به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، محمد سلیمی، دانشجوی دکترای جمعیتشناسی و پژوهشگر حوزه جمعیت، در پانزدهمین نشست از سلسله نشستهای ارزیابی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت با موضوع «ریشههای جمعیتی بحران باروری»، با انتقاد از رویکرد صرفاً اقتصادی به مسئله جمعیت، بر ضرورت توجه به جایگاه نهاد خانواده و شناخت دقیق عوامل مؤثر بر کاهش باروری تأکید کرد.
وی با اشاره به تجربه کشورهای غربی و اروپایی در مواجهه با سالمندی جمعیت اظهار داشت: بخش مهمی از ادبیات جمعیتشناسی معاصر در بستر مسائل اقتصادی این کشورها شکل گرفته و کاهش جمعیت نیز عمدتاً از منظر کاهش نیروی کار و پیامدهای اقتصادی آن مورد بررسی قرار گرفته است؛ در حالی که نمیتوان مسئله کاهش باروری در ایران را صرفاً با چنین چارچوبی تحلیل کرد. این پژوهشگر حوزه جمعیت با تأکید بر ضرورت توجه به ویژگیهای اجتماعی جامعه ایران افزود: برای فهم دقیق مسئله جمعیت باید جایگاه نهاد خانواده و تأثیر تحولات جمعیتی بر ساختار و کارکردهای آن را در نظر گرفت.
تفکیک عوامل جمعیتشناختی و غیرجمعیتشناختی کاهش باروری سلیمی با تفکیک عوامل مؤثر بر کاهش باروری به دو دسته جمعیتشناختی و غیرجمعیتشناختی خاطرنشان کرد: عواملی همچون گرانی، مسکن، اشتغال، توسعه و افزایش فردگرایی در دسته عوامل غیرجمعیتشناختی قرار میگیرند؛ در مقابل، ازدواج و رفتار باروری از عوامل جمعیتشناختی هستند که مستقیماً در تغییر شاخصهای باروری نقش دارند.
وی با بیان اینکه کاهش باروری صرفاً به معنای کاهش تعداد موالید نیست، تصریح کرد: این روند میتواند موجب کوچکتر شدن خانواده، کاهش پیوندهای درونخانوادگی، تأخیر در تشکیل خانواده و تضعیف برخی کارکردهای آن شود. این پژوهشگر حوزه جمعیت با اشاره به جایگاه خانواده در شکلگیری رفتارهای ازدواجی و باروری گفت: بر اساس پژوهشی که در استان بوشهر انجام شده است، بخش عمده پاسخدهندگان، خانواده خود را مرجع اصلی الگوگیری در زمینه زمان ازدواج، معیارهای انتخاب همسر، زمان فرزندآوری و تعداد فرزندان معرفی کردهاند.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به سیاستهای کلی خانواده در کنار سیاستهای کلی جمعیت افزود: قوانین و تصمیمات باید از منظر آثار و پیامدهای آنها بر خانواده بررسی شوند و پیوست خانواده داشته باشند. قانون جوانی جمعیت نیازمند توجه بیشتر به گروههای مختلف است سلیمی با ارزشمند دانستن قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، برخی رویکردهای آن را حداقلی ارزیابی کرد و گفت: یکی از پرسشهای اساسی این است که سیاستهای کلی خانواده تا چه اندازه در این قانون انعکاس یافته است؛
چراکه اگر خانواده مهمترین نهاد اجتماعی جامعه ایران باشد، خانوادهمحوری باید از مبانی اصلی طراحی قوانین و سیاستهای جمعیتی قرار گیرد. وی با انتقاد از تمرکز بیش از اندازه برخی بخشهای قانون بر خانوادههای دارای سه فرزند و بیشتر اظهار داشت: گروههایی مانند مجردان، متأهلان بدون فرزند و خانوادههای تکفرزند نیز در تحولات شاخص باروری نقش دارند و باید در طراحی سیاستهای جمعیتی مورد توجه قرار گیرند.
این پژوهشگر حوزه جمعیت با اشاره به محدودیتهای شاخص باروری کل (TFR) بیان کرد: این شاخص بر اساس الگوهای باروری زنان در سنین مختلف طی یک سال محاسبه میشود و در واقع تصویری فرضی از رفتار باروری یک زن در طول دوره باروری ارائه میدهد؛ ازاینرو، ممکن است در برخی دورهها تحت تأثیر تغییر زمان ازدواج و فرزندآوری، افزایش یا کاهش مقطعی نشان دهد.
سلیمی استفاده از شاخصهای تکمیلی را برای شناخت دقیقتر رفتار باروری ضروری دانست و به شاخص «پیشروی مرتبه فرزند» (Parity Progression) اشاره کرد که امکان بررسی جداگانه رفتار باروری در تولد فرزند اول، دوم، سوم و مراتب بعدی را فراهم میکند. تجرد و تأخیر در فرزندآوری از عوامل مهم کاهش باروری وی با اشاره به تفاوت عوامل مؤثر بر کاهش باروری در سطوح بالاتر و پایینتر از سطح جانشینی خاطرنشان کرد: زمانی که باروری بالاتر از سطح جانشینی قرار دارد، انصراف خانوادهها از فرزندآوری در مراتب سوم و بالاتر میتواند سهم قابل توجهی در کاهش باروری داشته باشد؛
اما هنگامی که باروری به زیر سطح جانشینی میرسد، عواملی مانند افزایش تجرد طولانیمدت، بیفرزندی در میان متأهلان و طولانی شدن فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول و دوم اهمیت بیشتری پیدا میکنند. این پژوهشگر حوزه جمعیت افزود: یکی از خطاهای رایج در گفتمان عمومی جمعیت، محدود کردن مسئله به تعداد فرزندان خانوادههاست؛ در حالی که وضعیت ازدواج و تجرد نیز در محاسبه شاخص باروری کل اثرگذار است.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت گروههای مختلف جمعیتی گفت: سیاستگذار نمیتواند نسخهای را که برای دوره کاهش باروری از سطح بالا به سطح جانشینی طراحی شده است، بدون تغییر برای شرایطی به کار ببرد که باروری به زیر سطح جانشینی رسیده است. سلیمی همچنین سه مؤلفه زمان شروع فرزندآوری، فاصله میان تولد فرزندان و زمان توقف فرزندآوری را از عوامل مهم در تحلیل رفتار باروری دانست و اظهار داشت: تأخیر در ازدواج و طولانی شدن فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول میتواند فرصت زمانی برای فرزندآوری در مراتب بعدی را محدود کند.
هدفگذاری عددی بدون اصلاح ساختارها کافی نیست وی در ادامه با اشاره به ضرورت توجه همزمان به درصدها و فراوانی مطلق موالید گفت: افزایش سهم نسبی تولد در یک مرتبه از فرزندآوری، لزوماً به معنای افزایش تعداد واقعی موالید در آن مرتبه نیست؛ بنابراین تحلیل دادههای جمعیتی باید با بررسی همزمان این دو شاخص انجام شود.
این پژوهشگر حوزه جمعیت، دسترسی به دادههای تفصیلی درباره سن مادر و مرتبه فرزندآوری را برای شناسایی دقیق گروههای هدف ضروری دانست و افزود: هرچه اطلاعات جمعیتی جزئیتر باشد، امکان شناخت بهتر وضعیت گروههای مختلف و طراحی سیاستهای متناسب با نیازهای آنها افزایش مییابد. سلیمی در پاسخ به پرسشی درباره هدفگذاری باروری در قانون جوانی جمعیت اظهار داشت: صرف دستیابی به یک عدد مشخص به معنای موفقیت جمعیتی نیست؛ بلکه مسئله اصلی، حفظ پایدار سطح باروری هدف در یک دوره طولانی است و این امر به اصلاحات ساختاری و خانوادهمحور شدن نظام سیاستگذاری نیاز دارد.
وی در تبیین مفهوم خانوادهمحوری ساختارهای اجتماعی و اقتصادی بیان کرد: سیاستهای مالیاتی، استخدامی و آموزشی باید شرایط متفاوت افراد مجرد، متأهلان بدون فرزند و خانوادههای دارای فرزند را به رسمیت بشناسند و حمایتهای متناسب با وضعیت هر گروه را در نظر بگیرند. این پژوهشگر حوزه جمعیت با اشاره به نقش نظام آموزشی در تحکیم خانواده خاطرنشان کرد: محتوای آموزشی باید افراد را برای ایفای نقشهای آینده در خانواده، از جمله همسری، پدری و مادری آماده کند و توجه به این موضوع یکی از معیارهای خانوادهمحور بودن ساختار آموزشی است.
وی در پاسخ به پرسشی درباره نقش مهاجرت در کاهش باروری نیز گفت: مهاجرت افراد جوان و در سنین باروری، بخشی از ظرفیت بالقوه فرزندآوری کشور را کاهش میدهد؛ با این حال، در مقیاس کلان، میزان مهاجرت فعلی به اندازهای نیست که اثر بسیار معناداری بر شاخص باروری کل داشته باشد. سلیمی تأکید کرد: مسئله اصلی کاهش باروری در داخل کشور را باید در عواملی مانند تجرد، تأخیر در ازدواج و تأخیر در فرزندآوری جستوجو کرد؛ هرچند مهاجرت نخبگان از نظر کیفی و به دلیل خروج سرمایه انسانی و نیروهای متخصص، اهمیت زیادی دارد.
گفتنی است، پانزدهمین نشست از سلسله نشستهای ارزیابی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، با دبیری دکتر محمدحسین شاهآبادی، مسئول اندیشکده خانواده پژوهشکده مطالعات تمدنی شهید صدر(ره)، در چارچوب همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده برگزار شد. موضوع این سلسله نشستها، ارزیابی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت با هدف تصویب نهایی در سال ۱۴۰۷ است.
منبع: رسانیوز



