۱. مغازهای که دیگر جای خرید نبود
در می ۱۹۶۹، در اورلئان فرانسه پیچید که دختران جوان را از اتاق پرو چند فروشگاه لباس میربایند. آنری لیشت، یکی از مغازهداران، اول حرف را جدی نگرفت. چند روز بعد به پلیس شکایت برد. میگفت کارکنانش را در خیابان آزار میدهند و مشتریان دیگر به مغازهاش نمیآیند. هیچ موردی از ربایش تأیید نشد، اما مغازهای که تا دیروز محل خرید بود، معنای آن تغییر یافت و حالا به دستاویزی برای بدگمانی مردم بدل شد.
۲. چرا شایعه گسترش مییابد؟
اهمیت و ابهام؛ گوردون آلپورت و لئو پستمن در صورتبندی کلاسیک خود، میزان گردش شایعه را تابع این دو عامل (اهمیت و ابهام) میدانند. اهمیت یعنی موضوع چقدر به زندگی و نگرانی مخاطب مربوط است و ابهام یعنی شواهدی که برای داوری در اختیار اوست، تا چه اندازه ناروشن یا ناکافی است. شایعه، ادعایی است که برای مخاطب اهمیت عملی دارد و پیش از آنکه تأیید معتبری پیدا کند، به گردش درمیآید. در اورلئان پای امنیت دختران در میان بود و برای بعضی مشتریان، احتمال خطر کافی بود تا مسیر خریدشان را عوض کنند.
۳. از شایعه تا جنگ روانی
در جنگ، خبر اهمیت فوری دارد و بررسیاش دشوار است. در این فاصله، یکی از طرفهای جنگ میتواند عامدانه ادعایی را به گردش بیندازد یا به شایعهای که از پیش رواج یافته است، دامن بزند تا بر داوری و روحیه مخاطب اثر بگذارد. در سال ۱۹۴۱، وقتی آلمانیها ناو بریتانیایی آرک رویال را غرق کردند، دستگاه جنگ سیاسی بریتانیا شایع کرد که ناو اصلی دو سال پیش غرق شده و کشتی تازهغرقشده بدل آن بوده است. در جنگ روانی، گاهی تغییر نگاه از عوضکردن پرسش آغاز میشود. شایعه میکوشید «چرا این ناو غرق شد؟» را به پرسشی درباره خودِ واقعه بدل کند: «اصلا این همان ناو اصلی بود؟».
۴. وقتی باید حمله توجیه شود
در جنگ پیش از حمله، تغییر پرسش کارکرد دیگری دارد. اگر دشمن چنان هیولا، بیرحم یا خطرناک تصویر شود (Demonizatipn of enemy) که صبرکردن هزینهای تحملناپذیر به نظر برسد، «چرا باید بجنگیم؟» جایش را به «اگر نجنگیم چه بر سرمان میآید؟» میدهد. پیش از جنگ ۱۹۹۱، دختر نوجوانی که در نشستی در کنگره آمریکا فقط با نام «نایره» معرفی شد، گفت سربازان عراقی نوزادان را از دستگاههای گرمکن بیرون کشیده و رها کردهاند تا بمیرند. بوشِ پدر این روایت را تکرار کرد.
بعدها روشن شد نایره دختر سفیر کویت بود و اعتبار روایتش بهجد زیر سؤال رفت، اما این روایت قبل از حمله کارکرد خود را داشت. در آستانه تهاجم ۲۰۰۳، بوشِ پسر برای توضیح خطر صبرکردن از «ابر قارچی» گفت. فیلم بازی منصفانه به پشت صحنه یکی از ادعاهای آن دوره میرود.
جوزف ویلسون، کاردار آمریکا در بغداد که به درخواست سیا به نیجر رفته بود تا گزارشهای مربوط به تلاش عراق برای خرید اورانیوم را بررسی کند، بعدها در نیویورکتایمز مقالهای نوشت با عنوان «آنچه در آفریقا نیافتم» و ادعای خرید اورانیوم را رد کرد. با این حال، بوش به نقل از دولت بریتانیا گفت صدام در پی تهیه اورانیوم از آفریقا بوده است و همین بهانه حمله بود. رئیس وقت سیا نیز بعدها گفت جمله مربوط به اورانیوم نباید در سخنرانی میآمد. اما قبل از حمله تهدید چنان تصویر شده بود که خودِ تردید خطرناک به نظر میرسید.
۵. نیویورکتایمز درباره سدهای ایران چه گفت؟
نیویورکتایمز در گزارش ۱۶ نوامبر خود از پرسشی قدیمی شروع کرد: «چرا ایران اینهمه سد ساخته و برای انتقال آب، تونل و خط لوله کشیده است؟». سپس پرسید آیا حملات اخیر میتوانند سرنخی برای فهم دلیل ساخت برخی از این طرحها به دست بدهند؟ احتمال مطرحشده این بود که نیازهای تأسیسات موشکی در ساخت شماری از سدها و طرحهای انتقال آب نقش داشته باشد. روزنامه این ارتباط را در حد گمانه مطرح کرد. خواننده با پرسشی درباره آب وارد گزارش میشود و در ادامه، یکی از پاسخهای احتمالی را در تأسیسات موشکی جستوجو میکند.
۶. چگونه این معما ساخته شد؟
در ایران، آب یعنی آبادانی؛ یعنی امکان ماندن، زندهماندن و ادامهدادن زندگی. وقتی آب کم میشود، نزاع بر سر سهمها بالا میگیرد و پرسشی ساده پیش میآید: آب به کجا رفته است؟ گزارش از اهمیت همین پرسش نیرو میگیرد و دو ابهام را به هم پیوند میزند. یک سو، ابهام درباره سدسازی است؛ چرا برخی سدها ساخته شدند، آبشان قرار بود به کجا برسد و چه کسانی از آن بهره بردند؟ سوی دیگر، شهرهای پر از رمزوراز موشکی هستند.
جزئیات این تأسیسات پوشیده است و در جنگ رمضان، آنها با حفظ توان پاسخگویی ایران، در پیروزی ایران مقابل بزرگترین قدرت ظاهری مادی دنیا یعنی آمریکا و متحدش در خاورمیانه نقشی اساسی داشتند. درست وقتی خواننده دنبال پاسخ چرایی ساخت سدهاست، حملات و احتمال ارتباط طرحهای آب با تأسیسات موشکی وارد روایت میشوند. پیوند در متن در حد گمانه میماند، اما جای آن در روایت به خواننده میگوید پاسخ را کجا بجوید.
۷. تلاش برای تغییر معنای شهرهای موشکی
در خوانش من، این قاببندی در نیویورکتایمز تلاش میکند معنای شهرهای موشکی را در دو جهت جابهجا کند. در بیرون از ایران، راهی برای توجیه پسینی حمله باز میکند تا اگر حملهای رخ داد، در پرتو کاربری نظامیای دیده شود که بعدتر دربارهاش گمانهزنی شده است. گمانهای که بعد از حمله مطرح شده، به توضیحی برای حمله بدل میشود. در داخل، همین پیوند میتواند پشتوانه اجتماعی توان دفاعی را تضعیف کند. تأسیساتی که برای بخشی از مردم یادآور دفاع از ایران و حفظ کیان ملی است، در روایت تازه به متهم بیآبی بدل میشود.
کافی است بهجای آنکه بپرسیم شهرهای موشکی چه نقشی در دفاع از ایران ما داشتند، بپرسیم: «شهرهای موشکی چه سهمی در بیآبی داشتند؟». همین تغییر سؤال میتواند خواسته اصلی نگارندگان باشد.
۸. تاکتیکهای روایی نیویورکتایمز
گزارش نیویورکتایمز برای اثرگذاری بر مخاطب از تاکتیکهای مختلفی استفاده میکند. زمینه استنباط علیت از هممکانی را فراهم میکند. نزدیکی یک سد و یک تأسیسات نظامی، پرسش ارتباط میان آنها را پیش میکشد. نقشه بهجای سند زمانی عمل میکند که دیدن دو نقطه کنار هم، حس کشف دلیل ساخت سد را به خواننده بدهد. اثبات این رابطه به اسناد طراحی و اطلاعات بهرهبرداری نیاز دارد. انتخاب گزینشی نمونهها هم میتواند پیوند را پررنگتر نشان دهد. اگر فقط نمونههای سازگار با فرضیه دیده شوند، معلوم نمیشود این الگو چقدر رایج است. حرکت از امکان به اثبات یک قدم جلوتر میرود.
اینکه یک تأسیسات نظامی به آب و برق نیاز دارد، با این ادعا که سدی مشخص برای تأمین آن ساخته شده، فاصله دارد. اعتباردهی با تنوع منابع و انباشت قرائن ناهمجنس به روایت وزن میدهند. گفتههای کارشناسان، خبر حملات، بحران آب و بازداشت فعالان محیط زیست کنار هم میآیند، اما هرکدام فقط درباره بخشی از ماجرا اطلاع میدهند. ابهام جنگی هم بررسی پیوند میان این اجزا را دشوارتر میکند. حاصل این چینش، قاببندی «راز حلشده» است. یک مسئله چندعلتی به شکل معمایی با یک پاسخ احتمالی روایت میشود. اینجاست که زبان محتاط، برداشت قاطع میسازد.
متن از «احتمال» حرف میزند، اما تیتر، نقشه و ترتیب روایت میتوانند خواننده را به نتیجهای قطعیتر برسانند. در کوتاهسازی بازنشر هم کافی است قید «ممکن است» حذف شود تا فرضیه به یک حکم تبدیل شود: «سدهای ایران برای شهرهای موشکی ساخته شدهاند».
از اورلئان تا آرک رویال و از آنجا تا جنگ عراق، رشتهای که این ماجراها را به هم وصل میکند، تغییر پرسش است. در اورلئان، مشتریانی راهشان را کج کردند، چون پای امنیت دختران در میان بود و حقیقت آنچه شنیده بودند روشن نبود. در ماجرای آرک رویال، بریتانیا عامدانه به ابهام دامن زد تا مردم بپرسند «اصلا همان ناو بود؟». در آستانه جنگ عراق، روایتهای تهدید چنان طرح شدند که صبر برای روشنشدن حقیقت، خودش خطرناک به نظر برسد. این سه ماجرا نشان میدهند یک ادعا پیش از اثبات هم میتواند رفتار مردم را عوض کند یا پرسشی را جابهجا کند که با آن درباره جنگ داوری میکنند.
گزارش نیویورکتایمز از اهمیت آب در ایران نیرو میگیرد و ابهام درباره چرایی ساخت برخی سدها را به ابهام درباره تأسیسات موشکی پیوند میزند. به نظر میرسد این روایت برای دو مخاطب و با دو کارکرد متفاوت نوشته شده است.
۱. برای مخاطب ایرانی، احتمالا گزارش میخواهد پرسش «شهرهای موشکی چه نقشی در دفاع از سرزمین داشتند؟» را به «شهرهای موشکی چه نقشی در ویرانی همین سرزمین داشتهاند؟» بدل کند.
۲. برای مخاطب بینالمللی اما گزارش میخواهد پرسش «چرا به ایران و تأسیساتش حمله شد؟» را به «این حمله چه تهدیدی را از بین برد؟» بدل کند و از این راه، حمله را پس از وقوع موجه جلوه دهد.
اینکه این دو برداشت تا چه اندازه جا بیفتند و بر مخاطبان مؤثر باشند تا حد زیادی به کارآمدی و اثربخشی نظام اطلاعرسانی و تبلیغاتی ما و اعتماد ایرانیان به این سیستم بستگی دارد.
منبع: شبکه شرق

