با انتشار خبرهایی درباره آمادهشدن فصل سوم سریال «بامداد خمار» در سال آینده، حالا فرصت مناسبی است تا تجربه فصل دوم این مجموعه را دقیقتر بررسی کنیم؛ فصلی که در بخشهایی از روایت، از رمان فتانه حاجسیدجوادی فاصله گرفت، با کشآمدن برخی موقعیتها روبهرو شد و نتوانست میان وفاداری به منبع اقتباس و خلق یک درام مستقل، تعادل روشنی برقرار کند. این یادداشت نه صرفاً نقدی بر آنچه گذشته، بلکه تلاشی برای آسیبشناسی و طرح چند پیشنهاد درباره مسیری است که فصل بعدی میتواند در پیش بگیرد.
اقتباسی که از مسیر اصلی فاصله گرفت «بامداد خمار» از ابتدا به دلیل پشتوانه ادبی و شهرت رمان فتانه حاجسیدجوادی، با انتظارات مشخصی از سوی مخاطبان روبهرو بود. بسیاری از بینندگان، پیش از تماشای سریال، با جهان داستان، شخصیتها و سرنوشت آنها آشنایی داشتند و طبیعی بود که بخواهند نسبت میان اثر تصویری و رمان را دنبال کنند. فصل دوم اما در بخشهایی از روایت، از مسیر آشنای رمان فاصله گرفت.
اضافهشدن برخی خطوط داستانی، گسترش نقش شخصیتهای فرعی و پرداختن به موقعیتهایی که در منبع اقتباس چنین جایگاهی ندارند، این پرسش را ایجاد میکند که تغییرات انجامشده تا چه اندازه به غنای درام کمک کردهاند و کدامیک صرفاً زمان روایت را افزایش دادهاند. البته اقتباس قرار نیست بازخوانی کلمهبهکلمه یک رمان باشد. سینما و تلویزیون زبان و اقتضائات خودشان را دارند و تغییر در شخصیتها، موقعیتها و حتی ترتیب وقایع میتواند برای تبدیل یک متن ادبی به اثر نمایشی ضروری باشد؛
اما این تغییرات زمانی موفقاند که به کشف لایههای تازهای از قصه و شخصیتها منجر شوند، نه اینکه تمرکز روایت را از هسته اصلی داستان دور کنند. هفت مسئلهای که فصل دوم را از نفس انداخت یکی از مسائل قابلتأمل در فصل دوم، تکرار برخی موقعیتها و طولانیشدن صحنههایی است که در نهایت تغییر تعیینکنندهای در روابط یا مسیر داستان ایجاد نمیکنند. درام زمانی پیش میرود که هر موقعیت، پیامدی داشته باشد و شخصیتها پس از عبور از آن، در نقطهای متفاوت قرار بگیرند.
تکرار موقعیتهای مشابه، بدون آنکه اطلاعات تازه یا تحول معناداری به مخاطب بدهند، بهتدریج ریتم مجموعه را کند میکند. مسئله دیگر به فاصلهگرفتن از خط اصلی رمان و گسترش پیرنگهای فرعی بازمیگردد. برای نمونه، پررنگشدن ماجرای خانوالا و خواستگاری او از طاووس، در شکل و اندازهای که در سریال دیده میشود، بخش قابلتوجهی از زمان روایت را به خود اختصاص میدهد؛ در حالی که باید پرسید این خط داستانی چه اندازه به تعارض اصلی قصه و شناخت شخصیتها کمک میکند.
طاووس نیز در فصل دوم بیش از گذشته در مرکز توجه قرار میگیرد، اما افزایش زمان حضور یک شخصیت لزوماً به معنای عمیقترشدن شخصیتپردازی او نیست. اگر قرار است یک شخصیت فرعی به یکی از محورهای مهم روایت تبدیل شود، باید برای او موقعیت، تصمیم و تحول متناسبی طراحی شود؛ وگرنه حضور پررنگترش به جای غنای داستان، به پراکندگی آن میانجامد. از سوی دیگر، دایه و دده که در فصل اول حضورشان در فضای خانواده و عمارت طبیعیتر به نظر میرسید، در بخشهایی از فصل دوم بیشتر به عناصر حاشیهای و همراهان ثابت فضای عمارت تبدیل میشوند.
شخصیتهایی که میتوانند حامل تجربه، نگاه و حتی تعارض باشند، نباید صرفاً برای حفظ حالوهوای یک خانه در قاب باقی بمانند. گسترش نقش منصور و طولانیشدن برخی ماجراهای مربوط به خواستگاری اصلان نیز از جمله مواردی است که نسبت آن با ساختار رمان محل بحث است. در متن ادبی، این موقعیتها با سرعت و جایگاه متفاوتی پیش میروند، اما در سریال بخشی از زمان روایت به آنها اختصاص یافته است؛ بیآنکه همیشه نتیجه این گسترش، درامی پرکششتر باشد. یکی دیگر از نکات قابلتوجه، پراکندگی روایت در خارج از عمارت بصیر است.
هر بار که قصه به این فضای مرکزی بازمیگردد، به نظر میرسد روابط اصلی و تعارضهای خانوادگی دوباره جان میگیرند. این مسئله نشان میدهد عمارت صرفاً یک لوکیشن نیست، بلکه یکی از کانونهای اصلی شکلگیری روابط و پیشبرد داستان است. بنابراین خروج از آن، زمانی باید اتفاق بیفتد که موقعیت تازهای به قصه اضافه کند. در نهایت، تدوین و ریتم روایت نیز نیازمند توجه بیشتری است؛ در برخی موقعیتها که امکان مکث و پرداخت وجود دارد، صحنه زودتر از موعد به پایان میرسد و در مقابل، بعضی لحظات که باید با ضرباهنگ سریعتری عبور کنند، بیش از اندازه امتداد پیدا میکنند.
این ناهماهنگی در کنار تعدد خطوط فرعی، به کشدارشدن تجربه تماشای فصل دوم دامن میزند. زنان قصه؛ رنجی که به شخصیت تبدیل نمیشود یکی از ظرفیتهای مهم رمان «بامداد خمار»، امکان پرداختن به موقعیت زنان در ساختار اجتماعی و خانوادگی دوران روایت است. محدودیتهای تاریخی و اجتماعی زنان، بخشی از جهان داستان است و نمایش آن بهخودیخود ایرادی ندارد؛ مسئله از جایی آغاز میشود که شخصیت زن، بیش از آنکه صاحب اراده، انتخاب و کنش باشد، در موقعیت رنجکشیدن و تحملکردن باقی بماند.
محبوبه و دیگر زنان داستان میتوانند فراتر از قربانیان شرایط، شخصیتهایی چندوجهی با خواستهها، تناقضها، اشتباهات و تصمیمهای تأثیرگذار باشند. مخاطب باید بفهمد آنها چگونه فکر میکنند، چه چیزی را میخواهند و در برابر محدودیتها چه انتخابهایی دارند؛ حتی اگر انتخابهایشان در نهایت به شکست یا پشیمانی منجر شود. برای فصل سوم، توجه به همین مسئله میتواند یکی از مسیرهای مهم ارتقای شخصیتپردازی باشد. زنانی که در جهان داستان حضور دارند، نباید فقط با میزان رنجی که تحمل میکنند تعریف شوند؛ آنها باید در پیشبرد قصه نیز سهم و تأثیر واقعی داشته باشند. فصل سوم؛
فرصتی برای بازنگری در مسیر روایت اگر خبرهای منتشرشده درباره آمادهشدن فصل سوم «بامداد خمار» در سال آینده به تولید و پخش این فصل منتهی شود، سازندگان فرصت دارند تجربه دو فصل گذشته را به نقطهای برای بازنگری تبدیل کنند. ادامه یک مجموعه موفق فقط به معنای افزودن قسمتهای تازه و گسترش خطوط داستانی نیست؛ گاهی مهمترین تصمیم، بازگشت به هسته اصلی قصه و تشخیص این نکته است که کدام عناصر باید حفظ شوند و کدام مسیرها به اصلاح نیاز دارند.
فصل سوم میتواند از چند جهت به این بازنگری توجه کند: نخست، تمرکز دوباره بر تعارضهای اصلی و روابطی که ستون فقرات داستان را شکل میدهند؛ دوم، پرهیز از گسترش بیدلیل شخصیتها و موقعیتهای فرعی؛ سوم، ایجاد تحول واقعی در شخصیتها به جای تکرار موقعیتهای مشابه؛ و چهارم، توجه بیشتر به منطق تصمیمها و پیامدهای آنها. در اقتباس از رمان نیز لازم است نسبت سریال با منبع ادبی روشنتر شود. اگر قرار است روایت از رمان فاصله بگیرد، این فاصله باید به ساختن یک هویت مستقل و منسجم منجر شود.
نمیتوان صرفاً با افزودن ماجراها و شخصیتهای تازه، از ظرفیت یک اثر ادبی استفاده کرد و در عین حال، از انسجام دراماتیک آن غافل ماند. نرگس آبیار؛ سینما و سریال دو جهان متفاوتاند «بامداد خمار» بار دیگر این پرسش را پیش میکشد که موفقیت در سینما تا چه اندازه میتواند به معنای موفقیت در سریالسازی باشد؟ کارگردانی که در ساخت فیلم سینمایی توانمند است، لزوماً در روایت بلند تلویزیونی یا نمایش خانگی نیز با همان کیفیت عمل نمیکند. این دو مدیوم، با وجود اشتراکهای فراوان، به مهارتهای متفاوتی در طراحی ساختار، حفظ ریتم، گسترش شخصیتها و مدیریت خطوط داستانی نیاز دارند.
در سینما، فیلمساز باید در زمانی محدود به نقطه اوج و فرجام برسد؛ اما در سریال، روایت باید در قسمتهای متعدد کشش خود را حفظ کند، شخصیتها را بهتدریج گسترش دهد و در عین حال از تکرار و افت ریتم دور بماند. این تفاوت، مسئلهای است که در تجربه «بامداد خمار» نیز قابل بررسی است. مسیر نرگس آبیار از تجربههای سینمایی تا مجموعههای نمایشی، این پرسش را مطرح میکند که آیا تواناییهای او در مدیوم سینما بیشتر مجال بروز پیدا میکنند یا در سریالسازی نیز میتواند به همان انسجام و تأثیرگذاری برسد؟ این پرسش به معنای نادیدهگرفتن ظرفیتهای کارگردانی او نیست؛
بلکه تأکیدی بر این نکته است که هر مدیوم، قواعد و دشواریهای خاص خود را دارد و موفقیت در یکی، تضمینکننده موفقیت در دیگری نیست. تصویر زیبا کافی نیست؛ قصه باید جان داشته باشد یکی از امتیازهای قابلتوجه «بامداد خمار»، توجه به طراحی بصری، لباس، گریم، نور و قاببندی است. این عناصر در ساختن فضای تاریخی و جهان اثر نقش دارند و نمیتوان ارزش آنها را نادیده گرفت. با این حال، زیبایی تصویر زمانی به نقطه قوت ماندگار تبدیل میشود که در خدمت روایت باشد. تماشاگر در نهایت برای دنبالکردن سرنوشت شخصیتها و درگیرشدن با انتخابها و تعارضهای آنها پای یک مجموعه مینشیند.
اگر تصویر چشمنواز باشد اما قصه در موقعیتهای تکراری متوقف شود، جذابیت بصری بهتنهایی نمیتواند خلأ درام را جبران کند. «بامداد خمار» هنوز از ظرفیت یک جهان داستانی پرکشش، شخصیتهای متعدد و تعارضهای اجتماعی و خانوادگی برخوردار است. به همین دلیل، خبرهای مربوط به احتمال آمادهشدن فصل سوم در سال آینده میتواند فرصتی برای طرح این پرسش باشد که سازندگان قرار است با این ظرفیت چه کنند؟ نقد فصل دوم را نباید صرفاً به معنای نفی تلاش سازندگان یا نادیدهگرفتن امتیازهای مجموعه دانست.
هدف، توجه به مسائلی است که در صورت تکرار، میتوانند در فصل بعدی نیز به روایت آسیب بزنند. فصل سوم، اگر در مسیر تولید قرار بگیرد، میتواند به جای افزودن بیوقفه ماجراهای فرعی، بر انسجام قصه، تحول شخصیتها، ریتم مناسب و نسبت سنجیدهتر با رمان تکیه کند. در نهایت، مسئله اصلی «بامداد خمار» این نیست که چرا عین رمان روایت نشده است؛ مسئله این است که تغییرات انجامشده تا چه اندازه به خلق یک درام مستقل و منسجم انجامیدهاند. فصل دوم در برقراری این تعادل با چالشهایی روبهرو بود و فصل سوم میتواند فرصتی باشد تا این تجربه به اصلاح مسیر منجر شود؛
فرصتی برای آنکه مجموعه، به جای دورشدن بیشتر از هسته جذاب داستان، دوباره بر قدرت قصهگویی و شخصیتپردازی تکیه کند.
منبع: آوش



