فاطمه صالحی: گزارش اخیر نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط میان محل احداث برخی سدهای ایران و استقرار مراکز موشکی، بحث درباره مبانی فنی و کارکرد این زیرساختها را مطرح کرده است. در این گزارش، همپوشانی مکانی سدها و تاسیسات نظامی بهعنوان نشانهای از ارتباط احتمالی میان آنها مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، کارشناسان صنعت آب در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» معتقدند مکانیابی سدها و پایگاههای موشکی از ضوابط و ملاحظات متفاوتی پیروی میکند و نزدیکی جغرافیایی این دو، بهتنهایی دلیلی برای اثبات ارتباط میان آنها نیست.
به اعتقاد آنها، شرایط توپوگرافی، مسیر رودخانهها و الزامات انتقال آب در انتخاب محل سد نقش دارد؛ درحالیکه استقرار تاسیسات نظامی تابع ملاحظات دیگری است. کارشناسان همچنین درباره پیامدهای احتمالی آسیب به سدها، از جمله اختلال در تامین آب و وقوع سیلاب در مناطق پاییندست، هشدار دادهاند.
سدها، هدفی نامتناسب با منطق نظامی محسن موسویخوانساری، دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ، طرح احتمال ارتباط میان محل استقرار سدها و پایگاههای موشکی ایران را فاقد مبنای فنی میداند و معتقد است طرح چنین ادعایی بیش از آنکه بر واقعیتهای مهندسی استوار باشد، میتواند بهانهای برای توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی کشور باشد. به گفته او، انتخاب محل احداث سد و استقرار تاسیسات نظامی تابع ضوابط متفاوتی است و همجواری احتمالی این دو، به معنای ارتباط میان کارکرد آنها نیست.
موسویخوانساری در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» با اشاره به گستردگی جغرافیایی ایران و شمار سدهای کشور تصریح کرد: احتمال اینکه در میان حدود ۶۰۰سد کشور، برخی از نظر مکانی به یک پایگاه نظامی نزدیک باشند، بهتنهایی نمیتواند مبنای نتیجهگیری درباره ارتباط این زیرساختها باشد. به اعتقاد او، چنین برداشتی بدون ارائه شواهد مستقل، بیشتر به گمانهزنی شباهت دارد و نمیتوان از همجواری جغرافیایی، هدف یا کارکرد مشترک استنباط کرد. او در توضیح تفاوتهای فنی انتخاب محل سد و پایگاه موشکی گفت: مکانیابی سد بر اساس مجموعهای از ملاحظات مهندسی و هیدرولوژیک انجام میشود.
مسیر رودخانه، شرایط زمینشناختی، استحکام تکیهگاهها و امکان انتقال و توزیع آب از جمله عواملی هستند که در تعیین محل احداث سد نقش دارند. در مقابل، استقرار تاسیسات نظامی و موشکی تابع الزامات و ملاحظات امنیتی خاص خود است. بنابراین، معیارهای انتخاب این دو محل اساسا یکسان نیستند و نمیتوان صرفا بر مبنای نزدیکی مکانی، میان آنها رابطهای تعریف کرد. دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ با اشاره به پیامدهای حمله احتمالی به سدها گفت: این سازهها در بالادست مناطق مسکونی قرار دارند و هرگونه آسیب به آنها میتواند زندگی ساکنان پاییندست را با خطر مواجه کند.
از این منظر، حمله به سدها صرفا تخریب یک سازه عمرانی نیست و ممکن است پیامدهایی فراتر از محدوده تاسیسات، از جمله خسارتهای ناشی از سیلاب و اختلال در تامین آب، به دنبال داشته باشد. او چنین اقدامی را از منظر حقوق بشردوستانه بینالمللی، مشمول محدودیتهای جدی و در صورت تحقق شرایط مقرر، مصداق جنایت جنگی دانست. موسویخوانساری سه کارکرد اصلی سدها را تامین آب شرب، تنظیم و تامین آب کشاورزی و کنترل سیلاب عنوان کرد و افزود: آسیب به این زیرساختها مستقیما با امنیت و زندگی مردم محلی ارتباط دارد.
به همین دلیل، هدف قرار گرفتن آنها میتواند علاوه بر خسارتهای فیزیکی، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گستردهای ایجاد کند. او همچنین با اشاره به بومی بودن صنعت سدسازی در ایران اظهار کرد: ظرفیت فنی داخلی امکان تعمیر و مرمت بخشهای آسیبدیده را فراهم میکند و در صورت وقوع خسارت، بازسازی تاسیسات میتواند با اتکا به توان داخلی دنبال شود. با این حال، این قابلیت به معنای کماهمیت بودن آسیبهای احتمالی نیست؛ زیرا اختلال در عملکرد سدها میتواند در کوتاهمدت تامین آب و ایمنی مناطق پاییندست را تحتتاثیر قرار دهد.
همپوشانی سدها و مراکز موشکی، دلیل ارتباط نیست محمد حبوطن، رئیس گروه حکمرانی آب شرکت مدیریت منابع آب ایران، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» با رد فرضیه مطرحشده درباره ارتباط میان جانمایی سدهای کشور و مراکز موشکی بیان کرد: همپوشانی جغرافیایی این دو زیرساخت به معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست و چنین برداشتی از اساس مبنای علمی ندارد. او با اشاره به بازتاب گسترده این موضوع در رسانههای داخلی و اظهارنظرهای کارشناسان و انجمنهای علمی افزود: حتی نویسنده مطلب منتشرشده در نیویورکتایمز نیز این ادعا را در حد یک فرضیه و حدس مطرح کرده است.
با این حال، طرح چنین فرضیهای میتواند به استنباطهای خطرناکی منجر شود و زمینه توجیه حمله به زیرساختهایی را فراهم کند که مستقیما با زندگی مردم ارتباط دارند. حبوطن با اشاره به ملاحظات حقوق بینالملل در این زمینه گفت: پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون ژنو، بهویژه ماده۵۶، حمله به سدها و تاسیسات ذخیره آب را در شرایط جنگی ممنوع میکند. چنین تاسیساتی ماهیتی غیرنظامی دارند و آسیب به آنها میتواند پیامدهای گستردهای برای جمعیت غیرنظامی به همراه داشته باشد.
رئیس گروه حکمرانی آب شرکت مدیریت منابع آب ایران در تشریح ایرادات علمی این فرضیه بیان کرد: نخستین نکته، خلط هممکانی با رابطه علت و معلولی است. در بسیاری از موارد، دو پدیده ممکن است به دلایل مستقل در یک محدوده جغرافیایی شکل بگیرند، بدون آنکه ارتباط عملکردی با یکدیگر داشته باشند. سدها معمولا در محل ورود رودخانهها به دشتها و در محدوده گذار کوهستان به دشت احداث میشوند. از سوی دیگر، انتخاب مناطق کوهستانی برای استقرار برخی تاسیسات دفاعی نیز به ملاحظات امنیتی و دور بودن از دسترس و دید مربوط است.
بنابراین، همپوشانی مکانی این دو زیرساخت چندان دور از انتظار نیست. او دومین ایراد این فرضیه را نادیده گرفتن تفاوت زمانی در احداث این تاسیسات دانست و افزود: بسیاری از سدهای کشور ۴۰ تا ۵۰سال پیش ساخته شدهاند؛ درحالیکه بخش قابلتوجهی از برنامههای موشکی به دورههای متأخرتر، از جمله دو دهه اخیر، مربوط میشود. این فاصله زمانی نیز فرضیه ارتباط هدفمند میان دو پروژه را با پرسش جدی مواجه میکند.
حبوطن در ادامه با اشاره به محدود بودن نیاز آبی و انرژی تاسیسات دفاعی اظهار کرد: یک پروژه موشکی به اندازهای مصرف آب ندارد که احداث یک سد بزرگ برای تامین نیاز آن توجیهپذیر باشد. نیاز آبی چنین مجموعههایی را میتوان از طریق منابعی مانند چاه نیز تامین کرد و اساسا دلیلی برای احداث سد با این ابعاد به منظور تامین آب یا برق آنها وجود ندارد. او تاکید کرد: مجموعه این ملاحظات نشان میدهد که تحلیل مبتنی بر انطباق نقشههای سدها و مراکز موشکی، بدون بررسی ابعاد زمانی، جغرافیایی و فنی، نمیتواند مبنای نتیجهگیری درباره ارتباط این دو زیرساخت قرار گیرد.
فاصله میان هممکانی و همکارکردی سیدعلیرضا شریعت، دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» با رد ادعای مطرحشده در گزارش نیویورکتایمز درباره احتمال احداث برخی سدهای ایران با اهداف پشتیبانی نظامی گفت: نزدیکی جغرافیایی سدها به تاسیسات نظامی، بهتنهایی نمیتواند دلیلی بر نظامی بودن کارکرد یا انگیزه احداث آنها باشد و شواهد ارائهشده در این گزارش برای اثبات چنین ادعایی کافی نیست.
او با اشاره به ضرورت تفکیک میان امکان فنی، استفاده واقعی و هدف اولیه احداث زیرساختها افزود: برخی تاسیسات آبی ممکن است بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم در تامین آب و انرژی مجموعههای مختلف، از جمله تاسیسات نظامی، نقش داشته باشند؛ اما این امکان به معنای آن نیست که سدها با چنین هدفی احداث شدهاند. سدها عموما بر مبنای شرایط هیدرولوژیک، توپوگرافی، ظرفیت ذخیرهسازی و نیازهای منطقهای طراحی میشوند و کارکردهایی مانند تامین آب شرب، کشاورزی، صنعت، تولید برق و کنترل سیلاب دارند.
شریعت با بیان اینکه طرح چنین ادعایی میتواند تصویر زیرساختهای آبی را از تاسیسات خدماتی و حیاتی به زیرساختهای دارای کارکرد نظامی تغییر دهد، گفت: چنین روایتی ممکن است درباره ماهیت غیرنظامی سدها تردید ایجاد کند و بر افکار عمومی اثر بگذارد. همچنین میتواند زمینه توجیه اقدامات احتمالی علیه زیرساختهای آبی را فراهم کند. البته بدون شواهد مستقل نمیتوان درباره انگیزه قطعی انتشار این روایت قضاوت کرد، اما پیامدهای احتمالی آن قابل بررسی است.
دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران با اشاره به پیامدهای حمله به سدها اظهار کرد: تخریب این سازهها صرفا به از بین رفتن یک تاسیسات عمرانی محدود نمیشود. احتمال وقوع سیلاب در مناطق پاییندست، اختلال در تامین آب شرب، آسیب به کشاورزی و تولید مواد غذایی، خسارت به صنایع و نیروگاهها و تخریب اکوسیستمهای طبیعی از جمله پیامدهای چنین اقدامی است. افزون بر این، معیشت جوامع محلی، اشتغال و پایداری سکونتگاهها نیز میتواند تحتتاثیر قرار بگیرد.
او با تاکید بر جایگاه سدها در استمرار زندگی و فعالیت اقتصادی مردم افزود: این سازهها در بسیاری از مناطق کشور بخشی از زیرساخت تامین آب، امنیت غذایی و انرژی هستند و در کنترل سیلاب نیز نقش دارند. از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه، سدها به دلیل خطرات ناشی از آزاد شدن حجم عظیم آب از حمایت ویژه برخوردارند و صرف مجاورت آنها با تاسیسات نظامی، مجوز حمله محسوب نمیشود.
شریعت در پایان افزود: نقد سیاست سدسازی، بررسی توجیه اقتصادی پروژهها و ارزیابی آثار زیستمحیطی آنها ضروری است، اما نسبت دادن کارکرد نظامی به این زیرساختها بدون شواهد معتبر، نمیتواند مبنای قضاوت یا اقدام علیه آنها قرار گیرد. امنیت زیرساختهای آبی مستقیما با امنیت انسانی و منافع عمومی جامعه ارتباط دارد. هشدار نسبت به تضعیف مرزهای حقوق بینالملل: گفتوگو با محمد شریف، استاد حقوق بینالملل
منبع: دنیای اقتصاد



