یک استاد بازنشسته کالج جنگ دریایی آمریکا در واکنش به تاکید وزیر دفاع این کشور بر ضرورت مطالعه شکستهای راهبردی، جنگ مشترک واشنگتن و تلآویو علیه ایران را به عنوان یک مطالعه موردی بررسی کرده است. او با استناد به تجربه تاریخی جنگ ویتنام هشدار میدهد که برتری هوایی و موفقیت در درگیریهای میدانی معادل پیروزی نهایی نیست و روند فرسایشی جنگ کنونی، ایالات متحده را از پیروزی دور کرده و به سمت شکست راهبردی سوق میدهد.
به گزارش خبرآنلاین، مایکل اشمیت، استاد بازنشسته کالج جنگ دریایی آمریکا در تحلیلی برای وبسایت جاست سکیوریتی نوشت که پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا در تاریخ ۹ نوامبر و طی سخنرانی خود در کالج جنگ دریایی ایالات متحده، از بازنگری گسترده در دانشکدههای عالی نظامی این کشور خبر داد. هگست در این سخنرانی به صراحت اعلام کرد که معیار موفقیت این نهادها، سهم آنها در دستیابی به «پیروزی» است و تاکید کرد: «برای آموزش واقعی پیروزی، نهادهای ما باید شجاعت فکری رویارویی با شکست را نیز داشته باشند.
یکی از نگرانکنندهترین یافتههای بررسی جامع ما این بود که دانشکدههای جنگ ما به طور فعال از مطالعه دقیق شکستهای راهبردی اخیر آمریکا طفره میروند و اعضای هیئت علمی آنها را به عنوان موضوعاتی آزاردهنده یا از نظر سیاسی حساس کنار میگذارند.»
اشمیت با اشاره به سابقه خود به عنوان استاد بازنشسته این کالج یادآور شد که کالج جنگ دریایی دستکم از بیش از سه دهه پیش که او از آنجا فارغالتحصیل شد، همواره پیروزی و شکست را مطالعه کرده است. با این حال، این تحلیلگر نظامی موافقت کامل خود را با اصل سخن وزیر دفاع مبنی بر اینکه مطالعات موردی درباره هر دو موضوع باید در قلب برنامه درسی دانشکدههای جنگ قرار بگیرد، اعلام کرد.
به عقیده او، نمیتوان از افسرانی که قرار است در بالاترین سطوح نیروهای مسلح به فرماندهی برسند انتظار دستیابی به پیروزی داشت، مگر آنکه بتوانند شکست راهبردی، از جمله شکست کشور خودشان را تشخیص دهند. این موضوع به ویژه زمانی اهمیت دوچندان پیدا میکند که نیروهای نظامی عملکرد خوبی داشتهاند، زیرا موفقیت در میدان نبرد میتواند شکست راهبردی را پنهان کند.
نویسنده در ادامه توضیح داد که به همین دلیل به فراخوان وزیر دفاع پاسخ داده و مطالعه موردی خود را به حساسترین گزینه ممکن از نظر سیاسی، یعنی جنگی اختصاص داده است که ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ علیه ایران آغاز کردند. نتیجهگیری اشمیت صریح و سرراست است و بر این پایه قرار دارد که ایالات متحده تقریباً در تمامی درگیریهای نظامی پیروز شده، اما در حال باختن جنگ است.
او تصریح کرد که این درگیری هنوز به پایان نرسیده و هرگونه ارزیابی در این مرحله لزوماً موقتی به شمار میرود، اما شکست به ندرت با یک ضربه واحد رقم میخورد و معمولاً در طول زمان و با فرسایشی شدن جنگ انباشته شده و شکل میگیرد. از نگاه این پژوهشگر، بردار حرکت در این درگیری آمریکا را از پیروزی دور کرده و به سوی شکست میبرد.
تمایز میان پیروزی تاکتیکی و شکست راهبردی
اشمیت در بخش دیگری از تحلیل خود تاکید کرد که پیروزی به تعداد اهداف مورد اصابت یا مقیاس تخریب واردشده به دشمن بستگی ندارد و به ندرت محصول فرسایش ساده نیروهای دشمن است. او برای روشن کردن این نکته به اثر کلاسیک سال ۱۹۸۲ سرهنگ هری سامرز، نویسنده و تحلیلگر نظامی آمریکا با عنوان «درباره استراتژی: تحلیل انتقادی جنگ ویتنام» استناد کرد که در آن گفتوگوی سال ۱۹۷۵ خود در هانوی را بازگو کرده بود. در آن گفتوگو، سرهنگ آمریکایی خطاب به همتای ویتنام شمالی خود گفته بود: «خودت میدانی که هرگز ما را در میدان نبرد شکست ندادید.» سرهنگ ویتنام شمالی نیز پس از لحظهای تامل پاسخ داده بود: «شاید اینطور باشد، اما هیچ ربطی به اصل موضوع ندارد.»
به باور نویسنده، این گفتوگو ارتباطی مستقیم با جنگ کنونی علیه ایران دارد، زیرا نمیتوان منکر شد که نیروهای آمریکایی در بخش عمدهای از این کارزار به موفقیت تاکتیکی دست یافتهاند. با وجود برخی ناکامیها از ابتدای درگیری، که برجستهترین آنها حمله غمانگیز به دبستانی در میناب بود، حملات اولیه توانست به حذف مقامات ارشد و فرماندهان نظامی منجر شود. افزون بر این، هواپیماهای آمریکایی و اسرائیلی از برتری هوایی در آسمان ایران برخوردارند و نیروهای مسلح ایران ضربات سنگینی متحمل شدهاند.
در عین حال، اگرچه بیش از ۸۶۰ نیروی نظامی آمریکا بر اثر آتش دشمن مجروح شدهاند، اما شمار کل کشتهشدگان آمریکایی در طول جنگ حدود ۲۴ نفر بوده که رقمی تلخ اما برای کارزاری در این مقیاس به طرز قابلتوجهی پایین است و به نوشته اشمیت، این دستاوردها بیانگر مهارت حرفهای فوقالعاده نیروهای آمریکایی است.
آیا آمریکا به اهداف خود دست یافت؟
به نوشته این استاد دانشگاه، ارزیابی اهداف آمریکا در این جنگ به دلیل تغییر مداوم آنها دشوار است. حمله به راس هرم قدرت و فراخوان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا از ایرانیان برای به دست گرفتن حکومت پس از پایان حملات، نشان میداد که هدف اولیه تغییر رژیم بوده است. اما ظرف چند روز، معاون رئیسجمهور تغییر حکومت را موضوعی فرعی در برابر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای خواند و وزیر خارجه نیز موشکهای بالستیک و نیروی دریایی ایران را اهداف اصلی معرفی کرد.
ترامپ در ۶ مارس خواستار تسلیم بیقیدوشرط و انتخاب رهبران مورد تایید واشنگتن شد و حدود دو هفته بعد، کاخ سفید چهار هدف شامل نابودی زرادخانه و توان تولید موشکهای بالستیک، انهدام نیروی دریایی، قطع حمایت از نیروهای نیابتی و جلوگیری همیشگی از دستیابی ایران به سلاح هستهای را اعلام کرد که پس از بسته شدن تنگه هرمز، بازگشایی این آبراه نیز به آن افزوده شد.
ایران با بهرهگیری از توانمندیهای نامتقارن شامل پهپاد، موشک و مین، حتی در برابر قدرتمندترین نیروی دریایی جهان نشان داد که بازدارندگی دستکم خیابانی دوطرفه است و حمله به این کشور هزینهای سنگین بر مهاجم، همسایگان و اقتصاد جهانی تحمیل میکند.
نویسنده با بررسی تکتک این محورها تاکید کرد که هیچیک از آنها به طور قطعی محقق نشده است. آمریکا بیشترین پیشرفت را در تضعیف نیروهای مسلح ایران داشته، اما این نیروها همچنان فعالند و سپاه پاسداران در روزهای اخیر مسئولیت حملات پهپادی به بحرین را بر عهده گرفته و نفتکشها در نزدیکی تنگه هرمز هدف قرار گرفتهاند. حمایت ایران از گروههای منطقهای نیز قطع نشده و اگرچه حماس و حزبالله پیش از جنگ تضعیف شده بودند، اما تهران برای هدف قرار دادن اهداف عربستان و کشتیرانی در دریای سرخ به حوثیها و شبهنظامیان عراقی تکیه کرده است.
اشمیت با تمرکز ویژه بر هدف هستهای به عنوان توجیه اصلی جنگ یادآور شد که ایران در فوریه ۲۰۲۶ توانمندی ساخت سلاح هستهای نداشت و حتی در صورت داشتن آن، صرف وجود توانمندی مجوزی قانونی برای دفاع مشروع نیست. او همچنین به تناقض راهبردی واشنگتن اشاره کرد که پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵، ترامپ مدعی نابودی کامل تاسیسات غنیسازی ایران شده بود، اما هشت ماه بعد دوباره برای همان هدف وارد جنگ شد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به دلیل نبود دسترسی از فوریه ۲۰۲۱، این نهاد هیچ اطلاعی از میزان، ترکیب و محل نگهداری ذخایر اورانیوم غنیشده یا وضعیت سانتریفیوژهای ایران ندارد. در نتیجه پس از دو کارزار نظامی، هیچکس در خارج از ایران نمیداند چه میزان از مواد باقی مانده است و هدف آمریکا عملاً از حذف کامل توانمندی به دستیابی به توافقی برای محدود کردن آن تنزل یافته است.
در موضوع تغییر حکومت نیز طی ۹ ماه گذشته نتیجهای حاصل نشده است. تنگه هرمز نیز که در آغاز حمله آمریکا باز بود، پس از نزدیک به ۹ ماه همچنان تا حد زیادی بسته مانده و کشتیها ناچارند شبانه و با اسکورت نیروی دریایی آمریکا عبور کنند. ایران نهادی برای مدیریت این آبراه ایجاد کرده و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران هفته گذشته هشدار داد که این تنگه هرگز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت. به باور اشمیت، چرخش واشنگتن از مطالبه تسلیم بیقیدوشرط به بررسی پیشنهادهای تهران برای بازگشایی تنگهای که پیش از جنگ باز بود، نه انطباق با شرایط، بلکه رها کردن اهداف اصلی است.
ارزیابی دستاوردهای ایران و توازن موقعیت دو طرف
به عقیده این تحلیلگر، با استناد به دیدگاه کارل فون کلاوزویتس مبنی بر اینکه جنگ برخورد دو نیروی زنده است، باید اهداف دشمن را نیز سنجید، به ویژه زمانی که قدرتی برتر با کشوری ضعیفتر میجنگد که نبرد را وجودی میبیند. هدف اصلی ایران بقا بود و به آن دست یافت. هدف دیگر تهران حفظ گزینه هستهای یا دستکم کنترل میزان عقبنشینی از آن بود و با وجود ضربه به تاسیسات، ایران نه ذخایر اورانیوم خود را تسلیم کرده و نه از حق غنیسازی عقب نشسته است.
افزون بر این، اهداف تهران در طول جنگ گسترش یافته و شامل هفت شرط از جمله لغو محاصره دریایی، رفع تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده، به رسمیت شناختن کنترل ایران بر تنگه هرمز و احتمالاً کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه است. ایران خود را بازنده نمیداند و به گفته قالیباف، اکنون توپ در زمین آمریکاست.
اشمیت با استناد به معیار بازیل لیدل هارت، استراتژیست بریتانیایی، مبنی بر اینکه هدف جنگ رسیدن به صلحی بهتر است، موقعیت کنونی واشنگتن را در چهار حوزه وخیمتر از پیش از جنگ ارزیابی کرد. نخست، ضربه اقتصادی ناشی از قیمتگذاری جهانی نفت و گاز طبیعی مایع است که بسته شدن نسبی هرمز را به پمپبنزینهای آمریکا کشاند، قیمت گازوئیل را به رکوردی تازه رساند و به اذعان معاون رئیسجمهور، همراه با خود جنگ عامل شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای شد.
دوم، مصرف سریع تسلیحاتی نظیر موشکهای کروز و رهگیرهای پدافند هوایی است که بازسازی آنها به هشدار جک رید، سناتور آمریکایی ممکن است سالها طول بکشد و در حالی که وزیر دفاع، اقیانوس آرام را صحنه سرنوشتساز قرن بیستویکم میداند، ذخایر اروپا و آسیا به خاورمیانه منتقل شدهاند.
سومین آسیب واشنگتن، فرسایش شدید اتحادهاست. بیشتر متحدان درخواست آمریکا برای تامین امنیت تنگه هرمز را رد کردند و بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان صراحتاً گفت: «این جنگ ما نیست و ما آن را آغاز نکردهایم.» بریتانیا نیز در ابتدا با استفاده از پایگاههای خود و دیهگو گارسیا برای حمله به ایران مخالفت کرد و کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی در خلیج فارس و منطقه، از جمله بحرین، اردن، کویت، عمان، عربستان، قطر، عراق، سوریه، قبرس، ترکیه، مصر و امارات، در پی حملات ایران هزینه سنگینی پرداختند که تردید آنها را درباره اعطای پایگاه به آمریکا در آینده افزایش میدهد.
چهارمین خسارت نیز ریزش شدید قدرت نرم آمریکاست. توسل به زور بدون مجوز شورای امنیت و در نبود حمله مسلحانه از سوی ایران، منشور سازمان ملل را نقض کرد و نظرسنجی مرکز پیو در ۳۶ کشور نشان داد که ۵۷ درصد پاسخدهندگان دیدگاه منفی به آمریکا دارند، ۵۰ درصد آن را قدرتی غیرقابل اعتماد میدانند و ۶۶ درصد معتقدند واشنگتن به منافع دیگر کشورها بیتوجه است. در این فضا، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه با وجود تجاوز نزدیک به ۱۳ ساله مسکو به اوکراین، از این شکاف بهره برد و گفت منشور ملل متحد دیگر برای آمریکا الزامآور نیست.
ازسرگیری عملیات گسترده با همان محدودیتهای پیشین روبهرو خواهد شد، زیرا اورانیومی که مکانش مشخص نیست قابل انهدام نیست و فشار نظامی بیشتر، حکومت ایران را به جای تسلیم، سرسختتر میکند و منابع مورد نیاز سایر جبههها را میبلعد. بازگشایی تنگه هرمز با زور نیز واقعبینانه نیست و احتمالاً نیازمند نیروی زمینی خواهد بود و فشار اقتصادی نیز بسیار کند عمل میکند، در حالی که زمان دیگر به نفع آمریکا نیست.
در مقابل، موقعیت ایران ترکیبی از خسارات سنگین و دستاوردهای راهبردی ماندگار است. اگرچه هزاران نفر کشته شدهاند، مقامهای ارشد هدف قرار گرفتهاند، ارتش آسیب دیده و اقتصاد در وضعیت دشواری قرار دارد، اما تهران در سه محور دست برتر یافته است. نخست اینکه ایران با بهرهگیری از توانمندیهای نامتقارن شامل پهپاد، موشک و مین، حتی در برابر قدرتمندترین نیروی دریایی جهان نشان داد که بازدارندگی دستکم خیابانی دوطرفه است و حمله به این کشور هزینهای سنگین بر مهاجم، همسایگان و اقتصاد جهانی تحمیل میکند.
دوم، ایران ابتکار عمل در نحوه پایان جنگ را در اختیار گرفته است، زیرا اگر عملیات آمریکا فردا متوقف شود، تنگه هرمز همچنان بسته میماند و با تسلط دموکراتها بر کنگره در ماه ژانویه، زمان به سود تهران عمل میکند. سوم اینکه حمله دو باره در هشت ماه به کشوری عضو پیمان عدم اشاعه هستهای (انپیتی) در میانه مذاکرات، ممکن است عزم ایران برای دستیابی به سلاح هستهای را تقویت کند؛ چنانکه سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران در ۱۵ نوامبر خروج از این پیمان را مطالبهای جدی خواند.
در مجموع، خسارات ایران مادی و قابل جبران اما دستاوردهایش راهبردی است، در حالی که آمریکا مزیت راهبردی خود را از دست داده است.
چهار خطای محاسباتی که جنگ را به بنبست کشاند
نویسنده ریشه این ناکامی را در چهار خطای راهبردی خلاصه کرد. خطای نخست ورود به جنگ بدون هدف سیاسی مشخص و وضعیت نهایی تعریفشده بود، به طوری که مقامات واشنگتن بارها اهداف را تغییر دادند و تا سپتامبر ترامپ این درگیری را مسئلهای کوچک خواند و معاونش حتی از اطلاق عنوان جنگ به آن خودداری کرد. خطای دوم، اتکا به نظریه پیروزی معیوب بود که تصور میکرد حذف رهبری و بمباران هوایی به فروپاشی یا تسلیم نظام منجر میشود.
اشمیت با اشاره به پژوهش رابرت پیپ درباره قدرت هوایی توضیح داد که کارآمدترین سازوکار، سلب امکان موفقیت از راهبرد دشمن است، اما قدرت هوایی نتوانست مانع بقای ایران و بسته شدن هرمز شود و علاوه بر این، واشنگتن تفاوت انگیزه دو طرف یعنی نبرد وجودی برای تهران و جنگ اختیاری برای آمریکا را دستکم گرفت.
خطای سوم، بیتوجهی تصمیمگیرندگان آمریکایی به موثرترین پاسخ ایران یعنی بستن تنگه هرمز، گسترش درگیری به کشورهای میزبان نیروهای آمریکا و فعالسازی یمنیها در دریای سرخ بود. خطای چهارم نیز نداشتن برنامه برای پایان جنگ به شمار میرود. ترامپ دو روز پس از آغاز حملات پیشبینی کرده بود این کارزار چهار تا پنج هفته طول میکشد، اما این برآوردی برای یک عملیات نظامی بود نه پایان جنگ.
پس از آتشبس آوریل و توافق موقت ژوئن که ظرف چند هفته فروپاشید و همچنین رد پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه در سپتامبر، مشخص شد آمریکا برای نحوه جنگیدن برنامهریزی کرده اما هیچ طرحی برای توقف آن نداشته است و ایران که تنها برای دوام آوردن برنامهریزی کرده بود، اکنون کلید پایان نبرد را در دست دارد.
چشمانداز پایان جنگ و درسهای یک شکست
اشمیت در بخش پایانی یادداشت خود نسبت به توانایی آمریکا برای تغییر مسیر جنگ و تبدیل شکست به پیروزی ابراز بدبینی کرد. به باور او، ازسرگیری عملیات گسترده با همان محدودیتهای پیشین روبهرو خواهد شد، زیرا اورانیومی که مکانش مشخص نیست قابل انهدام نیست و فشار نظامی بیشتر، حکومت ایران را به جای تسلیم، سرسختتر میکند و منابع مورد نیاز سایر جبههها را میبلعد. بازگشایی تنگه هرمز با زور نیز واقعبینانه نیست و احتمالاً نیازمند نیروی زمینی خواهد بود و فشار اقتصادی نیز بسیار کند عمل میکند، در حالی که زمان دیگر به نفع آمریکا نیست.
بنابراین، نویسنده توافق از طریق مذاکره را تنها مسیر امیدوارکننده میداند، هرچند هر توافق واقعبینانهای بسیار کمتر از اهداف ماه مارس کاخ سفید خواهد بود و احتمالاً به جای پایان کامل، صرفاً غنیسازی را محدود میکند، بخشی از تحریمها را برمیدارد و نقشی برای ایران در مدیریت تنگه هرمز قائل میشود. به عقیده این تحلیلگر، چنین توافقی شکست را معکوس نمیکند بلکه صرفاً دامنه آن را محدود میسازد و اولویت واشنگتن در مذاکرات باید راستیآزمایی ذخایر هستهای ایران توسط ناظران بینالمللی در چارچوبی زمانبندیشده و حفظ اصل آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز باشد.
اشمیت در پایان با یادآوری هشدار وزیر دفاع درباره ضرورت مطالعه دقیق شکستهای راهبردی تاکید کرد که نیروهای نظامی آمریکا ماموریت خود را با مهارت انجام دادند، اما حق دارند بدانند آیا راهبردی که مجری آن بودند اصولی بوده است یا خیر، و پاسخ تا این لحظه منفی است.
منبع: خبرآنلاین
