرده است.
پس از آنکه عمان تلاش کرد میان تهران و واشنگتن درباره آینده تنگه هرمز میانجیگری کند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید کرد که اگر مسقط مانع مذاکرات شود، این کشور را «منفجر خواهد کرد». یکی از مقامهای دولت ترامپ نیز مقامهای عمانی را به رفتار «تقریباً شبیه کارمندان ایران» متهم کرد. با وجود این فشارها، عمان قصد ندارد صرفاً برای کاهش وابستگی به واشنگتن، به متحدی وابسته به چین تبدیل شود. مسقط به دنبال راهی است که استقلال تصمیمگیری خود را در برابر فشار هر قدرت خارجی حفظ کند.
به گفته حامد الغیثی، کارشناس سیاستگذاری، تنوعبخشی به روابط خارجی از قدیمیترین اصول سیاستورزی عمان است. با این حال، جنگ ایران ضرورت اجرای این راهبرد را افزایش داده است. در واقع، بیطرفی عمان دیگر فقط به معنای میانجیگری میان طرفهای رقیب نیست؛ بلکه این کشور میخواهد با تقویت اقتصاد، گسترش روابط بینالمللی و افزایش همکاریهای منطقهای، توان بیشتری برای تصمیمگیری مستقل به دست آورد. گسترش سفرهای دیپلماتیک؛ از چین تا اروپا و آفریقا افزایش فعالیتهای دیپلماتیک عمان در ماههای اخیر، نشانه روشنی از این تغییر رویکرد است.
سلطان هیثم بن طارق از زمان رسیدن به قدرت در سال ۲۰۲۰ تا پایان سال ۲۰۲۵، هشت سفر رسمی خارجی انجام داده بود؛ اما از سپتامبر امسال تاکنون شش سفر دیگر به بوتسوانا، آنگولا، قزاقستان، بریتانیا، چین و برونئی داشته است. این سفرها علاوه بر دیدار رسمی او از فرانسه در ماه ژوئن، سفر به امارات و میزبانی از رئیسجمهور ازبکستان در نوامبر بوده است. اهمیت این رفتوآمدها فقط به تعداد آنها محدود نمیشود. عمان در حال گسترش روابط خود در آسیا، آفریقا و اروپا است و همزمان، پیوندهای دیرینه با همسایگان و شرکای غربی مانند آمریکا و بریتانیا را حفظ میکند.
این تنوع به مسقط کمک میکند در برابر فشار احتمالی یک شریک خارجی، گزینههای بیشتری داشته باشد. امضای 23 توافق نامه با پکن سفر سلطان هیثم به چین در اوایل نوامبر نمونه مهمی از این سیاست بود. در جریان این سفر، نهادهای عمانی و سازمان سرمایهگذاری این کشور ۲۳ توافقنامه، یادداشت تفاهم و پروتکل همکاری امضا کردند. سلطان هیثم و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین نیز شاهد امضای مجموعه دیگری از توافقها شامل یک توافقنامه، ۱۴ یادداشت تفاهم و یک پروتکل همکاری بودند. چین پیش از این نیز بزرگترین شریک تجاری عمان بود و مسقط چهارمین شریک تجاری عرب پکن محسوب میشد.
با این حال، همکاری دو کشور در گذشته بیشتر بر نفت و گاز متمرکز بود؛ اما اکنون حوزههایی مانند معدن، انرژیهای تجدیدپذیر، حملونقل، فناوری فضایی و هوش مصنوعی را نیز در بر میگیرد. البته گسترش توافقها بهتنهایی استقلال اقتصادی ایجاد نمیکند. مسئله مهم این است که آیا عمان میتواند از این همکاریها برای انتقال فناوری و دانش فنی به نهادها و نیروی کار داخلی استفاده کند یا خیر. توافقهای اخیر شامل بورسیه تحصیلی برای ۳۰ دانشجوی تحصیلات تکمیلی عمانی در چین و آموزش یکهزار متخصص این کشور نیز میشود؛ اقداماتی که میتواند به تقویت توان داخلی عمان کمک کند.
بنادر عمان جایگزین تنگه هرمز می شوند؟ موقعیت جغرافیایی عمان نیز در راهبرد جدید این کشور اهمیت ویژهای دارد. با توجه به اینکه تنگه هرمز هنوز به شرایط پیش از جنگ بازنگشته است، بنادر عمیق این کشور در دریای عرب، بهویژه صلاله و دقم، میتوانند مسیرهای جایگزینی برای حملونقل بینالمللی فراهم کنند. هدف از توسعه این بنادر، جایگزین کردن آنها با تنگه هرمز برای صادرات انرژی کشورهای خلیج فارس نیست؛ بلکه عمان میخواهد از موقعیت خود در خارج از این گذرگاه راهبردی برای تبدیل شدن به یک مرکز مهم تجاری و لجستیکی استفاده کند. این مسیرها برای چین نیز اهمیت دارند؛
زیرا با وجود مدیریت نسبتاً موفق شوک انرژی ناشی از جنگ ایران، حدود ۳۸ درصد از مصرف نفت این کشور از واردات خاورمیانه تأمین میشود. بنابراین، توسعه مسیرهای حملونقل از طریق عمان میتواند گزینههای بیشتری در اختیار پکن قرار دهد. سرمایهگذاریهای انجامشده در منطقه ویژه اقتصادی دقم نیز نشان میدهد عمان به دنبال جذب شرکای متنوع است. این منطقه در ماه ژوئن از طرحهایی به ارزش حدود ۷.۵ میلیارد دلار در قالب ۱۰ توافق با سرمایهگذارانی از کره جنوبی، فیلیپین، آلمان و مصر خبر داد. سهم چین شامل پروژهای ۵۰۰ میلیون دلاری برای تولید مواد مورد استفاده در آند باتریها بود؛
اما بزرگترین طرح اعلامشده، پروژه ۴.۲ میلیارد دلاری تولید هیدروژن سبز از سوی گروه هندی AMCE بود. این ترکیب نشان میدهد دقم قرار نیست به منطقهای صنعتی تحت سلطه یک کشور خاص تبدیل شود. عمان با جذب سرمایه از کشورهای مختلف، هم وابستگی خود به یک شریک را کاهش میدهد و هم منابع بیشتری برای توسعه زیرساختهای راهبردی به دست میآورد. چشمانداز ۲۰۴۰؛ پیوند استقلال اقتصادی و سیاسی و کاهش وابستگی به نفت یکی از اهداف اصلی عمان، اجرای برنامه توسعهای «چشمانداز ۲۰۴۰» است که سلطان هیثم در سال ۲۰۲۰ اعلام کرد.
این برنامه با هدف کاهش وابستگی اقتصاد به نفت و گاز طراحی شده است. سهم نفت از تولید ناخالص داخلی عمان در سال ۲۰۱۷ حدود ۳۹ درصد بود و دولت قصد دارد این رقم را تا سال ۲۰۴۰ به ۸.۴ درصد کاهش دهد. تحقق این هدف به سرمایه، فناوری و تخصص خارجی نیاز دارد؛ اما همین نیاز میتواند چالشی برای استقلال سیاسی عمان ایجاد کند. اگر سرمایهگذاریهای خارجی با شروط سیاسی همراه شوند، ممکن است آزادی عمل مسقط در سیاست خارجی محدود شود.
جیمز وورال، استاد روابط بینالملل و مطالعات خاورمیانه در دانشگاه لیدز، پیشتر هشدار داده بود که هزینههای بالای متنوعسازی اقتصادی میتواند قدرت مانور عمان را کاهش دهد؛ بهویژه اگر سرمایهگذاران خارجی بخواهند در ازای سرمایه خود امتیازهای سیاسی دریافت کنند. بنابراین، مسئله فقط افزایش تعداد سرمایهگذاران نیست؛ عمان باید اطمینان پیدا کند که این همکاریها توان تولیدی و صنعتی داخلی را تقویت میکنند و وابستگی کشور به خارج را کاهش میدهند. به همین دلیل، روابط مسقط با فرانسه و بریتانیا نیز در کنار همکاری با چین اهمیت دارد.
سفر سلطان هیثم به فرانسه در ماه ژوئن به امضای ۱۲ توافقنامه، یادداشت تفاهم و بیانیه همکاری در حوزههایی مانند لجستیک، بنادر و طرح متروی مسقط منجر شد. سفر او به بریتانیا در اکتبر نیز بر همکاریهای دفاعی و توسعه روابط اقتصادی در صنایع پیشرفته تأکید داشت. این همکاریها در کنار یکدیگر، گزینههای اقتصادی، فناوری و امنیتی بیشتری در اختیار عمان قرار میدهند و احتمال نفوذ بیش از اندازه یک قدرت خارجی را کاهش میدهند. از این منظر، تنوعبخشی اقتصادی و استقلال سیاست خارجی دو هدف جداگانه نیستند؛
تقویت اقتصاد داخلی میتواند پایههای لازم برای حفظ استقلال سیاسی عمان را فراهم کند. تلاش برای ایجاد نظم امنیتی منطقهای به همراه ایران و عراق یکی از روشنترین نشانههای تغییر رویکرد عمان، سخنان بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه این کشور، در دانشگاه کمبریج در ماه اکتبر بود. او خواستار ایجاد یک چارچوب امنیتی با مشارکت هر شش عضو شورای همکاری خلیج فارس، به همراه ایران و عراق شد؛ چارچوبی که پیمان عدم تجاوز میان کشورهای منطقه در مرکز آن قرار داشته باشد.
البوسعیدی همچنین با لحنی صریح اعلام کرد کشورهای خلیج فارس «دیگر نمیتوانند همکاری با شرکای خارجی را پایه و اساس امنیت خود قرار دهند». نظم منطقه با فشار دائمی بر ایران همسو نیست آندریاس کریگ، مدرس ارشد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، معتقد است که از نگاه مسقط، نظمی که در آن امنیت کشورهای خلیج فارس به نیروی نظامی آمریکا و اسرائیل و فشار دائمی بر ایران وابسته باشد، نمیتواند باثبات باشد. البته عمان خواهان خروج قدرتهای خارجی از خلیج فارس یا جایگزینی چین بهجای آمریکا نیست.
دیدگاه مسقط این است که همکاری با قدرتهای خارجی نمیتواند جایگزین یک توافق امنیتی فراگیر میان کشورهای منطقه شود. به همین دلیل، عمان در کنار گسترش روابط اقتصادی با چین، بر ضرورت افزایش نقش کشورهای منطقه در تأمین امنیت خود نیز تأکید میکند. سیاست بیطرفی در خدمت استقلال راهبردی در دوران سلطان فقید قابوس بن سعید، بیطرفی عمان عمدتاً ابزاری برای میانجیگری و حفظ ارتباط با قدرتهای رقیب بود. اما در دوره سلطان هیثم، بهویژه پس از آغاز جنگ ایران، این سیاست کارکرد گستردهتری پیدا کرده است.
مسقط همچنان به بیطرفی پایبند است، اما اکنون میخواهد از این رویکرد برای تقویت استقلال اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی خود استفاده کند. هدف عمان ایجاد ظرفیتهای داخلی، گسترش روابط با شرکای متنوع و شکل دادن به ترتیبات امنیتی منطقهای است تا بتواند حتی در صورت اختلاف با قدرتهای بزرگ، آزادانه درباره منافع خود تصمیم بگیرد. با این حال، موفقیت این راهبرد هنوز قطعی نیست. مشخص نیست سرمایهگذاریهای خارجی تا چه اندازه به تقویت پایدار اقتصاد داخلی منجر شوند و آیا پیشنهاد عمان برای ایجاد یک چارچوب امنیتی مشترک، حمایت دیگر کشورهای منطقه را جلب خواهد کرد یا نه.
پاسخ به این پرسشها تعیین میکند که مسقط تا چه اندازه میتواند بیطرفی سنتی خود را به ابزاری برای حفظ استقلال راهبردی تبدیل کند.
منبع: اقتصاد نیوز



