به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام کریم خانمحمدی عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلامی به تبیین نظریه کنش متقابل نمادین پرداخت و اظهار داشت: برای شناخت این نظریه ابتدا باید مفهوم کنش را مورد توجه قرار داد؛ کنش به معنای اقدام آگاهانه انسان برای رسیدن به هدفی مشخص است و انسان در این فرایند از میان گزینههای مختلف، متناسب با اهداف و منافع خود دست به انتخاب میزند. وی با بیان اینکه انسان موجودی آگاه، خلاق و گزینشگر است، افزود: انسان در عین برخورداری از قدرت انتخاب، کاملاً آزاد نیست؛
زیرا ساختارهای اجتماعی و هنجارهای جامعه بر رفتار او تأثیر میگذارند، اما این محدودیتها به معنای سلب کامل اختیار انسان نیست. حجتالاسلام خانمحمدی با اشاره به دیدگاه شهید مطهری درباره نسبت فرد و جامعه خاطرنشان کرد: شهید مطهری در تبیین رابطه فرد و جامعه، با الهام از قاعده کلامی «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین»، معتقد است که نه میتوان انسان را کاملاً آزاد و مستقل از جامعه دانست و نه میتوان همه رفتارهای او را به جبر اجتماعی نسبت داد.
وی ادامه داد: جامعه دارای ساختارها، هنجارها و الزاماتی است که بر انسان تأثیر میگذارد، اما فرد در چارچوب همین ساختارها نیز از قدرت انتخاب و خلاقیت برخوردار است؛ بنابراین، باید هم تأثیر جامعه و هم اختیار فرد را در تحلیل کنشهای انسانی در نظر گرفت. کنش اجتماعی بر اساس فهم مشترک شکل میگیرد استاد حوزه و دانشگاه با تشریح مفهوم کنش متقابل بیان کرد: کنش متقابل زمانی شکل میگیرد که فرد در برابر رفتار دیگری واکنش نشان دهد و انتظار داشته باشد طرف مقابل نیز در برابر کنش او رفتاری متناسب انجام دهد؛ ازاینرو، کنش متقابل ماهیتی اجتماعی دارد.
وی با اشاره به نقش فهم مشترک در تعاملات انسانی اظهار داشت: بخش زیادی از ارتباطات روزمره انسانها بر اساس درک مشترک و عرف اجتماعی شکل میگیرد؛ برای مثال، هنگامی که فردی به دیگری سلام میکند، انتظار دارد پاسخ سلام دریافت کند و این انتظار برآمده از فهم مشترکی است که در جامعه وجود دارد. حجتالاسلام خانمحمدی با اشاره به تفاوت کنشهای انسانی و رفتارهای قابل پیشبینی گفت: واکنش انسانها را نمیتوان همواره بهصورت دقیق پیشبینی کرد؛ زیرا انسان موجودی آگاه و گزینشگر است و ممکن است برخلاف انتظار معمول رفتار کند.
وی با تفکیک کنشهای پارامتریک و ناپارامتریک افزود: در کنشهای پارامتریک، نتیجه رفتار تا حد زیادی قابل پیشبینی است؛ مانند زمانی که فرد دکمهای را در رایانه فشار میدهد و انتظار نتیجه مشخصی دارد، اما در تعاملات انسانی به دلیل وجود اراده و قدرت انتخاب، واکنشها همواره قابل پیشبینی نیستند. تفاوت کنش استراتژیک و کنش ارتباطی این استاد دانشگاه با اشاره به تقسیمبندی کنشهای اجتماعی ناپارامتریک به کنش استراتژیک و ارتباطی اظهار داشت: در کنش استراتژیک، فرد در پی تأمین منافع خود است، اما در کنش ارتباطی، هدف اصلی رسیدن به تفاهم و فهم متقابل است.
وی با اشاره به نظریه عقلانیت ارتباطی یورگن هابرماس خاطرنشان کرد: انسانها در تعاملات اجتماعی با منافع و خواستههای متفاوتی مواجه هستند و همین مسئله ممکن است به تعارض منجر شود؛ ازاینرو، برای ادامه ارتباط و رسیدن به توافق، باید به دنبال نقطهای مشترک باشند که امکان تأمین منافع طرفین را فراهم کند. زبان؛ مهمترین نظام نمادین ارتباطات انسانی حجتالاسلام خانمحمدی در ادامه به مفهوم نماد در نظریه کنش متقابل نمادین پرداخت و گفت: انسانها از طریق نمادها با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و زبان یکی از مهمترین نظامهای نمادین انسانی است.
وی با بیان اینکه رابطه میان واژهها و معانی آنها در زبان، قراردادی است، افزود: برای مثال، یک مفهوم در زبان فارسی با واژه «آب» و در زبان انگلیسی با واژه «واتر» بیان میشود؛ بنابراین، رابطه میان واژه و معنای آن، قراردادی است و میتوانست با واژه دیگری نیز بیان شود. این استاد دانشگاه با اشاره به تفاوت نشانههای طبیعی و نمادهای قراردادی اظهار داشت: برای مثال، دود در هر جامعه و زبانی نشانه وجود آتش است، اما واژههایی که انسانها برای نامگذاری اشیا و مفاهیم به کار میبرند، بر اساس قراردادهای زبانی شکل گرفتهاند.
وی با اشاره به شیوههای ارتباطی حیوانات، از جمله زنبورهای عسل، تصریح کرد: حیوانات نیز از شیوههای ارتباطی برخوردارند؛ برای مثال، زنبور عسل با حرکات خاص خود اطلاعاتی درباره جهت و فاصله محل جمعآوری شهد به دیگر زنبورها منتقل میکند، اما این رفتارها عمدتاً ریشه غریزی دارند و با نظام نمادین و قراردادی ارتباطات انسانی تفاوت دارند.
کولی: آینه انسان، دیگران هستند حجتالاسلام خانمحمدی با اشاره به دیدگاه چارلز هورتون کولی، از نظریهپردازان کنش متقابل نمادین، درباره چگونگی شکلگیری شناخت انسان از خویشتن اظهار داشت: کولی معتقد است انسان خود را از طریق دیگران میشناسد و آینه واقعی انسان، دیگران هستند. وی افزود: همانگونه که انسان برای مشاهده ظاهر خود به آینه نگاه میکند، برای شناخت و ارزیابی شخصیت خویش نیز به واکنشهای دیگران توجه دارد؛ به همین دلیل، برداشت فرد از خود تا حد زیادی در جریان تعامل با اطرافیان شکل میگیرد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اگر اطرافیان بارها به فردی بگویند که خوشاخلاق، موفق یا توانمند است، ممکن است این ویژگیها بهتدریج در تصور او از خویشتن تثبیت شود؛ همانطور که واکنشهای منفی دیگران نیز میتواند بر ارزیابی فرد از خودش تأثیر بگذارد. وی با تشریح مفهوم «دیگران مهم» در نظریه کولی خاطرنشان کرد: افرادی که نظر و واکنش آنها در شکلگیری شناخت انسان از خودش اهمیت دارد، دیگران مهم نامیده میشوند و این افراد در مراحل مختلف زندگی تغییر میکنند. حجتالاسلام خانمحمدی توضیح داد: در دوران کودکی، پدر، مادر و اعضای خانواده نخستین دیگران مهم هستند؛
اما با افزایش سن و گسترش ارتباطات اجتماعی، همبازیها، دوستان، معلمان، همکاران، همسر و فرزندان نیز در شکلگیری شناخت فرد از خودش نقش پیدا میکنند. نظریه کنش متقابل نمادین؛ رویکردی توصیفی به رفتار انسان وی با بیان اینکه نظریه کنش متقابل نمادین بیشتر رویکردی توصیفی دارد، گفت: این نظریه در پی آن نیست که مشخص کند انسان چگونه باید رفتار کند، بلکه تلاش میکند توضیح دهد انسانها در واقعیت چگونه رفتار میکنند، چگونه به کنشهای یکدیگر معنا میدهند و چگونه در جریان تعاملات اجتماعی به شناختی از خود و دیگران میرسند.
حجتالاسلام خانمحمدی با اشاره به تأثیر فرهنگ و جامعه بر برداشتهای انسانی اظهار داشت: بسیاری از معیارهای اجتماعی، از جمله برداشت انسانها از زیبایی و موفقیت، تحت تأثیر شرایط فرهنگی و تاریخی قرار دارند و ممکن است در دورههای مختلف تغییر کنند. وی در ادامه با تأکید بر پیوند جامعهشناسی و ارتباطات بیان کرد: نظریه کنش متقابل نمادین از جمله نظریههایی است که در حوزه روانشناسی اجتماعی و جامعهشناسی ارتباطات اهمیت دارد؛ زیرا برای شناخت انسان باید نحوه ارتباط او با دیگران و چگونگی شکلگیری معنا در این تعاملات را بررسی کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به دیدگاه دکتر ساروخانی درباره جامعهشناسی ارتباطات و نیز پیوند فرهنگ و ارتباطات خاطرنشان کرد: فرهنگ و ارتباطات دو حوزه بههمپیوسته هستند؛ زیرا بدون ارتباطات، شکلگیری و انتقال فرهنگ امکانپذیر نیست و بدون فرهنگ نیز ارتباطات انسانی از معنا و چارچوب مشترک برخوردار نخواهد بود. وی با اشاره به کتاب «فرهنگ به مثابه ارتباط» اثر جیمز کری، بر ضرورت توجه به پیوند میان فرهنگ و ارتباطات در مطالعات اجتماعی تأکید کرد.
منبع: رسانیوز



