رمان «مردی در تبعید ابدی» نوشته نادر ابراهیمی، با بازآفرینی داستانی زندگی ملاصدرا، به روایت زندگی و اندیشههای فیلسوفی میپردازد که به دلیل باورها و دیدگاههایش با مخالفت و تبعید روبهرو شد.
به گزارش خبرنگار مهر، تبعید همیشه به معنای دور شدن از یک شهر و سرزمین نیست؛ گاهی انسانی به دلیل اندیشهها و باورهایش، حتی در میان مردم و در خانه خود نیز احساس غربت میکند. رمان «مردی در تبعید ابدی» نوشته نادر ابراهیمی، با الهام از زندگی صدرالمتألهین، ملاصدرای شیرازی، به سراغ زندگی فیلسوفی میرود که اندیشههای تازهاش او را در برابر فضای فکری و سیاسی زمانه قرار داد. ابراهیمی در این اثر، هم زندگی شخصی و رنجهای ملاصدرا را روایت میکند و هم شکلگیری تدریجی اندیشههای فلسفی او را در بستری از اختلاف، مخالفت و تنهایی به تصویر میکشد؛ روایتی که در آن، تبعید جسمانی با نوعی غربت فکری و روحی همراه میشود.
رمان با صحنه تبعید ملاصدرا آغاز میشود؛ زمانی که او به فرمان شاه عباس از محل زندگی خود دور شده و همراه خانواده در مسیر تبعید قرار دارد. نویسنده از همان ابتدا خواننده را با چهرهای روبهرو میکند که در کنار بار سنگین اندیشه و مخالفتهای زمانه، مسئولیت خانواده و نگرانی برای نزدیکانش را نیز بر دوش میکشد.
در یکی از صحنههای آغازین، همسر ملاصدرا از خستگی و بیماری دختر تازهمتولدشدهشان شکایت میکند. این گفتوگو، تصویری انسانی از فیلسوف ارائه میدهد؛ مردی که در تاریخ فلسفه بیشتر با نظریهها و آثار فکریاش شناخته میشود، اما در زندگی شخصی نیز با دشواریها، نگرانیها و رنجهای معمول انسانها مواجه بوده است.
انتخاب تبعید بهعنوان نقطه آغاز روایت، امکان رفتوآمد میان زمان حال و گذشته را برای نویسنده فراهم میکند. خواننده در مسیر همراهی با ملاصدرا، از یک سو با دشواریهای سفر و زندگی در تبعید روبهرو میشود و از سوی دیگر، به دورههای مختلف زندگی او بازمیگردد؛ از سالهای جوانی و تحصیل تا مواجهه با استادان و شکلگیری دیدگاههای فلسفیاش.
زندگی یک فیلسوف در میان مخالفتها
ملاصدرا، معروف به صدرالمتألهین، از چهرههای برجسته فلسفه اسلامی و بنیانگذار مکتب حکمت متعالیه است. او در آغاز دوره صفویان و در خانوادهای برخوردار به دنیا آمد و از همان سالهای جوانی به طلب علم و اندیشه فلسفی روی آورد. مسیر فکری او اما مسیری آرام و بدون مخالفت نبود. دیدگاههای تازهاش درباره مسائل فلسفی و دینی، او را با بخشی از فضای علمی و مذهبی زمانه درگیر کرد و سرانجام به انزوا و تبعید انجامید.
نادر ابراهیمی در این رمان تلاش میکند زندگی ملاصدرا را تنها به ترتیب وقوع رویدادهای تاریخی روایت نکند. او در کنار حوادث زندگی شخصی این فیلسوف، به چگونگی شکلگیری پرسشها و اندیشههایی میپردازد که بعدها در نظام فلسفی او جایگاه پیدا کردند. به همین دلیل، «مردی در تبعید ابدی» صرفاً شرح زندگی یک متفکر نیست؛ روایتی است از مسیر دشوار رسیدن به اندیشهای مستقل و ایستادگی بر سر باورهایی که پذیرش آنها برای جامعه زمانه آسان نبوده است.
روایتی با دو مسیر بههمپیوسته
یکی از ویژگیهای ساختاری این رمان، پیش بردن همزمان دو مسیر روایی است: زندگی شخصی ملاصدرا و سیر تکوین اندیشههای فلسفی او. این دو مسیر در بخشهای مختلف کتاب به یکدیگر میرسند و به خواننده اجازه میدهند تحولات فکری شخصیت اصلی را در کنار تجربههای زندگیاش دنبال کند.
زمان در رمان خطی و یکدست نیست. روایت از روزهای تبعید آغاز میشود، اما با بازگشت به گذشته، بخشهایی از زندگی ملاصدرا را پیش چشم مخاطب قرار میدهد. شانزده فصل کتاب، با عنوانهایی مستقل اما مرتبط، این ساختار را شکل میدهند. فصلهایی که با عنوان «راه» مشخص شدهاند، زمان حال و مسیر تبعید را دنبال میکنند و فصلهای دیگر به برهههایی از گذشته و تجربههای مهم زندگی او اختصاص دارند.
این رفتوآمد میان گذشته و حال، صرفاً یک شیوه روایی برای ایجاد تنوع در داستان نیست؛ بلکه به مخاطب کمک میکند میان آنچه ملاصدرا در زندگی تجربه کرده و آنچه در اندیشه او شکل گرفته، ارتباط برقرار کند. هر بازگشت به گذشته، بخشی از شخصیت و جهان فکری او را روشنتر میکند و در نهایت تصویری چندوجهی از این فیلسوف میسازد.
مواجهه با استادان و اندیشههای تازه
در کنار شخصیت ملاصدرا، نام چند تن از چهرههای برجسته علمی و فلسفی دوره صفوی نیز در کتاب مطرح میشود؛ از جمله میرداماد، میرفندرسکی و شیخ بهایی. حضور این شخصیتها، فضای علمی و فکری آن دوره را برای مخاطب ترسیم میکند و نشان میدهد ملاصدرا در چه محیطی رشد کرده و با چه جریانهایی به گفتوگو و مواجهه فکری پرداخته است.
یکی از بخشهای قابل توجه رمان، گفتوگوی علمی و فکری میان ملاصدرا و میرمیرباقر استرآبادی، مشهور به میرداماد، است. در این گفتوگو، سخنان و پرسشهای جوانی که هنوز در مسیر شکل دادن به اندیشههای خود قرار دارد، توجه استاد را جلب میکند. میرداماد به جای رد یا پذیرش شتابزده دیدگاههای او، بر ضرورت تحقیق و تفکر تأکید میکند.
این بخش از کتاب، فضای شکلگیری اندیشه را از زاویهای داستانی نشان میدهد؛ جایی که پرسشگری و طرح مسئله، زمینهای برای گفتوگوی علمی فراهم میکند. ابراهیمی با وارد کردن چنین گفتوگوهایی به متن رمان، تلاش میکند مخاطب را با فضای مباحث فلسفی آن دوره و دشواریهای ارائه دیدگاههای تازه آشنا کند.
تبعید؛ فراتر از دوری از وطن
عنوان «مردی در تبعید ابدی» تنها به دور شدن ملاصدرا از محل زندگیاش اشاره ندارد. در جریان روایت، تبعید معنایی گستردهتر پیدا میکند و به تجربه انسانی تبدیل میشود که به دلیل ناسازگاری با فضای فکری و اجتماعی زمانه، از پذیرش اندیشههایش محروم میماند.
این مفهوم در بخشی از گفتوگوی کتاب با همسر ملاصدرا بهروشنی دیده میشود؛ جایی که او از پیامدهای نساختن با زمانه و نپذیرفتن سخنان صاحبان قدرت حرف میزند و تبعید را تنها به جابهجایی مکانی محدود نمیکند. از نگاه او، انسانی که با مسندنشینان کنار نمیآید و حاضر نیست برخلاف باور خود سخن بگوید، ممکن است حتی در خانه و شهر خود نیز به تبعید روحی گرفتار شود.
این نگاه، وجه انسانی و اجتماعی رمان را برجسته میکند. ملاصدرا در این روایت فقط فیلسوفی نیست که نظریههای تازهای ارائه کرده؛ او انسانی است که انتخاب فکریاش بر زندگی شخصی و خانوادهاش نیز تأثیر گذاشته است. همسر و فرزندان او نیز ناخواسته بخشی از پیامدهای این مسیر را تحمل میکنند. همین مسئله، تبعید را از یک اتفاق تاریخی به تجربهای عاطفی و خانوادگی تبدیل میکند.
نادر ابراهیمی در نگارش این اثر، از منابع و نوشتههای در دسترس درباره صدرالمتألهین بهره گرفته است. او در مقدمه کتاب توضیح میدهد که اثرش داستانی بر اساس زندگی ملاصدراست، نه بازگویی عین واقعیت تاریخی. نویسنده همچنین از شماری از پژوهشگران و صاحبنظرانی که آثارشان در شناخت اندیشههای ملاصدرا به او کمک کردهاند، نام میبرد؛ از جمله علامه طباطبایی، سید جلال آشتیانی، سید جعفر سجادی، مهدی حائری یزدی، سید حسن نصر و هانری کربن.
نثر ادبی نویسنده و استفاده از گفتوگوهای تأملبرانگیز نیز به شکلگیری فضای اثر کمک کرده است. او در بخشهایی از کتاب، مفاهیم فلسفی و اختلافهای فکری را در قالب مکالمه میان شخصیتها مطرح میکند و در بخشهایی دیگر، بر رنج تبعید، مسئولیت خانوادگی و تنهایی شخصیت اصلی تمرکز دارد.
بازگشت دوباره یک رمان به بازار نشر
«مردی در تبعید ابدی» نخستینبار در سال ۱۳۷۵ منتشر شد و در ادامه، با انتقال امتیاز چاپ آثار نادر ابراهیمی به انتشارات امیرکبیر، انتشار آن نیز در این مجموعه ادامه پیدا کرد. این رمان بهتازگی به چاپ سیوششم رسیده است؛ اتفاقی که از تداوم حضور این اثر در بازار نشر و توجه مخاطبان به روایت داستانی زندگی یکی از مهمترین فیلسوفان ایرانی حکایت دارد.
این کتاب در شانزده فصل بههمپیوسته نوشته شده است؛ فصلهایی با عنوانهایی مانند «راه»، «غرق شیرین»، «چند ورق از تاریخ غم»، «دریا او را طلبیده بود»، «آزمون شنا بر خشکی بیمخاطره»، «همسفری برای سفر به اعماق» و «غرق تمام» که در نهایت به فصل پایانی با عنوان «مردی در تبعید ابدی» میرسند.
رمان نادر ابراهیمی برای مخاطبانی که به زندگی اندیشمندان ایرانی، تاریخ فلسفه اسلامی و روایتهای داستانی مبتنی بر شخصیتهای واقعی علاقه دارند، فرصتی برای آشنایی با زندگی و جهان فکری ملاصدرا فراهم میکند. «مردی در تبعید ابدی» در نهایت، داستان مردی است که در مسیر جستوجوی حقیقت با مخالفت و تبعید روبهرو شد؛ اما اندیشههایش در حصار زمان و مکان باقی نماند.
«بانو! زمانی که با زمانه خویش نساختی، و با مسندنشینان و امربران ایشان کنار نیامدی، و آنچه را که جاهلان میگویند، جاهلانه باز نگفتی، لاجرم به تبعید ابدی روح گرفتار خواهی شد ـ حتی اگر در کنج منزلی در شهری ساکن باشی؛ و اگر بر نپذیرفتن پای فشردی، آوارهات خواهند کرد، یا به زندانت خواهند انداخت و به دارت خواهند کشید. شرمگینم بانو، که این جنگ را من آغاز کردهام، و سهمی عظیم از عذابش به تو میرسد.»
کتاب «مردی در تبعید ابدی» نوشته نادر ابراهیمی در ۲۷۷ صفحه از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده است.
منبع: خبرگزرای مهر

