مدرسه پس از خانواده مهمترین نهاد در شکلگیری شخصیت، هویت و سلامت روانی و اجتماعی کودکان و نوجوانان است که دانشآموزان باید در آن احساس امنیت، آرامش و اعتماد داشته باشند و بتوانند بدون ترس از قضاوت یا پیامدهای احتمالی مسائل و مشکلات خود را با معلمان، مدیران و مشاوران در میان بگذارند.
در چنین شرایطی، اعتماد دانشآموز به کادر مدرسه عاملی تعیینکننده در شناسایی زودهنگام آسیبهای اجتماعی و پیشگیری از حوادث ناگوار است.با این حال وقوع برخی حوادث تلخ این هشدار را میدهد که بازنگری در شیوه مواجهه مدارس با مسائل و بحرانهای دانشآموزان بسیار ضروری است و مدرسه نمیتواند فقط به آموزش دروس و ارزیابی تحصیلی محدود بماند بلکه باید به پناهگاهی امن برای دانشآموزان بهویژه کودکانی که در معرض خشونت، آزار و آسیبهای خانوادگی قرار دارند، تبدیل شود و شنیدن صدای دانشآموز، حفظ امنیت و پیگیری تخصصی مشکلات او در اولویت قرار دارد.در همین ارتباط مهدی حکمآبادی روانشناس در گفتوگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به پرونده سوگند صیادی اظهار کرد: یکی از مشکلات جدی آموزشوپرورش در سالهای اخیر، تضعیف ارتباط تربیتی و عاطفی میان معلم، مدیر و دانشآموز است.
پس از دوران کرونا و همچنین تعطیلیهای ناشی از شرایط جنگی، بخش قابل توجهی از ارتباطات مدارس به فضای مجازی منتقل شد و فرصت توجه به بحرانهای دوران نوجوانی و مسائل روانی و اجتماعی دانشآموزان کاهش یافت.وی افزود: آموزشوپرورش در این دوره میتوانست از فرصت تعطیلی مدارس برای توانمندسازی مدیران و معلمان و برگزاری دورههای ضمن خدمت با محوریت مسائل تربیتی، روانشناختی و اجتماعی استفاده کند اما به نظر میرسد این موضوع به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است.معلم و مدیر نخستین حلقه شناسایی خشونت علیه دانشآموزاناین روانشناس با تأکید بر نقش معلم در شناسایی و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی دانشآموزان گفت: معلم پس از خانواده یکی از تأثیرگذارترین افراد در شکلگیری شخصیت نوجوان است و در صورت برخورداری از آموزشهای لازم میتواند علاوه بر وظیفه آموزشی، نقش مهمی در شناسایی مشکلات خانوادگی، روانی و اجتماعی دانشآموزان ایفا کند.حکمآبادی ادامه داد: معلم باید بتواند نشانههای خشونت خانگی، آزار و اذیت، مشکلات خانوادگی و بحرانهای روانی دانشآموز را تشخیص دهد و در صورت مواجهه با چنین شرایطی، موضوع را از مسیر درست پیگیری کند.
البته نباید انتظار داشت معلم بهتنهایی همه این مسائل را حل کند بلکه باید امکان ارجاع دانشآموز به مشاور و روانشناس متخصص فراهم باشد.وی با اشاره به نقش مدیر مدرسه نیز تصریح کرد: مدیر باید علاوه بر اداره امور آموزشی، توانایی مدیریت بحران و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی را داشته باشد.
در فرآیند انتخاب مدیران مدارس نیز لازم است صلاحیتهای روانشناختی، اخلاقی و تربیتی افراد مورد توجه قرار گیرد و صرف داشتن تحصیلات مدیریتی یا سوابق آموزشی برای تصدی این مسئولیت کافی نباشد.این روانشناس با انتقاد از کمرنگ شدن جنبه تربیتی در مدارس اظهار کرد: در برخی مدارس، مدیران و معلمان به دلیل فشارهای کاری، مشکلات اقتصادی و کمبود امکانات فرصت کافی برای برقراری ارتباط مؤثر با دانشآموزان ندارند.
حتی در مواردی افرادی مسئولیت مدیریت مدرسه را برعهده میگیرند که آموزش و تخصص کافی در حوزه تربیتی ندارند در حالی که مدیر مدرسه باید بتواند در شرایط بحرانی تصمیم درست بگیرد و از دانشآموز حمایت کند.این روانشناس تأکید کرد: مدرسه باید برای دانشآموز محیطی امن باشد بهگونهای که نوجوان بتواند مشکلات و نگرانیهای خود را با مدیر، معلم یا مشاور در میان بگذارد و اطمینان داشته باشد که اطلاعات او بدون بررسی و رعایت ملاحظات حفاظتی در اختیار افرادی قرار نمیگیرد که ممکن است برایش خطرآفرین باشند.مدارس نباید صرفاً به آموزش درسی محدود شوندوی با بیان اینکه مدرسه باید از نظر سختافزاری و نرمافزاری محیطی آرامشبخش برای دانشآموز فراهم کند، گفت: در برخی مناطق، مدارس از امکانات اولیه و فضای فیزیکی مناسب برخوردار نیستند.
وضعیت نامناسب ساختمانها، سرویسهای بهداشتی، فضاهای عمومی و امکانات آموزشی و تربیتی در کنار کمبود بودجه موجب شده بخشی از مدارس نتوانند محیط مطلوبی برای حضور دانشآموزان فراهم کنند. حکمآبادی ادامه داد: البته مسئله فقط امکانات فیزیکی نیست مدارس از نظر برنامههای تربیتی نیز با ضعفهایی مواجهاند.
در بسیاری از موارد، تمرکز اصلی بر برگزاری کلاسهای درسی، امتحانات و کسب نمره است و برنامه مشخص و مستمری برای آموزش مهارتهای زندگی، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی، مدیریت روابط بینفردی و ارتقای سلامت روان دانشآموزان وجود ندارد.وی افزود: مدارس میتوانند با دعوت از روانشناسان، مشاوران و متخصصان حوزه اجتماعی درباره موضوعاتی مانند روابط عاطفی در دوران نوجوانی، خطرات فضای مجازی، اعتیاد، خشونت و سایر آسیبهای اجتماعی به دانشآموزان آموزش دهند همچنین باید برای شکلگیری گروههای دوستی سالم و پیشگیری از روابط آسیبزا در محیط مدرسه برنامهریزی شود.کمبود مشاوران متخصص در مدارس جدی استاین روانشناس با اشاره به وضعیت نیروی انسانی در حوزه مشاوره مدارس اظهار کرد: تناسب مناسبی میان تعداد دانشآموزان و مشاوران و روانشناسان مدارس وجود ندارد.
در برخی مدارس با جمعیت حدود 200 دانشآموز تنها یک مشاور فعالیت میکند که آن هم ممکن است از فضای فیزیکی و امکانات مناسب برای ارائه خدمات تخصصی برخوردار نباشد.حکمآبادی افزود: اگرچه در سالهای اخیر و با تسهیل برخی فرآیندهای دریافت مجوز فعالیت روانشناسی، ظرفیتهایی به این حوزه اضافه شده و همکاریهایی نیز میان آموزشوپرورش و سازمان نظام روانشناسی شکل گرفته است اما همچنان در مدارس با کمبود مشاوران متخصص بهویژه در حوزه روانشناسی تربیتی و مشاوره نوجوانان مواجه هستیم.وی تأکید کرد: حضور مشاور در مدرسه نباید صرفاً به یک عنوان اداری یا فعالیت محدود در یک اتاق کوچک خلاصه شود.
مشاور باید امکان ارتباط مستمر با دانشآموزان، شناسایی نشانههای بحران، پیگیری وضعیت روانی و خانوادگی آنان و ارائه مداخلات تخصصی را داشته باشد.این روانشناس با اشاره به برخی رفتارهای نامناسب در محیطهای آموزشی گفت: مواردی مانند برخوردهای تحقیرآمیز با دانشآموز، تنبیههای نامناسب و انتقال شتابزده مسائل شخصی دانشآموزان به خانوادهها، نشاندهنده ضرورت تقویت آموزشهای روانشناختی و تربیتی در مدارس است.طرح نماد باید از مرحله ابلاغ به مرحله اجرا برسدحکمآبادی در ادامه با اشاره به طرح نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان (نماد) اظهار کرد: این طرح با هدف شناسایی، غربالگری و مراقبت از دانشآموزان در معرض آسیبهای اجتماعی طراحی شده و ظرفیت مناسبی برای شناسایی و پیگیری مشکلات فردی و اجتماعی دانشآموزان دارد، اما به نظر میرسد در بسیاری از مدارس، آگاهی کافی درباره اهداف و نحوه اجرای آن وجود ندارد.وی افزود: براساس سازوکار این طرح، مدارس باید دانشآموزان را از نظر وضعیت روانی و اجتماعی شناسایی و غربالگری کنند و متناسب با شرایط هر فرد، خدمات مشاورهای، آموزشی، روانشناختی و حمایتی ارائه دهند.این روانشناس ادامه داد: برای مثال دانشآموزی که با مشکلات خانوادگی، خشونت، مصرف مواد مخدر یا سایر بحرانهای فردی مواجه است، نیازمند شناسایی و مداخله تخصصی است.
همچنین باید بررسی شود که حضور دانشآموزان دارای مشکلات جدی در کنار سایر دانشآموزان، چه تأثیری بر محیط مدرسه دارد و چگونه میتوان بدون برچسبزنی و آسیب بیشتر، خدمات متناسب را در اختیار آنان قرار داد.حکمآبادی با انتقاد از فاصله میان ابلاغ طرح و اجرای عملی آن گفت: صرف ارسال بخشنامه و ابلاغ دستورالعمل به مدارس کافی نیست.
مدیران، معلمان و مشاوران باید بدانند در مواجهه با هر نوع آسیب اجتماعی چه وظیفهای دارند و دانشآموز را به کدام مرجع تخصصی ارجاع دهند.آسیبهای اجتماعی نوظهور از فضای مجازی تا مصرف مواد مخدروی با اشاره به تغییر شکل آسیبهای اجتماعی در میان نوجوانان اظهار کرد: یکی از مسائل مهم، فاصله اطلاعاتی میان دانشآموزان و کادر آموزشی است.
امروز دانشآموزان با شبکههای اجتماعی، ابزارهای هوش مصنوعی و پلتفرمهای مختلف ارتباط دارند اما ممکن است برخی معلمان و مدیران شناخت کافی از این فضاها و مخاطرات آن نداشته باشند.این روانشناس افزود: فعالیت بلاگری دانشآموزان، تغییر الگوهای ارتباطی و شکلگیری روابط عاطفی در فضای مجازی از جمله موضوعاتی است که مدارس باید برای مواجهه با آنها آموزش ببینند همچنین کاهش سن گرایش به مصرف مواد مخدر و گسترش موادی مانند گل، ضرورت افزایش آگاهی مدیران و معلمان درباره انواع مواد و نشانههای مصرف را دوچندان کرده است.حکمآبادی تصریح کرد: گاهی حتی مدیران مدارس شناخت کافی از برخی مواد و رفتارهای پرخطر ندارند و همین فاصله اطلاعاتی میتواند شناسایی و مداخله بهموقع را دشوار کند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به تعارضهای هویتی نوجوانان نیز گفت: نوجوانان در خانواده، مدرسه و جامعه با الگوها و انتظارات متفاوتی مواجه میشوند.
اگر این تفاوتها بدون گفتوگو و آموزش مناسب باقی بماند ممکن است زمینهساز سردرگمی و تعارض در شکلگیری هویت آنان شود بنابراین لازم است مدارس با رویکردی علمی و تربیتی به مسائل فرهنگی و اجتماعی نوجوانان بپردازند.خانوادهها باید در برنامههای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی مشارکت کننداین روانشناس با تأکید بر ضرورت آموزش والدین گفت: مدرسه نباید صرفاً دانشآموز را مخاطب برنامههای تربیتی قرار دهد بلکه لازم است خانوادهها نیز در این فرآیند مشارکت داشته باشند.
بسیاری از مشکلات نوجوانان ریشه در شرایط خانوادگی دارد و مدرسه باید با برگزاری جلسات آموزشی، والدین را با ویژگیهای دوران نوجوانی، تغییرات روانی و عاطفی این دوره و شیوه صحیح مواجهه با مسائل فرزندان آشنا کند.وی افزود: موضوعاتی مانند خشونت خانگی، اعتیاد والدین، طلاق، تعارضهای خانوادگی، افکار خودکشی و مشکلات روانی دانشآموزان باید با حساسیت بیشتری در مدارس رصد شود.
گاهی نوجوان مسائل و دردهای خود را با همکلاسی، معلم یا مشاور در میان میگذارد و همین اظهارات میتواند نشانهای برای شناسایی یک بحران باشد.حکمآبادی ادامه داد: معلمان و مدیران باید آموزش ببینند که چگونه این نشانهها را دریافت و به مراجع تخصصی منتقل کنند چون برخورد نادرست یا افشای بدون ملاحظه اطلاعات دانشآموز ممکن است اعتماد او را از بین ببرد.ضرورت بازسازی اعتماد دانشآموزان به مدرسهوی با اشاره به تأثیر حوادث اخیر بر اعتماد دانشآموزان به کادر مدرسه گفت: پس از انتشار اخبار مربوط به پرونده سوگند صیادی، ممکن است برخی دانشآموزان نسبت به مطرح کردن مشکلات خانوادگی خود با معلمان و مدیران دچار تردید شوند و نگران باشند که موضوع بدون بررسی و ارزیابی خطر به خانواده اطلاع داده شود و برایشان مشکل ایجاد کند.این روانشناس تأکید کرد: باید با برنامههای آموزشی و رسانهای، اعتماد دانشآموزان به معلمان، مدیران و مشاوران بازسازی شود.
نوجوان باید بداند که میتواند مسائل و نگرانیهای خود را با افراد مورد اعتماد در مدرسه مطرح کند و در مواجهه با مشکلات، مورد حمایت قرار میگیرد.حکمآبادی با بیان اینکه مدرسه نباید خود را نهادی مستقل و بینیاز از همکاری سایر دستگاهها بداند، گفت: آموزشوپرورش برای پیشگیری و مقابله با آسیبهای اجتماعی به همکاری نهادهای تخصصی نیاز دارد.
سازمان بهزیستی، اورژانس اجتماعی، شهرداریها و سازمان نظام روانشناسی از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانند در این زمینه با مدارس همکاری کنند اگرچه تفاهمنامهها و همکاریهایی میان آموزشوپرورش و برخی از این دستگاهها شکل گرفته است، اما مسئله مهم، عملیاتی شدن این همکاریها و ایجاد سازوکار مشخص برای ارجاع و پیگیری موارد است.این روانشناس خاطرنشان کرد: برای مثال، مدیر مدرسه باید بداند اگر با دانشآموزی مواجه شد که در معرض خشونت خانوادگی قرار دارد به کدام مرجع اطلاع دهد، چگونه از اورژانس اجتماعی یا سازمان بهزیستی کمک بگیرد و چه مراحلی را برای حمایت از دانشآموز طی کند.
نبود چنین سازوکار روشنی میتواند موجب سردرگمی مدیران و تأخیر در مداخله حمایتی شود.حکمآبادی در پایان با تأکید بر ضرورت توجه جدیتر به خشونت علیه کودکان و نوجوانان گفت: پروندههایی مانند سوگند صیادی نباید صرفاً پس از وقوع حادثه از منظر قضایی بررسی شوند بلکه باید به دنبال شناسایی خلأهای تربیتی، آموزشی و حمایتی باشیم که میتوانند زمینهساز تکرار چنین حوادثی شوند.وی افزود: خشونت علیه فرزندان و همسران همچنان یکی از مسائل نگرانکننده اجتماعی است و لازم است در کنار بررسی حقوقی و قضایی این حوادث، نظامهای حمایتی و پیشگیرانه نیز تقویت شوند.
آموزشوپرورش باید از ظرفیت روانشناسان و مشاوران متخصص بیشتر استفاده کند و با ایجاد ارتباط مؤثر میان مدرسه، خانواده و نهادهای حمایتی مانع از آن شود که دانشآموزان در شرایط بحرانی بدون پناه و حمایت باقی بمانند.
منبع: رسانیوز



