به گزارش سرویس بینالملل جماران، نشریه آمریکایی «فارین پالیسی» در گزارشی تحلیلی با بررسی نشست سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شهر شنژن چین، این رویداد را با کنفرانس تاریخی یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کرده و معتقد است که برخلاف تصور اولیه، گردهمایی رهبران سه قدرت بزرگ نه نشانه تثبیت یک نظم جدید جهانی، بلکه نمایشی نمادین از قدرت رهبرانی است که هر یک با ضعفها و چالشهای جدی اقتصادی، سیاسی و راهبردی مواجهاند.
این نشریه با اشاره به فقدان دستاوردهای ملموس در بیانیه مشترک سه کشور و کنار گذاشته شدن موضوعاتی همچون جنگ اوکراین و ایران از دستور کار نشست، تأکید میکند که مهمترین پیام این گردهمایی نه توافقهای دیپلماتیک، بلکه آشکار شدن نوعی همگرایی میان واشنگتن، مسکو و پکن بر سر مفهوم قدرت، حاکمیت ملی و حوزههای نفوذ است؛ رویکردی که میتواند بنیانهای نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم را با چالش مواجه کند.
فارین پالیسی همچنین با بررسی پیامدهای جنگ ایران برای دولت ترامپ، شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای آمریکا، تلاش پوتین برای تثبیت جایگاه روسیه در میان قدرتهای بزرگ و چالشهای اقتصادی و جمعیتی چین، استدلال میکند که هر سه رهبر از این نشست برای نمایش اقتداری بهره بردند که در واقعیت با محدودیتهای فزایندهای روبهروست. در بخش دیگری از این تحلیل، غیبت کامل رهبران اروپایی از نشست شنژن بهعنوان یکی از مهمترین تفاوتهای آن با کنفرانس یالتا مطرح شده است.
به باور نویسنده، چین از مسیر رقابت اقتصادی، روسیه از طریق قدرت نظامی و ایالات متحده با تغییر رویکرد ایدئولوژیک خود، هر یک به شیوهای متفاوت در جهت تضعیف جایگاه اروپا حرکت میکنند؛ روندی که نشاندهنده افول نفوذ راهبردی این قاره در معادلات جهانی است. این نشریه در نهایت هشدار میدهد که اگر نشست شنژن نشانهای از تغییر پایدار جهتگیری راهبردی ایالات متحده و فاصله گرفتن واشنگتن از اصول و ارزشهایی باشد که زمانی مبنای رهبری غرب محسوب میشد، پیامدهای تاریخی این گردهمایی ممکن است حتی از کنفرانس یالتای ۱۹۴۵ نیز فراتر رود.
فارین پالیسی در ادامه مینویسد: از همان لحظهای که نشست سهجانبه در شنژن چین برنامهریزی شد، تحلیلگران شروع به مقایسه آن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ کردند. جای تعجب نیست که این روایت بهویژه از سوی مسکو تقویت شد؛ جایی که نشست «سه قدرت بزرگ» شامل بریتانیا، اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده، نماد رسمیت یافتن سلطه شوروی بر نیمی از اروپا تلقی میشود. پیوتر تولستوی، رئیس کمیته امور خارجی پارلمان روسیه، این نشست را «یالتای جدید» نامید.
الکساندر دوگین، نظریهپرداز افراطی ملیگرا، این دیدار را «عمیقاً نمادین» توصیف کرد و کرملین نیز با افتخار اعلام کرد که «بهسختی میتوان در اهمیت و بار نمادین این دیدار اغراق کرد.» بیانیهای مبهم و فاقد دستاورد مشخص کرملین درباره اهمیت نمادین این نشست درست میگفت؛ بهویژه از آن جهت که نشست این هفته تقریباً هیچ دستاورد دیگری نداشت. «بیانیه بهسوی صلح» مشترک که به تصویب دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه رسید، عملاً هیچ حرف مشخصی برای گفتن ندارد.
این بیانیه بدون ارائه جزئیات، وعده اصلاحات در سازمان ملل متحد را میدهد؛ از ارسال محمولههای سوخت در آینده سخن میگوید، بیآنکه حجم محمولهها یا ضربالاجلی مشخص کند؛ و بر گفتوگو درباره خطرات هستهای تأکید میکند، بدون آنکه مسیر روشنی برای پیشرفت در این زمینه ارائه دهد. صریحترین بخش این بیانیه، هشداری خطاب به دیوان کیفری بینالمللی است مبنی بر اینکه نباید از صلاحیت قضایی خود سوءاستفاده کند. غیبت اوکراین و ایران در دستور کار نشست هیچیک از این موارد تعجبآور نیست.
ابهام در موضوع کنترل تسلیحات بازتابدهنده بیعلاقگی چین به این مسئله در شرایطی است که این کشور بهسرعت در حال گسترش نیروهای هستهای خود است. نامی از اوکراین برده نشده است، زیرا روسیه بارها بهصراحت اعلام کرده که برای برقراری صلح در اروپا، جز بر مبنای خواستههای حداکثری خود، آمادگی ندارد. ایران نیز از دستور کار نشست کنار گذاشته شد؛ با توجه به حمایت روسیه و چین از ایران و بنبست شرمآوری که جنگ برای ترامپ ایجاد کرده است. نگرانی پایتختها از توافقهای محرمانه سه قدرت اما محتوای نشست اساساً موضوع اصلی نبود.
صرفِ تصویر نشستن سه رهبر در کنار یکدیگر، به این نشست اهمیت بخشید و پایتختهایی از تایپه گرفته تا کییف و توکیو را نگران کرد که مبادا این سه نفر، پشت سر آنها به تفاهمی محرمانه دست یابند. برای درک معنای واقعی نشست روز گذشته، کنفرانس یالتا واقعاً مقایسه مفیدی است؛ اما عمدتاً به دلیل تفاوتهایی که این مقایسه آشکار میکند. تفاوت یالتای ۱۹۴۵ با نشست شنژن؛ سه رهبر با قدرتی تضعیفشده نخستین تفاوت، جایگاه تضعیفشده سه رهبر امروزی است. سه قدرت بزرگ در مقام پیروزمندان جنگی گرد هم آمدند که بخشهای وسیعی از اروپا و آسیا را به ویرانه تبدیل کرده بود.
تصمیماتی که آنها در یالتا و چند ماه بعد در کنفرانس پوتسدام اتخاذ کردند، مرزبندیهایی را شکل داد که بیش از چهار دهه دوام آورد. سه رهبری که در شنژن دیدار کردند، هرکدام به شیوه خود ضعیف هستند و هر سه به فرصتی برای ثبت یک تصویر تبلیغاتی نیاز داشتند تا قدرتی را به نمایش بگذارند که در واقع بهطور کامل از آن برخوردار نیستند. از چینِ غایب در یالتا تا میزبانی نشست قدرتهای بزرگ چین به کنفرانس یالتا دعوت نشد، زیرا خود موضوع تصمیمگیری قدرتهای بزرگ بود. فرانکلین دی.
روزولت، رئیسجمهور آمریکا، و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، بدون مشورت با چیانگ کایشک، رهبر جمهوری چین، بر سر حقوق شوروی در راهآهن منچوری و بنادر دایرن و پورت آرتور به توافق رسیدند. هشتاد و یک سال بعد، چینی متفاوت میزبان این نشست بود. محل برگزاری نشست با دقت انتخاب شده بود: شنژن در سال ۱۹۸۰، زمانی که به نخستین منطقه ویژه اقتصادی چین تبدیل شد، شهر کوچکی در آن سوی مرز هنگکنگ بود؛ در حالی که امروز یکی از قطبهای پیشرو فناوری و تولید صنعتی در جهان به شمار میرود.
کاهش شتاب رشد اقتصادی چین و بحران جمعیتی با این حال، روند صعودیای که شنژن نماد آن است، در حال از دست دادن شتاب خود است. صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند رشد اقتصادی چین در سال جاری به ۴.۵ درصد و در سال ۲۰۲۷ به ۴ درصد کاهش یابد؛ زیرا ضعف تقاضای داخلی و بحران بخش املاک و مستغلات بر اقتصاد این کشور فشار وارد میکنند. کاهش جمعیت نیز تا سال ۲۱۰۰، جمعیت این کشور را ۷۸۶ میلیون نفر کاهش خواهد داد. این نشست پرزرقوبرق همچنین راهی برای منحرف کردن توجه جهان از تغییر مسیر حرکت چین بود.
دستاورد نمادین پوتین در سایه شکاف اقتصادی و نظامی روسیه با آمریکا و چین برای پوتین، این نشست دستاورد حتی بزرگتری از نظر کسب اعتبار و وجهه به همراه داشت؛ زیرا روسیه بر اساس هر معیار مادی، در سطحی بسیار پایینتر از دو قدرت دیگر قرار میگیرد. صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند تولید ناخالص داخلی ایالات متحده در سال ۲۰۲۶ به ۳۲.۶ تریلیون دلار و تولید ناخالص داخلی چین به ۲۱.۵ تریلیون دلار برسد. این رقم برای روسیه تنها حدود ۲.۷ تریلیون دلار است؛ تقریباً هماندازه اقتصاد ایتالیا. هزینههای نظامی نیز همین واقعیت را نشان میدهند.
در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده ۹۵۴ میلیارد دلار، چین حدود ۳۳۶ میلیارد دلار و روسیه ۱۹۰ میلیارد دلار هزینه نظامی داشتند. کشورهای اروپایی عضو ناتو نیز در مجموع ۵۵۹ میلیارد دلار هزینه کردند که تقریباً سه برابر هزینههای نظامی روسیه بود. نشست شنژن؛ حاصل دو دهه سیاست تهاجمی روسیه بنابراین، حضور پوتین در نشست شنژن، حاصل نزدیک به دو دهه افزایش رفتارهای تهاجمیِ حسابشده بود. گرجستان، کریمه، سوریه، تهاجمهای سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ به اوکراین و حملات ترکیبی کنونی در سراسر اروپا، همگی سلسله اقداماتی هستند که بر یک محاسبه مشترک استوار بودهاند.
مسکو انفعال اروپا را به جایگاه و اعتبار بینالمللی تبدیل کرده و کمبود وزن اقتصادی و نظامی خود را با آمادگی برای استفاده از زور جبران کرده است؛ آمادگیای که هیچیک از رقبای روسیه در آن با این کشور سهیم نیستند. این محاسبه نتیجه داد، زیرا اروپا ترجیح داد پیامدهای آن را نادیده بگیرد. آلمان از کنار تهاجم روسیه به کریمه و دونباس در سال ۲۰۱۴ بهسادگی گذشت و پروژه نورد استریم ۲ را پیش برد؛ اقدامی که در نتیجه آن، وابستگی انرژی قاره اروپا به مسکو بیش از پیش تثبیت شد.
از سال ۲۰۲۲ تاکنون، اروپا هزینههای دفاعی اوکراین را تأمین کرده است، بیآنکه هرگز برای تلاش در جهت پیروزی کییف عزم راسخی نشان دهد. واشنگتن نیز در تشویق پوتین سهم خود را داشته است؛ از خط قرمز بیاثر باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، در سوریه در سال ۲۰۱۳ گرفته تا اقدام ترامپ در اعطای معافیت از تحریمها به مسکو و اختصاص جایگاهی در میان قدرتهای بزرگ به این کشور، پیش از آنکه جنگ روسیه به هرگونه توافقی منتهی شود. نشست سهجانبه؛
فرصتی برای ترامپ در میانه ناکامیهای سیاسی برای ترامپ، این نشست فرصتی خوشایند برای فاصله گرفتن از مجموعهای از ناکامیهای پیاپی بود. در سوم نوامبر، دموکراتها کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست گرفتند و در شماری از پایگاههای سنتی جمهوریخواهان، برای نخستین بار در چندین نسل به پیروزی رسیدند. حمله ناموفق به ایران نیز در این مجازات انتخاباتی نقش داشت؛ بهویژه از طریق تأثیری که بر قیمت بنزین گذاشت. افزون بر این، ترامپ هرگز تحسین خود از رهبرانی را که بدون محدودیتهای دموکراتیک حکومت میکنند، پنهان نکرده است.
نشستن بر سر یک میز با دو تن از این رهبران، همراه با تمامی تشریفات مرتبط با آن، برای رئیسجمهوری که با کنگرهای مخالف روبهروست و دستاوردهای خارجی اندکی برای ارائه در طول سال دارد، ارزش بسیار زیادی داشت. او هنگام آغاز نشست به خبرنگاران گفت: «این یک پیروزی بزرگ برای ماست.» تفاوت بنیادین محیط راهبردی امروز با سال ۱۹۴۵ محیط راهبردی کنونی بهسختی میتوانست تفاوت بیشتری با سال ۱۹۴۵ داشته باشد. رهبرانی که در آن زمان گرد هم آمدند، در پی تثبیت وضع موجودی بودند که از دل جنگ پدید آمده بود و همگی آن را قابل قبول میدانستند.
در مقابل، سه قدرتی که در شنژن دیدار کردند، هر یک به شیوه خود، اساساً تجدیدنظرطلب هستند. چین چشم به تایوان دوخته است و میخواهد رهبری فناوری را از ایالات متحده بگیرد. روسیه درگیر جنگ خود در اروپاست و رابطهاش با پکن هر سال نامتوازنتر میشود. ایالات متحده نیز در حال بازتعریف اتحادهای خود و سیاست تجاریاش است، در حالی که در باتلاق ایران گرفتار شده است. آتشبس تجاری آمریکا و چین در ماه ژانویه به پایان میرسد و رسوایی انویدیا نشان میدهد که رقابت فناوری اکنون تا چه اندازه گسترش یافته است.
هر سه کشور در حال عبور از محیط راهبردی متغیری هستند که هر یک آن را مرحلهای میانی برای بهبود موقعیت خود تلقی میکنند. غیبت اروپا؛ سومین و عمیقترین تفاوت نشست شنژن با یالتا سومین و عمیقترین تفاوت، بهروشنی در غیبت اروپا نمایان است. در یالتا، اروپا در میان پیروزمندان حضور داشت. البته فرانسه، پس از چهار سال اشغال آلمان و حکومت رژیم ویشی که با اشغالگران همکاری میکرد، به این نشست دعوت نشده بود. برای لهستان و بخش بزرگی از اروپای مرکزی، این کنفرانس یادآور توافقی است که به زیان آنها تحمیل شد.
اما وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا، به نمایندگی از یک قدرت اروپایی سخن میگفت که از سال ۱۹۳۹ در جنگ حضور داشت؛ و نظمی که او در طراحی آن مشارکت کرد، از اشغال آلمان پس از جنگ گرفته تا تأسیس سازمان ملل متحد، نظمی بود که آزادی در کانون اصلی آن قرار داشت. در شنژن، هیچ رهبر اروپایی در اتاق حضور نداشت؛ نتیجه آشکار دههها افول راهبردی اروپا. این دیدار در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه برگزار شد؛ مجمعی متشکل از ۲۱ اقتصاد حاشیه اقیانوس آرام که هیچیک از کشورهای عضو اتحادیه اروپا در آن عضویت ندارند. چین، روسیه و آمریکا؛
سه رویکرد متفاوت علیه اروپا در واقع، هر یک از سه رهبر حاضر بر سر میز، به شیوهای متفاوت علیه اروپا عمل میکنند. چین از طریق تجارت: در سال ۲۰۲۵، اتحادیه اروپا در تجارت با چین با کسری ۳۵۹.۸ میلیارد یورویی مواجه بود. بزرگترین گروه کالاهای وارداتی شامل دستگاههای مکانیکی، ماشینآلات برقی و تجهیزات بود؛ همان هسته صنعتی که اروپا در تلاش برای حفاظت از آن است. روسیه از طریق زور: جنگ این کشور علیه اوکراین وارد پنجمین سال خود شده و کارزار ترکیبی آن، شامل خرابکاری، نفوذ پهپادها، انتشار اطلاعات نادرست و ارعاب، اکنون تا عمق قلمرو اتحادیه اروپا گسترش یافته است.
ایالات متحده از طریق تحقیر ایدئولوژیک: رویکردی که در سخنرانی جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در کنفرانس امنیتی مونیخ در سال ۲۰۲۵ و همچنین در سند راهبرد امنیت ملی بهوضوح آشکار شد؛ سندی که درباره «محو تمدنی» اروپا هشدار داد و واشنگتن را به حمایت از احزاب «میهنپرست» ــ بخوانید راست افراطی ــ در این قاره متعهد کرد. این رویکرد علاوه بر اعمال تعرفه بر کالاهای اروپایی در سطوحی است که در روابط فراآتلانتیکی پس از جنگ سابقه نداشته است. موضع ضداروپایی؛ تنها وجه اشتراک واقعی سه قدرت در شنژن این موضع واقعاً ضداروپایی، تنها وجه اشتراک واقعی در شنژن بود؛
خصومتی که بیتردید ضعف اروپا به آن دامن زده است، اما بیش از آن، از یک ایدئولوژی مشترک مبتنی بر قدرت سرچشمه میگیرد. یالتا نشستی میان مدافعان جهانبینیهای متفاوت بود. روزولت و چرچیل نماینده دموکراسیهای لیبرالی بودند که در آستانه شکست دادن نازیسم قرار داشتند. استالین نماینده دولتی انقلابی بود که دیدگاهی رقیب درباره نظم سیاسی و اقتصادی و در نهایت، درباره خود انسانیت داشت. ظرف سه سال، این واگرایی ایدئولوژیک به جنگ سرد تبدیل شد.
با وجود تمامی پیامدهای زیانباری که یالتا برای ملتهای گرفتار در سوی شوروی به همراه داشت، این کنفرانس همچنان نمادی از عملگرایی در میان شکافهای ایدئولوژیک به شمار میرود. شنژن؛ نقطه مقابل یالتا شنژن دقیقاً نقطه مقابل آن بود. این سه رهبر البته فاقد منافع متعارض نیستند. واشنگتن خواهان مشارکت پکن در چارچوب سهجانبه کنترل تسلیحات است؛ چارچوبی که وزارت امور خارجه چین آن را «نه منصفانه، نه معقول و نه واقعبینانه» میداند. ایالات متحده با ایران در جنگ است و اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، بر تأمین انرژی چین تأثیر میگذارد.
روسیه و چین فاصله زیادی با متحدان راهبردی بودن دارند و تشریفات دیپلماتیک در شنژن نشان داد که رابطه آنها تا چه اندازه نابرابر شده است. اما درباره موضوعی که حاضران در یالتا را از یکدیگر جدا میکرد ــ یعنی اینکه قدرت چگونه باید محدود شود و مشروعیت پیدا کند ــ سه رهبر حاضر در شنژن به یکدیگر نزدیکتر از آن هستند که هر یک از آنها به تقریباً تمامی رهبران دیگر جهان نزدیک باشند. هر سه، حاکمیت ملی را حق دولتهای قدرتمند برای اقدام بدون محدودیت خارجی میدانند.
هر سه جهان را بر اساس حوزههای نفوذ تفسیر میکنند و توافقهای دوجانبه را بر قواعد چندجانبه ترجیح میدهند. در نهایت، هر سه، سازوکارهای نظارت و توازن قدرت، دادگاههای مستقل و مطبوعات آزاد را در داخل و خارج از کشور، مزاحمتها و موانعی تلقی میکنند. معنادار است که یکی از چهار بند بیانیه آنها ــ و تنها بندی که متنی کلیشهای و بیرمق نبود ــ از مصونیت مقامات دولتی دفاع میکند و به دیوان کیفری بینالمللی درباره سوءاستفاده از صلاحیت قضایی خود هشدار میدهد. سه رهبر با گرایشهای مشترک ضدغربی از این منظر، هر سه در عمیقترین معنای این اصطلاح، ضدغربی هستند.
برای شی و پوتین، رد کردن ایده بنیادین غرب، آموزهای دیرینه است؛ اما ایالات متحده ــ کشوری که زمانی غرب را تعریف میکرد و از آن دفاع میکرد ــ اکنون بخش بزرگی از همین گرایش را با آنها سهیم است. دگرگونی جهان از یالتای ۱۹۴۵ تا شنژن ۲۰۲۶ جهان از سال ۱۹۴۵ تاکنون اینگونه تغییر کرده است. در یالتا، مخالفان ایدئولوژیک بر سر موازنه قدرت مذاکره کردند. در شنژن، سه رهبر با جهانبینی مشترک اما منافع متعارض، درباره امور جهان گفتوگو کردند و بهجای دستاوردهای ملموس، نمادپردازی به بار آوردند. دو ابرقدرت و همراه روسی آنها در حبابی قرار داشتند؛
در حالی که نه غرب و نه هیچ طرف دیگری در آن اتاق نمایندگی نمیشد. با وجود فقدان هرگونه دستاورد محتوایی، شاید همین موضوع مهمترین نتیجه نشست باشد: اگر آنچه این هفته شاهد بودیم، نشانهای از تجدید آرایش پایدار ایالات متحده باشد، میراث این نشست میتواند بسیار بزرگتر از میراث نشستی باشد که با چنین اشتیاقی با آن مقایسه شد.
منبع: جماران



