به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، نشست علمی «جنگ و امنیت در فلسفه سیاسی فارابی؛ از مدینه فاضله تا ایران امروز» با محوریت بررسی اندیشه سیاسی فارابی و با حضور استادان و پژوهشگران، امروز شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد.
در این نشست، دکتر سیدمهدی امامیجمعه، استاد تمام دانشگاه اصفهان، در سخنانی با عنوان «سعادت مدنی و عدالت اجتماعی در فلسفه سیاسی فارابی» به بررسی مبانی سعادت در فلسفه سیاسی فارابی، نقش فضایل چهارگانه در تحقق سعادت اجتماعی، جایگاه قانون و عدالت در نظام حکمرانی و نسبت اندیشه فارابی با مسائل جامعه معاصر پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به این پرسش که فلسفه سیاسی فارابی پس از گذشت بیش از هزار سال چه نسبتی با مسائل امروز جامعه دارد، اظهار داشت: بارها این پرسش مطرح شده است که فلسفه سیاسی فارابی چه دردی از جامعه امروز دوا میکند و آیا اساساً میتوان اندیشه سیاسی او را بهعنوان الگویی برای نظام حکمرانی معاصر در نظر گرفت یا اینکه به فلسفهای جدید و متناسب با شرایط تاریخی امروز نیاز داریم؟
فلسفه سیاسی جدید باید در امتداد سنت فکری و فلسفی شکل بگیرد امامیجمعه در پاسخ به این پرسش، با اشاره به یکی از مفاهیم مورد استفاده فارابی در تبیین اجزای علم مدنی، بر ضرورت توجه به پویایی و استمرار در فلسفه سیاسی تأکید کرد و گفت: فلسفه سیاسی نباید به یک نقطه ایستا تبدیل شود، بلکه باید جریانی پویا باشد که در آن تجدید، تأسیس، بازخوانی و نقد و نقادی صورت بگیرد.
استاد دانشگاه اصفهان با بیان اینکه جامعه امروز به فلسفهای متناسب با وضعیت تاریخی خود نیاز دارد، تصریح کرد: این فلسفه جدید نه یکشبه به وجود میآید و نه میتواند بهصورت کالایی وارداتی از بیرون سنت فکری و تاریخی جامعه باشد. اگر قرار است فلسفهای متناسب با وضعیت امروز شکل بگیرد، باید ریشه در سنت فکری و فلسفی خودمان داشته باشد.
وی افزود: اندیشههای فارابی، ابنسینا، میرداماد و ملاصدرا سرمایههای فکری و فلسفی ما هستند و میتوانند مواد اولیه گفتوگوها، بازخوانیها و نقدهای علمی قرار گیرند تا از خلال آنها به صورتبندی جدیدی از فلسفه متناسب با شرایط امروز دست پیدا کنیم. سعادت مدنی؛ غایت فلسفه سیاسی فارابی امامیجمعه با اشاره به سه مؤلفه اصلی موضوع سخنرانی خود، یعنی سعادت مدنی، عدالت اجتماعی و فلسفه سیاسی، اظهار داشت: سعادت مدنی در اندیشه فارابی به معنای صورت اجتماعی سعادت است و فارابی معتقد است امکان دستیابی به این سعادت باید برای هر عضوی از مدینه فراهم باشد.
وی ادامه داد: سعادت مدنی از یک طرف با قوانین اجتماعی و از طرف دیگر با چگونگی نظام حکمرانی ارتباط دارد. یکی از شاخصههای اصلی این سعادت نیز عدالت اجتماعی است؛ به این معنا که قوانین و نظام حکمرانی مدینه باید بهگونهای سامان پیدا کنند که عدالت در سطح اجتماعی تحقق یابد. استاد دانشگاه اصفهان با اشاره به اینکه فارابی در رساله «التنبیه علی سبیل السعاده»، فلسفه سیاسی را در کنار علم اخلاق از دو جزء اصلی علم مدنی برمیشمارد، گفت: فلسفه سیاسی فارابی از سعادت آغاز میشود و وی در کتاب «الملّه» نیز تصریح میکند که علم مدنی در وهله نخست درباره سعادت بحث میکند.
وی با اشاره به مباحث فارابی در کتاب «السیاسه المدنیه» افزود: فارابی در این کتاب، بلوغ و تحقق سعادت را در گرو زوال شرور از مدینهها و امتها میداند؛ اما نکته مهم آن است که شرور مورد نظر او صرفاً شرور ارادی نیستند، بلکه شرور طبیعی را نیز در بر میگیرند. امامیجمعه توضیح داد: زوال شرور ارادی به جنبه مدنی سعادت و زوال شرور طبیعی به جنبه تمدنی آن مربوط میشود. از سوی دیگر، خیرات نیز باید در جامعه به جریان بیفتند؛ بنابراین سعادت در اندیشه فارابی هم جنبه اجتماعی و مدنی دارد و هم جنبه تمدنی.
وی با اشاره به نقش حاکم در تحقق این هدف خاطرنشان کرد: فارابی معتقد است تدبیرکننده مدینه، یعنی حاکم، باید بهگونهای سیاستگذاری کند که اجزای مدینه با یکدیگر همکاری و ارتباط داشته باشند و از طریق این ارتباطات اجتماعی، زمینه جذب خیرات و دفع شرور فراهم شود. فضایل چهارگانه؛ زیرساخت تحقق سعادت اجتماعی استاد دانشگاه اصفهان در ادامه با اشاره به دو رساله «التنبیه علی سبیل السعاده» و «تحصیل السعاده» فارابی، گفت: فارابی در رساله نخست، مسیر دستیابی به سعادت را بهصورت اجمالی نشان میدهد و در کتاب «تحصیل السعاده» چگونگی تحقق آن را توضیح میدهد.
وی افزود: فارابی در آغاز کتاب «تحصیل السعاده» روشن میکند که منظور از سعادت، سعادت در مدینه و امت و در واقع صورت اجتماعی سعادت است. از نظر او، تحقق این سعادت مشروط به جریان یافتن چهار دسته فضیلت در مدینه است. امامیجمعه این چهار فضیلت را شامل فضایل نظری، فکری، اخلاقی و عملی دانست و اظهار داشت: این فضایل در اندیشه فارابی دارای یک نظام و ترتیب مشخص هستند؛ بهگونهای که فضیلت فکری باید مبتنی بر فضیلت نظری، فضیلت اخلاقی مبتنی بر فضیلت فکری و فضیلت عملی مبتنی بر فضیلت اخلاقی باشد.
وی ادامه داد: فارابی در کتاب «تحصیل السعاده» چندین بار بر این ترتیب تأکید میکند و در واقع معتقد است تا زمانی که این نظام فضیلت شکل نگیرد، سعادت نمیتواند در جامعه عملیاتی و اجرایی شود. استاد دانشگاه اصفهان با اشاره به جایگاه فضایل نظری گفت: مراد فارابی از فضایل نظری، مجموعه علوم نظری از جمله علوم منطقی، ریاضی، طبیعی، الهی، علم مدنی و علوم وحیانی است. علوم وحیانی نیز به شریعت و شریعت به فرایند اجتهاد ارتباط پیدا میکند؛ موضوعی که فارابی در رساله «الملّه» به آن تصریح دارد.
وی افزود: فارابی در کتاب «الملّه»، «فصول منتزعه» و «تحصیل السعاده» بر ضرورت استفاده از عقل تجربی در نظام حکمرانی مدینه تأکید میکند. مجموعه علوم نظری باید به یک نظام فکری تبدیل شود تا سیاستگذاریهای کلان و سپس سیاستگذاریهای جزئی بر اساس آن شکل بگیرند. فضیلت فکری و ضرورت توجه به منفعت عمومی امامیجمعه با تأکید بر اهمیت فضیلت فکری در اندیشه فارابی اظهار داشت: این فضیلت در کتاب «تحصیل السعاده» و «فصول منتزعه» بهصورت دقیق تبیین شده است.
وی با اشاره به تعریف فارابی از فضیلت فکری بیان کرد: فارابی فضیلت فکری را هیئتی در انسان میداند که بهواسطه آن میتواند آنچه را برای منفعت مشترک امت سودمندتر است، استنباط و تشخیص دهد. استاد دانشگاه اصفهان با تأکید بر اهمیت مفهوم منفعت مشترک در این تعریف افزود: در اینجا میتوان ارتباطی میان اندیشه فارابی و مباحث امروزی توسعه و تعالی برقرار کرد؛ زیرا از یک طرف جذب خیرات طبیعی و دفع شرور طبیعی مطرح است و از طرف دیگر، منفعت عمومی و مشترک جامعه مورد توجه قرار میگیرد.
وی ادامه داد: در مدینه ممکن است بهصورت مستمر اتفاقات و تحولات جدیدی رخ دهد و عناصر تازهای وارد جامعه شوند. در چنین شرایطی، حاکم باید بتواند در مواجهه با این تحولات، تدابیری اتخاذ کند که بیشترین منفعت را برای امت و مدینه به همراه داشته باشد. امامیجمعه خاطرنشان کرد: فارابی برای تحقق منفعت مشترک، ضرورت استفاده از تدبیرهای جزئی و متناسب با شرایط زمانی را مطرح میکند. بنابراین فضیلت فکری صرفاً به دانستن مجموعهای از علوم محدود نیست، بلکه توانایی تشخیص و اتخاذ تصمیم متناسب با تحولات و نیازهای جامعه را نیز در بر میگیرد.
وی با اشاره به ضرورت حضور علوم مختلف در مدینه و بهویژه در نظام حکمرانی گفت: بدون حضور و جریان یافتن علوم مختلف، سعادت در جامعه محقق نمیشود؛ زیرا سعادت از نظر فارابی هم جنبه مدنی دارد و هم جنبه تمدنی و تحقق آن نیازمند شناخت و تدبیر علمی است. از سعادت تا قانون و از قانون تا عدالت استاد دانشگاه اصفهان در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر اینکه یکی از نتایج مهم فضیلت فکری در فلسفه سیاسی فارابی، توجه به قانون است، اظهار داشت: در اندیشه فارابی، مسیر دستیابی به سعادت از قانون میگذرد و قانون نیز باید زمینه تحقق عدالت را فراهم کند.
وی با اشاره به تقسیمبندی قوانین در فلسفه فارابی افزود: فارابی قوانین را به دو دسته بلندمدت و کوتاهمدت تقسیم میکند و معتقد است نظام حاکم باید بتواند میان این دو دسته قانون تمایز قائل شود. امامیجمعه ادامه داد: اگر قانونی که ماهیت کوتاهمدت دارد، بهعنوان قانونی بلندمدت مورد توجه قرار گیرد یا برعکس، با نوعی اختلال در نظام اجتماعی مواجه خواهیم شد که میتواند به شکلگیری آسیبها و بحرانهای اجتماعی منجر شود.
وی با اشاره به جایگاه عدالت در رساله «الملّه» فارابی گفت: فارابی معتقد است افعال ملکیه، یعنی سیاستگذاریها و برنامهریزیهای حاکم، باید بهگونهای تنظیم شوند که تعاملات و معاملات اجتماعی مردم بر اساس عدالت شکل بگیرد. عدالت در فلسفه فارابی؛ ترکیبی از برابری و شایستگی امامیجمعه با اشاره به اینکه فارابی در کتاب «فصول منتزعه» پنج فصل را به بحث عدالت اختصاص داده است، اظهار داشت: در فلسفه سیاسی فارابی، عدالت صرفاً یک اصل کلی و شعاری نیست که گفته شود نظام حاکم باید عادلانه باشد؛
بلکه عدالت دارای مجموعهای از اصول است که باید در ساختار اجتماعی و نظام حکمرانی به جریان بیفتد. وی افزود: فارابی عدالت را در دو سطح بررسی میکند؛ سطح نخست به خیرات مشترک مربوط است که در آن اصل برابری مورد توجه قرار میگیرد و سطح دوم به خیرات عالیه و برخورداریهایی مربوط میشود که بر اساس شایستگی افراد توزیع میشوند. استاد دانشگاه اصفهان با توضیح این دو سطح بیان کرد: در سطح نخست، همه افراد جامعه باید از مجموعهای از خیرات مشترک برخوردار باشند؛ اما در سطح دوم، تفاوت استعدادها، تلاشها و خلاقیتهای افراد میتواند به برخورداریهای متفاوت منجر شود.
بنابراین عدالت در اندیشه فارابی ترکیبی از دو اصل برابری و نابرابری است. وی برای توضیح بیشتر این دیدگاه، به نظریه عدالت جان رالز اشاره کرد و گفت: در نظریه عدالت رالز نیز به خیرات اولیه و برخورداریهایی مانند شغل، سلامت، درآمد و کرامت توجه شده است. این موارد را میتوان با مفهوم خیرات مشترک در اندیشه فارابی مقایسه کرد. امامیجمعه ادامه داد: از سوی دیگر، در هر جامعهای افراد بر اساس استعداد، تلاش و خلاقیت خود از موقعیتهای متفاوتی برخوردار میشوند و این تفاوتها به نوعی نابرابری منجر میشود.
وی افزود: رالز به این مسئله توجه دارد که نابرابریهای مبتنی بر شایستگی ممکن است به شکلگیری نظام طبقاتی و در نهایت محرومیت و تبعیض منجر شوند؛ به همین دلیل، بر ضرورت ساماندهی این نابرابریها بهگونهای تأکید میکند که افزایش ثروت ملی و رفاه عمومی، به نفع همه اعضای جامعه باشد. استاد دانشگاه اصفهان با مقایسه این دیدگاه با فلسفه فارابی اظهار داشت: به نظر میرسد این بحث در اندیشه فارابی با عمق بیشتری قابل طرح است؛
زیرا بر اساس آنچه در کتاب «السیاسه المدنیه» آمده، برخورداریهای مبتنی بر شایستگی نیز باید بهگونهای سامان پیدا کنند که خیرات در جامعه جذب و شرور از آن دفع شود و در نهایت منفعت این نظام به همه اعضای مدینه برسد. چهار پایه حکمرانی فاضله در فلسفه فارابی امامیجمعه در جمعبندی مباحث خود، چهار مؤلفه فضیلت، قدرت، قانون و عدالت را از پایههای اصلی نظام حکمرانی فاضله در اندیشه فارابی برشمرد و اظهار داشت: این چهار مؤلفه باید در ارتباط با یکدیگر عمل کنند تا زمینه تحقق سعادت مدنی فراهم شود.
وی در ادامه با اشاره به تشبیه نظام حکمرانی به طبابت در اندیشه فارابی گفت: فارابی در پایان کتاب «الملّه» به این نکته توجه میدهد که همانطور که بدن انسان دچار بیماری میشود، مدینه و امت نیز ممکن است به امراض اجتماعی مبتلا شوند؛ مسائلی که در صورت مزمن شدن، میتوان از آنها بهعنوان بحرانهای اجتماعی یاد کرد. استاد دانشگاه اصفهان با بیان اینکه حکمرانی کاری تخصصی و پیچیده است، افزود: نظام حکمرانی در جامعه دو وظیفه اصلی طبیب را بر عهده دارد؛ نخست شناسایی و رصد بیماریها پیش از آنکه به مرحله ظهور کامل برسند و دوم درمان بیماریهایی که بالفعل شدهاند.
وی تأکید کرد: نظام حکمرانی برای انجام این دو وظیفه باید از ظرفیت همه علوم بهرهمند باشد؛ زیرا شناسایی و درمان هر یک از آسیبهای اجتماعی به دانش و تخصص متناسب با آن نیاز دارد. از همین رو، فارابی در کنار هم قرار گرفتن مهنت ملکیه و مهنت طب را مورد توجه قرار میدهد. امامیجمعه با اشاره به ظرفیتهای گسترده فلسفه سیاسی فارابی، اظهار داشت: مباحث او در این زمینه بسیار فراتر از نکاتی است که در این فرصت کوتاه مطرح شد.
ملاصدرا و تکمیل برخی مباحث فلسفه سیاسی فارابی وی در پایان سخنان خود با اشاره به نسبت اندیشه ملاصدرا و فارابی گفت: در فلسفه سیاسی فارابی و بهویژه در چهار پایهای که برای حکمرانی فاضله مطرح شد، برخی خلأها و نارساییها وجود دارد که ملاصدرا با توجه به شرایط تاریخی و تحولات فکری و اجتماعی دوران خود، تلاش کرده است به آنها بپردازد و این مباحث را تکمیل کند. استاد دانشگاه اصفهان با بیان اینکه بررسی این موضوع نیازمند فرصت مستقلی است، سخنان خود را به پایان رساند. پرسش و پاسخ؛
نسبت عدالت، فضیلت و سعادت در جامعه معاصر در بخش پرسش و پاسخ این نشست، شماری از استادان و پژوهشگران حاضر در جلسه، پرسشهایی درباره نسبت عدالت و سعادت مدنی، جایگاه فضیلت در سطح فردی و نهادی و امکان تحقق غایت سعادت در جوامع متکثر معاصر مطرح کردند. یکی از حاضران با اشاره به اینکه عدالت در اندیشه فارابی شرط تحقق سعادت شهروندان معرفی شده است، پرسید آیا عدالت صرفاً شرط دستیابی به سعادت مدنی است یا خود بخشی از سعادت و کمال مدینه به شمار میرود؟
همچنین این پرسش مطرح شد که آیا فضیلت در اندیشه فارابی صرفاً صفت افراد است یا میتوان آن را به نهادها و ساختارهای اجتماعی نیز نسبت داد؟ این پرسشگر همچنین با اشاره به تفاوت برداشت شهروندان در جوامع متکثر امروز از مفهوم سعادت، درباره چگونگی تحقق سعادت بهعنوان غایت حکمرانی، بدون تحمیل یک الگوی خاص از زندگی فضیلتمندانه به افراد جامعه، توضیح خواست. امامیجمعه در پاسخ به این پرسشها، با تأکید بر اینکه علوم مختلف از آن جهت فضیلت محسوب میشوند که زمینه کمال انسان را فراهم میکنند، گفت: در اینجا صرفاً توسعه مطرح نیست، بلکه تعالی نیز مورد توجه است.
از این رو، فارابی مجموعهای از علوم طبیعی، منطقی، ریاضی، انسانی، الهی و شرعی را برای شکلگیری یک نظام فکری ضروری میداند. وی درباره نسبت عدالت و سعادت اظهار داشت: عدالت اجتماعی پیششرط دستیابی به سعادت مدنی است؛ با این حال، سعادت مدنی و عدالت اجتماعی هر دو باید بهعنوان اهدافی در نظر گرفته شوند که نظام اجتماعی و حکمرانی در مسیر تحقق تدریجی آنها حرکت میکند. استاد دانشگاه اصفهان افزود: این مفاهیم در شرایط و دورههای مختلف، متناسب با تحولات اجتماعی و تاریخی، نیازمند بازخوانی و اصلاح هستند و نمیتوان تحقق آنها را به یک نقطه ثابت و نهایی محدود کرد.
امامیجمعه درباره جایگاه فضیلت نیز تصریح کرد: فضیلت در اندیشه فارابی هم صفت فرد است و هم صفت جامعه، نهادها و نظام حکمرانی. به همین دلیل، فارابی از مدینه فاضله و همچنین نظام حکمرانی فاضله سخن میگوید؛ زیرا فضیلت هم باید در سیاستگذاریها وجود داشته باشد و هم در سیاستگذاران.
ضرورت اقناع عمومی برای تحقق سعادت وی در پاسخ به پرسشی درباره امکان تحقق سعادت بهعنوان غایت سیاست در جوامع متکثر امروز، به مباحث فارابی در کتاب «تحصیل السعاده» اشاره کرد و گفت: سیاستگذاریهای نظام حاکم برای دستیابی به سعادت باید مورد توجه و پذیرش جامعه قرار گیرد و در این زمینه، اقناع اجتماعی اهمیت دارد. امامیجمعه با اشاره به دیدگاه فارابی درباره تعلیم و تربیت افزود: فارابی برای تعلیم و تربیت دو مسیر در نظر میگیرد؛ یکی برای خواص که مبتنی بر برهان یقینی است و دیگری برای عموم مردم که بر اقناع و تمثیل استوار است.
وی تأکید کرد: اگر درباره سیاستگذاریهای نظام حاکم و غایتی که این سیاستها دنبال میکنند، اقناع عمومی شکل نگیرد، زمینه بروز مشکلات و بحرانهای اجتماعی فراهم میشود. از این رو، این بخش از اندیشه فارابی نیازمند گفتوگو، نقد و بررسی بیشتر است تا کاستیهای احتمالی آن در مواجهه با شرایط امروز روشن شود. محبت مدنی؛ مکمل عدالت اجتماعی در ادامه، دکتر یوسفیراد نیز با طرح دیدگاههایی درباره نسبت سعادت، عدالت و محبت مدنی در فلسفه فارابی، تأکید کرد که عدالت بیشتر نقش تنظیمکننده روابط اجتماعی و جلوگیری از ظلم را بر عهده دارد؛
در حالی که فضیلتهایی مانند صداقت و محبت میتوانند به تلطیف تعاملات اجتماعی و تقویت سعادت مدنی کمک کنند. وی همچنین درباره جایگاه فضیلت فکری، بر اهمیت برخورداری حاکم و رهبر جامعه از این فضیلت تأکید کرد و آن را از عوامل مؤثر در تشخیص درست شرایط و استفاده متناسب از قوانین دانست. امامیجمعه در پاسخ به این ملاحظات، با تأیید اهمیت محبت مدنی در اندیشه فارابی اظهار داشت: عدالت روابط اجتماعی را تنظیم میکند و مانع ظلم میشود، اما محبت به تلطیف این روابط کمک میکند.
وی با اشاره به مباحث فارابی در کتاب «فصول منتزعه» توضیح داد: مراد فارابی از محبت در این بحث، محبت ارادی است، نه صرفاً محبت عاطفی؛ محبتی که در بستر تعاون و همکاری اجتماعی شکل میگیرد و از عناصر مؤثر در پیوند اعضای جامعه به شمار میرود. فضیلت فکری در سطوح مختلف نظام اجتماعی استاد دانشگاه اصفهان در ادامه، با اشاره به جایگاه فضیلت فکری در ساختار حکمرانی گفت: فارابی برای فضایل چهارگانه یک ترتیب مشخص در نظر میگیرد، اما این فضایل در دو سطح عمومی و اختصاصی قابل بررسی هستند.
وی افزود: در سطح کلان، فضایل نظری، فکری، اخلاقی و عملی باید بهصورت مشترک در جامعه جریان داشته باشند؛ اما در سطح خرد، هر یک از اجزای مدینه نیز متناسب با وظایف و اهداف خود به فضایل خاصی نیاز دارند. امامیجمعه با اشاره به تقسیمبندی فارابی از اجزای مدینه، از حاکمیت، بخش مالی و نظامی بهعنوان نمونههایی از این اجزا نام برد و اظهار داشت: هر یک از این بخشها علاوه بر برخورداری از فضایل عمومی، باید فضیلت فکری و اخلاقی متناسب با وظایف خود را نیز داشته باشند.
وی همچنین با اشاره به اینکه فارابی برای اصناف مختلف جامعه اخلاق متناسب با کارکرد آنها را در نظر میگیرد، گفت: اخلاق هر صنف باید در راستای هدفی تعریف شود که آن بخش برای تحقق آن در جامعه بر عهده دارد؛ البته اهداف و فضایل اختصاصی هر بخش نیز باید با فضایل عمومی، عدالت مشترک و سیاستگذاری کلان جامعه هماهنگ باشد. این نشست پس از طرح پرسشها و پاسخهای استاد دانشگاه اصفهان و تبادل نظر حاضران درباره ابعاد مختلف فلسفه سیاسی فارابی به پایان رسید.
منبع: رسانیوز



