به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، چهاردهمین نشست تخصصی همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده با موضوع «وضعیت اجتماعی ایران در آینه نبرد رمضان؛ جمعیت بهعنوان مؤلفه قدرت» و با محوریت «مهندسی جمعیت و بازآرایی هرم قدرت» برگزار شد. در این نشست، دکتر محمدحسین علیپور، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع)، به بررسی ابعاد امنیتی و راهبردی تحولات جمعیتی پرداخت و با تبیین تفاوت سیاستگذاری جمعیت، حکمرانی جمعیت و مهندسی جمعیت، تأثیر تغییرات ساختار و پراکندگی جمعیت بر موازنه قدرت را تشریح کرد.
وی با اشاره به اینکه جمعیت یکی از مؤلفههای بنیادین قدرت ملی و از متغیرهای تأثیرگذار بر معادلات امنیتی کشورهاست، اظهار داشت: رابطه میان ساختار جمعیتی و قدرت نظامی، رابطهای دوسویه است؛ به این معنا که مؤلفههای جمعیتی بر ظرفیتهای نظامی و امنیتی کشورها اثر میگذارند و تحولات نظامی نیز میتوانند ساختار و توزیع جمعیت را تغییر دهند. تفاوت سیاستگذاری جمعیت با مهندسی جمعیت علیپور با تفکیک سه مفهوم سیاستگذاری جمعیت، حکمرانی جمعیت و مهندسی جمعیت بیان کرد: سیاستگذاری جمعیت عمدتاً از طریق مشوقها و محدودیتهای اقتصادی و اجتماعی، بر نرخ باروری تأثیر میگذارد؛
اما حکمرانی جمعیت با رویکردی غیرمستقیم و از مسیر سیاستهای توسعهای، رفاهی و شهرسازی بر متغیرهای جمعیتی اثرگذار است. وی افزود: مهندسی جمعیت از نظر ماهیت با دو رویکرد دیگر تفاوت دارد و به مداخلات مستقیم و سخت برای تغییر اندازه، ترکیب و توزیع فضایی جمعیت با اهداف امنیتی و راهبردی اشاره میکند. عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با اشاره به گونهشناسی رویکردهای امنیتی به جمعیت، خاطرنشان کرد: این رویکردها را میتوان از سه منظر امنیتی و غیرامنیتی، تدافعی و تهاجمی و همچنین تهاجمی ایجابی و سلبی بررسی کرد.
وی توضیح داد: در رویکرد تهاجمی ایجابی، تقویت جمعیت همسو با منافع یک بازیگر در جغرافیایی دیگر دنبال میشود؛ درحالیکه رویکرد تهاجمی سلبی بر محدودسازی، کاهش یا تضعیف جمعیت هدف تمرکز دارد.
هفت ابزار عملیاتی مهندسی جمعیت علیپور در ادامه با بررسی مهندسی جمعیت در منازعات منطقهای، هفت ابزار عملیاتی این فرایند را برشمرد و گفت: کوچ یا جابهجایی اجباری، اسکان هدفمند، کنترل بازگشت و حق مالکیت و سکونت، سلب تابعیت، کنترل تهاجمی باروری، مدیریت مهاجرت دیاسپورا و گردش نخبگان و دستکاریهای آماری و سرشماری از جمله ابزارهایی هستند که میتوانند ساختار جمعیتی جوامع را تحت تأثیر قرار دهند.
وی در تشریح نخستین ابزار، به کوچ اجباری اشاره کرد و جابهجایی اجباری گروههای جمعیتی را اقدامی برای تغییر بافت جمعیتی دانست که در نمونههای تاریخی و معاصر، از جمله جابهجایی سرخپوستان آمریکا و آوارگان فلسطینی، مورد استفاده قرار گرفته است. این استاد دانشگاه، اسکان هدفمند را از دیگر ابزارهای مهندسی جمعیت دانست و با اشاره به ایجاد شهرکها و مناطق مسکونی کنترلشده، تصریح کرد: چنین اقداماتی میتواند با استقرار گروههای جمعیتی خاص در جغرافیایی معین، زمینه مدیریت و جهتدهی به تحرکات جمعیتی را فراهم کند.
وی همچنین کنترل امکان بازگشت، حق مالکیت و سکونت را از دیگر ابزارهای مداخله در ساختار جمعیتی برشمرد و به اقداماتی در بحرین و ساختار جمعیتی امارات متحده عربی اشاره کرد. علیپور در ادامه، سلب تابعیت و بازتعریف ملیت را از دیگر شیوههای تغییر ساختار هویتی و جمعیتی دانست و اظهار داشت: سلب تابعیت میتواند بر ترکیب جمعیت رسمی، وضعیت حقوقی افراد و نسبت آنان با سرزمین محل سکونت تأثیر بگذارد.
مهاجرت و سرشماری در معادلات جمعیتی عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با اشاره به مداخله در ظرفیت باروری و بازتولید جمعیت، عقیمسازی اجباری را از نمونههای ابزارهای خشن در این زمینه معرفی کرد و به مواردی در برخی مناطق آفریقا اشاره داشت.
وی همچنین مدیریت دیاسپورا و جهتدهی به مهاجرت و بازگشت جمعیتهای خارج از کشور را از دیگر ابزارهای مهندسی جمعیت دانست و با اشاره به قانون بازگشت رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۵۰ و تأسیس وزارتخانه دیاسپورا، این اقدامات را نمونهای از ایجاد ساختار هدفمند برای ارتباط با جمعیتهای خارج از سرزمینهای اشغالی و تسهیل بازگشت آنان عنوان کرد. علیپور با اشاره به تجربه ایران در زمینه مهاجرت معکوس همزمان با بروز جنگ، بازگشت بخشی از نخبگان ایرانی به کشور را از ظرفیتهای امنیتی و راهبردی دیاسپورای ایرانی دانست.
وی دستکاریهای آماری و سرشماری را نیز از ابزارهای مورد استفاده در مهندسی جمعیت برشمرد و گفت: تغییر عامدانه طبقهبندیها و شیوههای ثبت دادههای جمعیتی میتواند تصویری متفاوت از ساختار جمعیت ارائه دهد و در جهت تأثیرگذاری بر افکار عمومی و برداشت جامعه از ترکیب جمعیتی و ساختار قدرت به کار گرفته شود.
مهندسی جمعیت و پیامدهای حقوق بشری این استاد دانشگاه در جمعبندی مباحث خود، رویکرد امنیتی تهاجمی و سلبی به جمعیت را مغایر با حقوق بنیادین بشر ارزیابی کرد و با اشاره به برخی اسناد و نمونههای تاریخی، بر ضرورت توجه به تجربه تاریخی ایران در همزیستی با اقلیتها تأکید کرد. بر اساس مباحث مطرحشده در این نشست، حضور اقلیتهای مذهبی از جمله یهودیان در شهرهای تاریخی ایران و رشد طبیعی ترکیب جمعیتی در استانهای مرزی، از جمله شواهدی است که سخنران برای تبیین رویکرد تاریخی ایران در همزیستی با اقلیتها مورد توجه قرار داد.
در مجموع، محور اصلی این نشست بر ضرورت فراتر رفتن از شاخصهایی همچون نرخ باروری و رشد طبیعی جمعیت در تحلیلهای امنیتی تأکید داشت؛ بهگونهای که اندازه، ترکیب، توزیع جغرافیایی، وضعیت حقوقی، الگوهای مهاجرت و ظرفیت بازتولید جمعیت نیز در بررسی نسبت جمعیت و قدرت مورد توجه قرار گیرد.
منبع: رسانیوز


