علامه سیدمحمدحسین طباطبایی را نمیتوان تنها در شمار مفسران بزرگ قرآن یا فیلسوفان برجسته معاصر قرار داد؛ شخصیت علمی او مجموعهای از دانشهای گوناگون، ژرفاندیشی در مباحث نظری، نوآوری در فلسفه اسلامی و توانایی کمنظیر در تربیت شاگردانی بود که هر یک در عرصههای علمی و اجتماعی منشأ آثار فراوان شدند. یکی از بهترین تبیینها از این شخصیت کمنظیر علمی سخنان رهبر شهید انقلاب در آبان 1402 در دیدار با اعضای ستاد کنگره بزرگداشت مرحوم علامه طباطبایی است. بازخوانی این بیانات گهربار فرصتی برای شناخت ابعاد مختلف این شخصیت علمی و جایگاه او در تاریخ اندیشه اسلامی است.
ایشان در آغاز سخنان خود، علامه طباطبایی را از پدیدههای کمنظیر حوزههای علمیه در طول قرنها معرفی میکنند و با اشاره به مجموعه فضایل علمی و اخلاقی وی میفرمایند: «مرحوم علّامهی طباطبائی از پدیدههای کمنظیر حوزههای علمیّهی ما در طول قرنها است؛ انصافاً یک پدیدهی کمنظیری است. یک خصوصیّاتی در ایشان وجود دارد ــ حالا من بهاجمال عرض میکنم ــ که همهی این خصوصیّات جزو فضایل ممتاز انسانی است؛ همهی این خصوصیّاتی که تشکیلدهندهی شخصیّت این مرد است، جزو فضایل ممتاز یک انسان است.
این خصوصیّات مثلاً اینها است که حالا بعضیهایش را من نوشتهام: علم، پارسایی و پرهیزکاری، مَلَکات اخلاقی، ذوق و هنر، صفا و رفاقت ــ وفاداری و دوستی و رفاقت و مانند اینها ــ و بسیاری از خصوصیّات دیگری که حالا من لازم ندانستم اینجا بشمرم. مجموعهی این خصوصیّات، تشکیلدهندهی شخصیّت این مرد بزرگ است و هر کدام از این خصوصیّات یک فضیلتی از فضایل انسانی است.» جامعیت علمی؛ فراتر از مرزبندیهای رایج دانش یکی از برجستهترین ویژگیهای علمی علامه طباطبایی، گستره وسیع دانشهای اوست.
در روزگاری که تخصصیشدن علوم، مرزهای مشخصتری میان حوزههای معرفتی ایجاد کرده است، علامه از جمله شخصیتهایی بود که در چندین دانش مختلف تبحر داشت و در هر یک از آنها صاحبنظر بود. این جامعیت صرفاً به آشنایی با اصطلاحات و مبانی علوم محدود نمیشد، بلکه با مطالعه، تحقیق و تولید آثار علمی همراه بود. حضرت آیتالله خامنهای در تبیین این ویژگی، با اشاره به نمونههایی از عالمان جامعنگر در تاریخ اسلام، گستره دانش علامه را در روزگار معاصر کمنظیر میدانند و میفرمایند: «یکی مسئلهی تنوّع گستردهی دانشیِ این مرد بزرگ است؛
یعنی ایشان در تنوّع دانشی انصافاً کمنظیر است. در طول تاریخ، ما افرادی مثل شیخ طوسی، علّامهی حلّی و امثال اینها را داریم که تنوّع علمی دارند، امّا در زمان ما انصافاً کم است؛ یعنی بنده غیر از ایشان کسی را با این تنوّع علمی نمیشناسم.
ایشان فقیه است، اصولی است، فیلسوف است، دارای غُور شدید در عرفان نظری است، عالِم به هیئت و ریاضیات است، عالِم برجستهی تفسیر و علوم قرآنی است ــ که در این زمینه انصافاً ایشان بینظیر است ــ شاعر است، ادیب است، در علم انساب، علم نسب، ایشان یک فرد ماهر و فعّال است.» این گستردگی علمی حتی در موضوعاتی که در نگاه نخست ارتباط مستقیمی با فلسفه و تفسیر نداشتند نیز خود را نشان میداد. تسلط علامه بر علم انساب و توانایی او در تنظیم شجرهنامههای تاریخی، نمونهای از این جامعیت است.
ایشان در ادامه با اشاره به خاطرهای از پدر خود، به مهارت علامه در این زمینه اشاره میکنند: «مرحوم والد ما که با آقای طباطبائی از نجف رفیق بودند، دوست بودند ــ خود پدرم برای من نقل کردند این را ــ ایشان به آقای طباطبائی مینویسد که شما ترتیب شجرهنامهی ما را از فلان کس ــ یک آقای معروفی در قم ــ بپرسید بگیرید برای من بفرستید؛ آقای طباطبائی در جواب مینویسد که خود من به قدر ایشان میدانم یا بیشتر از ایشان میدانم؛ یکی از این دو عبارت است که حالا من یادم نیست. و ایشان شجرهنامهی ما را تنظیم کرده و فرستاده؛
یعنی این شجرهنامهای که الان در اختیار ما هست، تنظیمشدهی آقای طباطبائی است.» این جامعیت حتی به دانشهای کاربردی همچون معماری و نقشهکشی نیز امتداد یافته بود؛ چنانکه آیتالله خامنهای به توانایی علامه در طراحی نقشه مدرسه حجتیه اشاره میکنند و میفرمایند: «حالا مثلاً گفتم ریاضیات و هیئت؛ میدانید ــ یعنی شاید معروف است ــ که نقشهی مدرسه حجّتیّهی فعلی را ایشان کشیده؛ یعنی یک معمار به تمام معنا و یک معمار کامل است.
این تنوّع علمی یک جنبهی خاصّی از جنبهی علمی آقای طباطبائی است.» عمق اندیشه و نوآوری در فلسفه اسلامی جامعیت علمی، تنها یکی از ابعاد شخصیت علامه طباطبایی بود. ویژگی مهمتر، عمق و استقلال فکری او در دانشهایی بود که در آنها به تحقیق و تدریس میپرداخت. علامه در مواجهه با میراث علمی گذشتگان، صرفاً ناقل دیدگاهها نبود؛ بلکه در مواردی صاحبمبنا بود و در برخی حوزهها، افقهای تازهای پیش روی اندیشه اسلامی گشود.
آیتالله خامنهای با تفکیک میان گستردگی و عمق دانش علامه، به جایگاه او در علم اصول، فلسفه و تفسیر اشاره میکنند: «یک جنبهی دیگر، عمق علمی و فکری ایشان است. ایشان در همین علومی که حالا ما میدانیم و اطّلاع داریم، عمق [زیادی دارند]. اوّلاً در اصول صاحبمبنا است. حالا من در فقه از ایشان اثری ندیدم، امّا ایشان در اصول کاملاً صاحبمبنا است؛ یعنی حاشیهی کفایهی ایشان [این را] نشان میدهد. در فلسفه یک فیلسوف نوآور است؛
ایشان دستگاه فلسفی جدیدی را ارائه میکند که مظهرش همان اصول فلسفه و روش رئالیسم است، و بعد هم این دو کتابی که اخیراً ایشان نوشتند و منتشر کردند: بدایه و نهایه.» در این میان، جایگاه علامه در فلسفه اسلامی اهمیت خاصی دارد. تدوین آثاری همچون «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و نگارش «بدایه الحکمه» و «نهایه الحکمه» نشاندهنده تلاش او برای صورتبندی منسجم مباحث فلسفی و ارائه نظامی آموزشی و استدلالی در این عرصه است. این آثار، علاوه بر جایگاه نظری، در انتقال و آموزش فلسفه اسلامی به نسلهای بعد نیز تأثیرگذار بودهاند.
بااینحال، شاید برجستهترین جلوه عمق علمی علامه را باید در تفسیر قرآن جستوجو کرد؛ اثری که نهتنها در میان آثار او، بلکه در تاریخ معاصر تفسیر قرآن جایگاهی ممتاز دارد. آیتالله خامنهای در توصیف این اثر میفرمایند: «در تفسیر، به نظر من یک مفسّر شگفتیساز است؛ یعنی کسی تفسیر المیزان را نگاه کند، [میفهمد که] تفسیر المیزان به معنای واقعی کلمه یک تفسیر شگفتآور است، از لحاظ کثرت و تنوّع و عمق مطالب که حالا من بعداً یک اشارهای به این خواهم کرد.» المیزان؛ دریایی از معارف قرآنی، سیاسی و اجتماعی تفسیر المیزان را نمیتوان صرفاً شرح و توضیح آیات قرآن دانست.
این اثر، در کنار تبیین معارف اعتقادی و مبانی تفسیری، عرصهای برای طرح و بررسی مسائل مختلف فکری، اجتماعی و سیاسی نیز فراهم کرده است. یکی از ویژگیهای مهم روش علامه در این اثر، توانایی او در استخراج و تبیین لایههای گوناگون معرفتی و اجتماعی قرآن و پیوند دادن آنها با مسائل مورد نیاز جامعه است.
حضرت آیتالله خامنهای با اشاره به همین ظرفیت، از المیزان بهعنوان منبعی برای شکلگیری یک پشتوانه فکری در برابر جریانهای فکری رقیب یاد میکنند و درباره محتوای این تفسیر میفرمایند: «هم با اصول فلسفه و هم با بیانات تفسیری که این تفسیر، دریایی از معارف سیاسی و اجتماعی است؛
غیر از مسائل معرفتی و مبانی فکری و حِکمی و امثال اینها و آن جنبههای خاصّ تفسیری که تبیین آیات است ــ که خب این کتاب در این زمینهها کمنظیر است ــ این کتاب المیزان سرشار است از مسائل سیاسی و اجتماعی که آن زمان اصلاً این مسائل مطرح نبود، [امّا] امروز که انسان به این مسائل نگاه میکند، میبیند اینها امروز هم مسائلِ روزِ ما است؛
اینها در اختیار افراد قرار میگرفت.» این نگاه به المیزان، نشاندهنده آن است که علامه طباطبایی تفسیر قرآن را به عرصهای محدود به مباحث انتزاعی و نظری فرو نکاست، بلکه از ظرفیت معارف وحیانی برای پاسخگویی به مسائل انسان و جامعه بهره گرفت. از این منظر، المیزان تنها یک اثر تفسیری نیست، بلکه مجموعهای از مباحث بنیادین در حوزههای مختلف معرفتی است که همچنان امکان بازخوانی و بهرهگیری از آن وجود دارد. شاگردپروری؛ تداوم اندیشه در نسلهای بعد یکی دیگر از ابعاد مهم شخصیت علمی علامه طباطبایی، توانایی او در تربیت شاگردان برجسته بود.
جایگاه یک استاد تنها با آثار مکتوب یا میزان دانشی که به دیگران منتقل میکند سنجیده نمیشود؛ بلکه پرورش اندیشمندانی که بتوانند مسیر علمی او را ادامه دهند و در عرصههای مختلف تولید فکر و معرفت نقشآفرینی کنند، از مهمترین شاخصهای اثرگذاری علمی است. علامه طباطبایی در این زمینه نیز جایگاهی ممتاز داشت. بسیاری از شاگردان او بعدها در شمار چهرههای برجسته فلسفه، اندیشه دینی و تحولات اجتماعی ایران قرار گرفتند.
آیتالله خامنهای با مقایسه جایگاه شاگردپروری علامه با دیگر فیلسوفان معاصر، این ویژگی را کمنظیر توصیف میکنند: «یک جنبهی دیگر علمی این بزرگوار، مسئلهی شاگردپروری است. این شاگردپروریِ مرحوم آقای طباطبائی چیز عجیبی است. این یکی از هنرهای هر عالِمی است؛ در بین علما داریم کسانی که شاگردپرورند و شاگردهای زیادی دارند؛
مرحوم آقای طباطبائی از این قبیل آدمها است.» ایشان سپس با اشاره به سنت فلسفی ایران و نام بردن از برخی چهرههای برجسته این سنت، جایگاه علامه را از جهت تربیت شاگردان فیلسوف برجسته میدانند و میافزایند: «تربیتِ شاگردِ فیلسوف مثل شهید مطهّری، مثل شهید بهشتی، مثل مرحوم آقای مصباح و دیگران، و مثل بعضی از بزرگانی که امروز هستند، تربیت امثال اینها را به تعدادی که از درس مرحوم آقای طباطبائی استفاده کردند، بنده هیچ سراغ ندارم در هیچ کس دیگری؛
مسئلهی شاگردپروری.» اهمیت این شاگردپروری زمانی روشنتر میشود که بدانیم تأثیر شاگردان علامه به محافل فلسفی و حوزوی محدود نماند و شماری از آنان در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران نیز نقشآفرین شدند. آیتالله خامنهای در همین زمینه به حضور شاگردان علامه در تدوین قانون اساسی و همچنین نقش برخی از آنان در انقلاب اسلامی اشاره میکنند: «حالا این نکته هم جالب است که شاگردان ایشان ــ یعنی بسیاری از شاگردان ایشان ــ غالباً جزو نقشآفرینان در انقلاب اسلامیاند. در این مجلس خبرگانی که قانون اساسی را نوشت، تعداد زیادی از آن افراد شاگردهای مرحوم آقای طباطبائی هستند؛
چه در مجلس خبرگان، چه قبل از مجلس خبرگان در آن جمعی که قانون اساسی نوشته میشد که مرحوم آقای مطهّری هم جزو آنها بود، اینها شاگردهای مرحوم آقای طباطبائی هستند. و تعدادی از شهدای بنامِ انقلاب اسلامی از شاگردهای آقای طباطبائیاند؛ شهید مطهّری شاگرد ایشان است، شهید بهشتی شاگرد ایشان است، شهید قدّوسی شاگرد ایشان است، شهید آشیخ علی حیدری نهاوندی شاگرد ایشان است؛
از این قبیل شهدای برجسته شاگردهای آقای طباطبائی (رضوان الله علیه) هستند، بعضی هم بحمدالله در قید حیاتند که منشأ افادات زیادی هستند.» جهاد فکری در برابر اندیشههای وارداتی از دیگر ویژگیهای مهم فعالیت علمی علامه طباطبایی، حضور فعال در میدان مواجهه با جریانهای فکری زمان خود بود. در دورهای که اندیشههایی همچون مارکسیسم و مکاتب فکری وارداتی در فضای دانشگاهی و روشنفکری ایران گسترش یافته بودند، علامه بهجای اتخاذ موضعی صرفاً دفاعی، درصدد ایجاد پشتوانهای مستحکم از مبانی فلسفی و معرفتی اسلام برآمد.
این ویژگی، فعالیت علمی او را از یک تلاش صرفاً آموزشی و پژوهشی فراتر میبرد و به آن جنبهای تمدنی و اجتماعی میبخشید. آیتالله خامنهای با یادآوری شرایط فکری آن دوران، از تلاش علامه برای ایجاد یک پایگاه فکری فعال سخن میگویند: «یک خصوصیّت دیگر از برجستگیهای مرحوم آقای طباطبائی بنده را خیلی متوجّه خودش میکند؛ یک خصوصیّت، جهادِ فکریِ کمنظیرِ آقای طباطبائی در بحبوحهی تهاجم اندیشههای وارداتی و بیگانه است، در بحبوحهی تهاجم به معنای واقعی کلمه.
شاید آن کسانی که آن زمانها را درک نکردهاند، توجّه نداشته باشند که آن روز در محیط جوان کشور و محیط فکری کشور چه وضعیّتی وجود داشت؛ یک تهاجم به معنای واقعی کلمه وجود داشت؛ چه افکار وارداتی مکتبی و مسلکی مثل مارکسیسم، چه شبههآفرینیها.» در چنین شرایطی، علامه با تولید آثار فلسفی و ارائه مبانی فکری منسجم، زمینه مواجهه علمی با این جریانها را فراهم کرد. اهمیت این اقدام در آن بود که پاسخ به شبهات و نقد مکاتب رقیب، بر پایه یک نظام فکری مستحکم صورت میگرفت، نه صرفاً با واکنشهای مقطعی و پراکنده.
آیتالله خامنهای در ادامه، به نتیجه این تلاش فکری اشاره میکنند: «در بحبوحهی این حوادث، مرحوم آقای طباطبائی (رضوان الله تعالی علیه) توانست یک پایگاه فکری مستحکم با آرایش تهاجمی به وجود بیاورد؛ یعنی آن کسانی که با افکار ایشان آشنا میشدند، موضعشان در مقابل مارکسیسم و در مقابل افکار گوناگون موضع تدافعی نبود، موضع تهاجمی بود که یک نمونهاش همین کتابهای آقای مطهّری (رضوان الله علیه) است که مشاهده میکنید.
این پایگاه فکری را آقای طباطبائی به وجود آورد.» از این منظر، فعالیت علمی علامه تنها در تولید دانش و انتقال آن به شاگردان خلاصه نمیشد، بلکه او با شناخت نیازهای فکری جامعه، در پی پاسخگویی به خلأهای معرفتی و ایجاد ظرفیت لازم برای حضور فعال اندیشه اسلامی در عرصه منازعات فکری بود. آیتالله خامنهای این رویکرد را الگویی برای عالمان و پژوهشگران امروز دانسته و تصریح میکنند: «این، آن کاری است که به نظر من ماها باید این کار را از آقای طباطبائی یاد بگیریم: تشکیل پایگاههای فکری پُرکنندهی خلأها و دارای جنبهی تهاجم، نه موضع انفعالی و تدافعی.» علم همراه با عمل؛
پیوند معرفت و سلوک در کنار همه ویژگیهای علمی، آنچه شخصیت علامه طباطبایی را کامل میکرد، پیوند عمیق میان دانش و عمل بود. او در معارف فلسفی، عرفانی و توحیدی به مراتب بالایی از شناخت دست یافته بود، اما این شناخت را در محدوده ذهن و زبان نگه نداشت؛ بلکه تلاش کرد آنچه را میداند در وجود و رفتار خود محقق سازد.
آیتالله خامنهای این ویژگی را یکی از برجستگیهای مهم علامه میدانند و با اشاره به تفاوت میان دانستن معارف و تحقق یافتن آنها در وجود انسان، میفرمایند: «خصوصیّت دوّم ایشان که آن هم به نظر من خیلی خصوصیّت برجسته و مهمّی است، این است که ایشان در عرصهی معارف توحیدی و مفاهیم عرشیای که به آنها در فکر رسیده بود، صرفاً به زایش فکری بسنده نکرد؛ در نفْس شریف خودش و قلب شریف خودش به آن حقایق و معارف متحقّق شد، عمل کرد به آنچه میدانست.
به معنای واقعی کلمه، مرحوم آقای طباطبائی مصداق این آیهی شریفه است: اِلَیهِ یَصعَدُ الکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ العَمَلُ الصّالِحُ یَرفَعُه. آن «کَلِم طیّب» در وجود ایشان به معنای واقعی کلمه متحقّق شد.» در واقع، شخصیت علمی علامه را نمیتوان از سلوک اخلاقی و معنوی او جدا کرد. تواضع، بردباری، فروتنی و پرهیز از خودنمایی، در کنار دانش گسترده و جایگاه علمی او قرار داشت. همین ویژگی سبب شده بود که علم و معرفت در شخصیت وی، صرفاً ابزار کسب اعتبار اجتماعی نباشد، بلکه به عاملی برای تعالی اخلاقی و معنوی تبدیل شود.
میراث علمی که همچنان زنده است یکی دیگر از وجوه اهمیت علامه طباطبایی، انتشار آثار علمی او در زمان حیاتش و شناختهشدن تدریجی این آثار در محافل علمی بود. آثار او در حوزههای مختلف فلسفه، تفسیر و معارف اسلامی، امکان دسترسی نسلهای بعد به اندیشههایش را فراهم کرد و زمینه استمرار تأثیرگذاری علمی او را به وجود آورد. آیتالله خامنهای در این زمینه میفرمایند: «یک خصوصیّت دیگر ایشان در مورد مسئلهی علم این است که آثار ایشان در زمان حیات ایشان منتشر شد و برکات آثار ایشان در زمان حیاتش دیده شد.
خود مرحوم آقای طباطبائی اینقدر مطرح نبود که المیزان مطرح بود یا فرض بفرمایید که آن کتابهای حِکمی ایشان مطرح بود؛ یعنی خود ایشان مطلقاً اهل تظاهر نبود، امّا کتابهای ایشان اصلاً همه جا [مطرح بود]؛ المیزان ایشان، اصول فلسفهی ایشان، بدایه و نهایهی ایشان، شیعه در اسلام ایشان، قرآن در اسلام ایشان، رسائل متعدّد توحیدی و غیره در زمان حیات ایشان منتشر شد. بنابراین، جنبهی علمی مرحوم آقای طباطبائی یک خصوصیّات منحصربهفردی دارد که عرض کردیم.» امروز نیز جایگاه علامه طباطبایی تنها به اعتبار آثار مکتوب یا خاطره شاگردانش محدود نیست.
جامعیت علمی، عمق فلسفی، روش تفسیری، توانایی در تربیت اندیشمندان و رویکرد فعال او در مواجهه با مسائل فکری، مجموعهای از ویژگیهاست که بازخوانی آنها میتواند برای حوزههای علمیه و مراکز علمی راهگشا باشد. از همین رو، آیتالله خامنهای در پایان سخنان خود با اشاره به افزایش شناخت جامعه علمی و عمومی از علامه، آینده این شناخت را نیز رو به گسترش ارزیابی میکنند: «امیدواریم انشاءالله خدای متعال درجات ایشان را عالی کند، ما را جزو قدردانهای ایشان قرار بدهد. و بحمدالله برکات الهی دربارهی ایشان اینجوری است؛
امروز آقای طباطبائی بمراتب شناختهشدهتر از زمان حیاتش است. زمان حیاتشان شاید یکدهمِ حالا هم شناختهشده نبودند؛ حالا بحمدالله ایشان در سطح کشور، در مجامع علمی، در سطح دنیا، تا حدود زیادی شناختهشده هستند، و بیشتر از این هم آقای طباطبائی شناخته خواهد شد انشاءالله.» بازخوانی این بیانات نشان میدهد که علامه طباطبایی را باید در تلاقی چند ویژگی ممتاز شناخت: جامعیت در دانشهای مختلف، عمق و استقلال در اندیشه، نوآوری در فلسفه، عظمت علمی در تفسیر قرآن، تربیت نسلهایی از اندیشمندان و حضور فعال در میدان پاسخگویی به نیازهای فکری جامعه.
میراث او تنها مجموعهای از کتابها و مباحث علمی نیست؛ بلکه الگویی از عالم دینی است که هم در تولید معرفت و هم در پرورش انسانهای اندیشمند و مواجهه با مسائل زمانه نقشآفرینی میکند.
منبع: رسانیوز



