رفتن به محتوای اصلی
اجتماعیشبکه شرق14 دقیقه مطالعه

خانه را متر کردند، زندگی را نه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق، شرق: درِ خانه دیر باز شد. زارا امجدیان و همکارش برای گفت‌وگو با یکی از مالکان به محله آمده بودند. قرار بود چند پلاک کوچک با هم تجمیع شوند تا ساخت‌وساز صرفه اقتصادی بیشتری پیدا کند. وقتی وارد خانه شدند، برخلاف تصوری که از یک ساختمان…

خانه را متر کردند، زندگی را نه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: درِ خانه دیر باز شد. زارا امجدیان و همکارش برای گفت‌وگو با یکی از مالکان به محله آمده بودند. قرار بود چند پلاک کوچک با هم تجمیع شوند تا ساخت‌وساز صرفه اقتصادی بیشتری پیدا کند. وقتی وارد خانه شدند، برخلاف تصوری که از یک ساختمان فرسوده داشتند، حیاطی زیبا پیش‌رویشان بود؛ درخت‌ها هنوز سرپا بودند و در گوشه حیاط قالیچه‌ای پهن شده بود. زن صاحبخانه به توضیحات کارشناسان درباره مزایای نوسازی گوش داد، اما نمی‌خواست خانه‌اش را از دست بدهد. درخواستش این بود که اجازه بدهند تا پایان عمر همان‌جا زندگی کند. بعدتر فرزندانش هم از خاطراتشان گفتند.

حتی کوچک‌ترین عضو خانواده به آن خانه دلبستگی داشت. برای سازمانی که طرح را تهیه کرده بود، مسئله روشن به نظر می‌رسید؛ چند قطعه کوچک باید تجمیع می‌شد تا زمینی مناسب ساخت‌وساز به دست بیاید. اما خانواده مسئله دیگری داشت. خانه برای آنها فقط یک ملک فرسوده نبود؛ حیاط، درخت‌ها و سال‌هایی که آنجا زندگی کرده بودند، در تصمیمشان اهمیت داشت. در نقشه‌ای که کارشناسان همراه آورده بودند، برای این خواسته جایی پیش‌بینی نشده بود. امجدیان این خاطره را در نشست «تسهیلگری در عمل؛ بازخوانی سه تجربه شهری» تعریف کرد؛

نشستی از مجموعه «هفت‌شهر» که در خانه آفرینش‌های شهری ایران، عمارت وارطان‌ برگزار شد. شفق متولی، نجمه نادری و زارا امجدیان میهمانان این نشست بودند و هرکدام بخشی از تجربه کار در محله‌های تهران و یزد را روایت کردند. عبدالرضا گلپایگانی، معاون پیشین شهرسازی و معماری شهرداری تهران و حسین ایمانی‌جاجرمی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه تهران نیز در گفت‌وگوها شرکت داشتند. امجدیان که نزدیک دو دهه در حوزه تسهیلگری و پژوهش فعالیت کرده، گفت تجربه آن خانه باعث شد درباره مأموریتی که به او سپرده شده بود تجدیدنظر کند.

او و همکارانش قرار بود مالکان را به تجمیع و نوسازی تشویق کنند، اما کسی پیش از تهیه طرح از خانواده نپرسیده بود چه آینده‌ای برای خانه‌اش می‌خواهد. او توضیح داد که خطر فرسودگی ساختمان‌ها را انکار نمی‌کند. بعضی خانه‌ها واقعا ناایمن‌اند و زندگی در آنها ممکن است جان ساکنان را به خطر بیندازد. اختلاف بر سر این است که چرا پس از تشخیص فرسودگی، تخریب و ساخت دوباره تنها راه‌حل معرفی می‌شود. به اعتقاد امجدیان، نهاد تصمیم‌گیر ابتدا مسئله را تعریف می‌کند، بعد گزینه مدنظر خود را انتخاب می‌کند و در آخر از تسهیلگر می‌خواهد رضایت مردم را بگیرد.

در این وضعیت، مردم می‌توانند با تخریب مخالفت کنند، اما معمولا اختیار انتخاب راه دیگری برای آینده خانه‌شان ندارند. امجدیان معتقد بود در بسیاری از برنامه‌های بازآفرینی، ارزش اقتصادی زمین به رسمیت شناخته می‌شود، اما ارزش اجتماعی خانه و روابطی که طی سال‌ها میان ساکنان شکل گرفته، سهم چندانی در تصمیم نهایی ندارد.

ساختمانی که ساخته شد، اما اختلاف‌ها تمام نشد

امجدیان تجربه دیگری را هم از سال ۱۳۹۸ روایت کرد؛ زمانی که در محدوده دروازه‌غار تهران همراه گروهی از تسهیلگران تلاش کردند مسیر معمول تعریف پروژه را تغییر دهند. این بار به جای مراجعه به مردم با طرحی آماده، گفت‌وگو با گروه‌های مختلف ساکنان را آغاز کردند. در محله خانواده‌هایی زندگی می‌کردند که امکانات اولیه کافی در خانه نداشتند. در جریان گفت‌وگوها، پیشنهاد ایجاد فضایی مشترک برای آشپزی، شست‌وشوی لباس، حمام و بعضی خدمات دیگر مطرح شد. قرار بود خانواده‌ها بتوانند برای انجام کارهای روزمره از این امکانات استفاده کنند.

به گفته امجدیان، سازمان نوسازی با پیشنهاد همراهی کرد، زمینی در اختیار پروژه قرار گرفت و ساختمان ساخته شد. اما اختلاف‌ها زمانی آغاز شد که نوبت به بهره‌برداری رسید. قرار بود چه کسی ساختمان را اداره کند؟ چه کسانی اجازه استفاده از امکانات را داشته باشند؟ آیا تأمین این خدمات وظیفه مدیریت شهری بود یا ممکن بود به تداوم سکونت در خانه‌های نامناسب کمک کند؟ در یک طرف، کسانی بودند که می‌گفتند مردم همین حالا به این خدمات نیاز دارند و نمی‌توان تا زمان حل همه مشکلات مسکن، آنها را از امکانات اولیه محروم کرد. در طرف دیگر، نگرانی‌هایی درباره پیامدهای ارائه خدمات و نحوه اداره ساختمان وجود داشت.

امجدیان گفت با وجود آنکه گروه توانسته بود در تعریف مسئله و طراحی پروژه نظر بخشی از مردم را وارد کند، هنگام تصمیم‌گیری درباره بهره‌برداری دوباره با محدودیت‌های ساختار اداری روبه‌رو شد. او این تجربه را نمونه‌ای از دشواری مشارکت در پروژه‌های شهری دانست؛ مشارکتی که ممکن است در مرحله طراحی پذیرفته شود، اما در زمان اداره و استفاده از پروژه ادامه پیدا نکند. از نظر او اگر مردم فقط درباره جزئیات اجرایی یک تصمیم نظر بدهند، اما امکان تغییر خود تصمیم را نداشته باشند، نمی‌توان از مشارکت واقعی سخن گفت. او هشدار داد که تسهیلگری در چنین شرایطی ممکن است به «مشارکت‌نمایی» تبدیل شود.

محله‌ای که حتی چای تسهیلگران را نمی‌خورد

شفق متولی روایتش را با تشکر از کسانی آغاز کرد که در سال‌های گذشته برای احیای خانه اصلانی و ادامه فعالیت‌های محلی کمک کرده بودند. او از حاضران خواست نتیجه کار را به نام یک نفر ننویسند. برای توضیح این موضوع، فرایندهای شهری را به ضیافتی تشبیه کرد که افراد بسیاری در برگزاری آن سهم دارند؛ از کسی که غذا می‌پزد تا کسی که مدام از آشپزخانه ظرف می‌آورد. ممکن است در پایان، یکی بیشتر دیده شود، اما کار حاصل تلاش همه بوده است.

متولی از سال‌های آغاز فعالیتش در محله سیروس گفت؛ زمانی که بی‌اعتمادی مردم به گروه‌های تسهیلگری، کار را دشوار کرده بود. پیش از او و همکارانش گروه‌های دیگری به محله آمده بودند، برنامه‌هایی تعریف کرده بودند و پس از مدتی رفته بودند. بعضی وعده‌ها اجرا نشده بود و ساکنان احساس می‌کردند بار دیگر رها شده‌اند. او گفت مردم در ابتدا حتی حاضر نبودند چای آنها را بخورند. هر درخواست تازه یا وعده‌ای درباره بهبود محله با تردید روبه‌رو می‌شد. به گفته متولی، بازگرداندن اعتمادی که یک بار از بین رفته، سخت‌تر از آغاز ارتباط با مردمی است که هنوز تجربه ناموفقی از کار تسهیلگران ندارند.

با پایان حمایت‌های سازمانی، گروه او هم در معرض تعطیلی قرار گرفت. امکاناتی که برای فعالیت در اختیارشان بود از دست رفت، اما شبکه‌ای از ارتباط با اهالی باقی مانده بود. یکی از ساکنان محله، آقای افشانی، دو اتاق در اختیارشان گذاشت تا بتوانند کار را ادامه دهند. متولی گفت در آن روزها تلاش اصلی آنها حفظ همین ارتباط بود. کودکان، زنان خانه‌دار و گروه‌هایی از اهالی که در فعالیت‌های قبلی مشارکت کرده بودند، همچنان با آنها در تماس بودند. گروه باید برای تأمین هزینه زندگی اعضایش هم فکری می‌کرد، اما نمی‌خواست رابطه‌ای را که با زحمت ساخته بود قطع کند.

خانه اصلانی به‌تدریج به محل رفت‌وآمد اهالی، فعالان شهری و مدیران تبدیل شد. صاحب خانه آرزو داشت ساختمان را مرمت کند، کتاب‌های پدرش را در آن بچیند و فضایی برای فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی ایجاد کند. همین خواسته شخصی به فعالیتی جمعی رسید.

متولی از تغییرات اطراف خانه نیز گفت؛ از بازگشایی مغازه‌هایی که سال‌ها تعطیل بودند تا پیگیری مرمت بخش‌هایی از گذر نایب‌السلطنه، رسیدگی به یک سقاخانه و درخواست کسبه برای سامان‌دهی گذر. او تأکید کرد بازشدن مغازه‌ها به‌تنهایی اتفاق مهمی نبود؛ اهمیت داشت که بعضی از آنها بیش از یک سال فعالیتشان را ادامه داده بودند.

در اسفند ۱۴۰۴ نیز گروهی از کسبه و اهالی برای تغییر وضعیت گذر درخواست کمک کردند. متولی برای آنها نامه نوشت و در پیگیری موضوع همراهشان شد. بعضی از اهالی خودشان با اعضای شورای شهر ارتباط گرفتند و موضوع را دنبال کردند. او در کنار این تجربه‌ها از اختلاف‌ها هم گفت. تغییر مدیران، پایان قراردادها، ورود گروه‌های تازه به محله و رقابت میان مجموعه‌هایی که با عنوان توسعه‌گر یا تسهیلگر فعالیت می‌کردند، بارها کار را دشوار کرده بود.

به گفته متولی، گاهی یک مجموعه از شناخت و ارتباطاتی استفاده می‌کند که گروه دیگری طی چند سال به دست آورده، اما همان گروه را در ادامه تصمیم‌گیری کنار می‌گذارد. با وجود این، اگر مسئولی پاسخ تلفن مردم را ندهد، اهالی همچنان با کسی تماس می‌گیرند که سال‌ها در محله حضور داشته است. متولی از رابطه پرتنش اما ادامه‌دار خود با بعضی مدیران شهری نیز صحبت کرد. او به نشست‌هایی با عبدالرضا گلپایگانی اشاره کرد که گاهی با اختلاف‌نظر جدی همراه بوده، اما ارتباط قطع نشده است. به گفته او، همین امکان گفت‌وگوی دوباره و پیگیری اختلاف‌ها در پیشبرد بعضی کارها مؤثر بوده است.

پس از حدود هشت سال حضور در محله، گروه متولی حالا به فکر تشکیل نهادی مردمی افتاده است. او گفت تصمیم دارند جمعی از اهالی و گروه‌های فعال را کنار هم بنشانند تا به‌تدریج پیگیری امور محله را بر عهده بگیرند و وابستگی کارها به حضور دائمی تسهیلگران کمتر شود. متولی البته هشدار داد چنین فرایندی با چند جلسه و یک قرارداد کوتاه‌مدت به نتیجه نمی‌رسد. از نظر او، شکل‌گیری یک جمع محلی که بتواند اختلاف‌های داخلی را مدیریت کند و به نمایندگی از گروه‌های مختلف ساکنان مطالبه داشته باشد، ممکن است سال‌های طولانی زمان ببرد.

نجمه نادری، سومین سخنران نشست، تجربه‌ای را روایت کرد که از حفاظت میراث فرهنگی آغاز شد و به فعالیت در کوچه‌های مسکونی یزد رسید. او گفت از سال‌های نخست کار در حوزه میراث فرهنگی، پیگیر تهیه پرونده ثبت جهانی بافت تاریخی یزد بوده است. این مسیر با تغییر مدیران و سیاست‌های اداری نیز همراه شده بود. نادری خاطره‌ای از تغییر دولت تعریف کرد؛ روزی به محل کار رفت و دید حتی رایانه‌ای را که با آن کار می‌کرد برده‌اند. با این حال، پیگیری حفاظت از بافت تاریخی و تهیه پرونده ثبت جهانی را ادامه داد.

در سال ۱۳۹۳ پایگاه میراث فرهنگی یزد پس از چند سال تعطیلی دوباره راه‌اندازی شد. نادری اصرار داشت کارشناسان محلی در تهیه پرونده نقش داشته باشند، چون معتقد بود کسانی که شهر را از نزدیک می‌شناسند باید در ثبت و معرفی آن مشارکت کنند. او سرانجام به گروه تهیه پرونده پیوست و تا ثبت جهانی یزد در سال ۱۳۹۶ در این مسیر فعالیت کرد. اما پس از ثبت جهانی، توجه او به زندگی روزمره ساکنان بافت تاریخی بیشتر شد.

نادری گفت در طول تهیه پرونده، بارها با مردمی روبه‌رو شده بودند که در ساختمان‌های ارزشمند تاریخی زندگی می‌کردند، اما برای تعمیر خانه، دسترسی به خدمات یا تغییر وضعیت محل سکونتشان با محدودیت مواجه بودند. از یک طرف باید بناها حفظ می‌شدند و از طرف دیگر نمی‌شد از مردم انتظار داشت زندگی روزمره خود را متوقف کنند. نادری و همکارانش محدوده‌ای حدود ۱۵ هکتار در نزدیکی مسجد جامع یزد را برای فعالیت انتخاب کردند. این محدوده با وجود ارزش تاریخی، از امکاناتی برخوردار نبود که در مسیرهای اصلی گردشگری دیده می‌شد.

کوچه‌هایی که گردشگران از آنها عبور می‌کردند بیشتر کف‌سازی و مرمت شده بودند، اما در کوچه‌های مسکونی مشکلات روشنایی، کف‌سازی و خدمات شهری همچنان وجود داشت.

سال ۱۳۹۸ دفتر توسعه محلی آنها به‌طور رسمی آغاز به کار کرد. در نخستین مرحله، گروه سراغ شناخت اهالی رفت؛ زنان محله، افراد معتمد، جوانان و کسانی که می‌توانستند در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت کنند. یکی از جوان‌های محله از زمین گودافتاده‌ای گفت که به محل انباشت زباله تبدیل شده بود. در محله پارکی وجود نداشت که کودکان بتوانند در آن بازی کنند. نادری از او پرسید دوست دارد آن زمین چه شکلی باشد. جوان از تاب و وسایل بازی کودکان و امکانات ورزشی برای زنان گفت. نادری همان‌جا طرحی کشید. آن را برای گرفتن موافقت به میراث فرهنگی برد و بعد با شهرداری وارد گفت‌وگو شد.

نزدیک یک سال و نیم طول کشید تا اجرای زمین بازی آغاز شود. او از کوچه دیگری هم گفت که به «کوچه اکبرشاه» معروف بود؛ کوچه‌ای تاریک، پرپیچ‌وخم و پر از چاله که عبور شبانه از آن برای ساکنان دشوار بود. اکبرآقا یکی از اهالی قدیمی آن کوچه بود که با وجود مشکلات در محله مانده بود. گروه تسهیلگری، پیگیری روشنایی، کف‌سازی و رسیدگی به فضاهای اطراف را آغاز کرد.

نادری گفت پس از مدتی خود دستگاه‌های اجرایی هم برای انجام کار در محله سراغ دفتر می‌آمدند و درباره محل هزینه‌کرد امکانات یا اعتباراتی که داشتند مشورت می‌کردند. اما از سال ۱۴۰۰ مسئله ادامه فعالیت دفتر جدی شد. به گفته نادری، حمایت مالی شهرداری حدود یک سال دوام داشت و گروه باید برای تأمین هزینه‌های خود راه دیگری پیدا می‌کرد. آنها از پروژه‌های دیگر درآمد می‌گرفتند و در کنار آن تلاش می‌کردند حضور مستقیمشان در محله را کاهش دهند. نادری از اکبرآقا مثال زد که حالا برای ساکنان محله‌های دیگر هم درباره شیوه پیگیری ایجاد پارک و زمین بازی صحبت می‌کند.

پس از کمتر شدن حضور تسهیلگران، بعضی اهالی خودشان زمین‌های خالی اطراف را شناسایی کردند، برای آنها کاربری پیشنهاد دادند و درخواستشان را به دستگاه‌های مسئول رساندند. او از سیل سال ۱۴۰۱ نیز یاد کرد و گفت محدوده‌ای که گروه در آن فعالیت می‌کرد، به دلیل آمادگی قبلی ساکنان و همکاری آنها آسیب جدی ندید. به گفته نادری، خرابی‌های محدود نیز با کمک اهالی در مدت حدود دو ماه برطرف شد. برای نادری، توانایی اهالی در ادامه پیگیری‌ها اهمیت بیشتری از تعداد پروژه‌هایی داشت که دفتر مستقیماً اجرا کرده بود.

چه کسی هزینه تسهیلگری را می‌دهد؟

پس از پایان روایت‌ها، گفت‌وگو به دشواری استقلال تسهیلگران رسید. پرسش این بود که وقتی شهرداری یا یک دستگاه دولتی هزینه دفتر و فعالیت یک گروه را می‌پردازد، آن گروه چگونه می‌تواند با تصمیم همان دستگاه مخالفت کند؟ متولی گفت استقلال اقتصادی گروه در این رابطه اهمیت دارد. به اعتقاد او، وقتی ادامه فعالیت تسهیلگران به رضایت مدیران وابسته باشد، ممکن است گروه برای حفظ موقعیت خود از بیان نظر واقعی کارشناسی صرف‌نظر کند.

نجمه نادری تأکید کرد که تسهیلگری باید بر دانش و تخصص استوار باشد و پرداخت هزینه از سوی دستگاه اجرایی نباید باعث شود کارشناس صرفاً خواسته همان دستگاه را تکرار کند. امجدیان مسئله را در نحوه تعریف پروژه می‌دید. او گفت دستگاه‌های اجرایی معمولاً می‌خواهند در کوتاه‌ترین زمان به نتیجه برسند، در حالی که کار با مردم زمان بیشتری می‌خواهد و نمی‌توان با همان برنامه زمانی اداری پیش رفت. او پیشنهاد کرد گروه‌های محلی ابتدا مسائل و راه‌حل‌هایشان را مشخص کنند و سپس برای اجرای آنها از منابع عمومی کمک بگیرند.

در این روش، اعتبار به طرحی اختصاص پیدا می‌کند که از سوی مردم مطرح شده است؛ در حالی که در شیوه معمول، پروژه ابتدا در دستگاه اجرایی تعریف می‌شود و تسهیلگر باید برای اجرای آن رضایت مردم را بگیرد. حسین ایمانی‌جاجرمی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه تهران، ریشه این اختلاف‌ها را در ساختار حکمرانی می‌دانست. او یادآور شد پولی که شهرداری و دولت هزینه می‌کنند متعلق به مردم است و از محل مالیات و عوارض تأمین می‌شود. جاجرمی گفت اگر محله‌ها شوراهای منتخب و منابع مالی در اختیار داشتند، بسیاری از این اختلاف‌ها شکل دیگری پیدا می‌کرد.

او با اشاره به جمعیت چندمیلیونی تهران توضیح داد که ۲۱ عضو شورای شهر نمی‌توانند به‌تنهایی نماینده همه مسائل و خواسته‌های محله‌های مختلف باشند. به اعتقاد او، هرچه اختیار تصمیم‌گیری به سطح محله نزدیک‌تر شود، امکان پاسخ‌گویی به مردم بیشتر خواهد شد.

عبدالرضا گلپایگانی، معاون پیشین شهرسازی و معماری شهرداری تهران، در بخش پایانی نشست با تقسیم مدیران و مردم به دو گروه مقابل یکدیگر مخالفت کرد. او گفت درون سازمان‌های شهری نیز اختلاف‌نظر وجود دارد و همه کارشناسان از یک طرح یا شیوه مداخله دفاع نمی‌کنند. گلپایگانی به تجربه اسلام‌آباد دره فرزاد اشاره کرد؛ محله‌ای که زمانی برنامه تملک گسترده بافت برای آن مطرح شده بود و مشاوری نیز طرحی بزرگ برای آن تهیه کرده بود. او گفت در جلسات مدیریتی با این شیوه مخالفت کرده و معتقد بوده باید پیش از هر تصمیمی، محله را از نزدیک شناخت.

به گفته او، مشکل این بود که مدیران همیشه اسلام‌آباد را از بزرگراه چمران و از بالا نگاه می‌کردند. حضور در میان مردم و گفت‌وگو با ساکنان، مسائل دیگری را آشکار می‌کرد که در طرح اولیه کمتر دیده شده بود.

گلپایگانی از اختلاف‌های درون سازمان نوسازی درباره تجمیع پلاک‌ها و ساخت‌وساز در نفرآباد هم گفت. او توضیح داد که حتی در بدنه مدیریت شهری، کسانی با تجمیع گسترده قطعات و ساخت ساختمان‌های مشابه در همه محله‌ها مخالف بودند و برای تغییر این نگاه تلاش کردند. او برای توضیح رابطه مدیر و کارشناس از جمله‌ای استفاده کرد که به گفته خودش پیش‌تر نیز مطرح کرده بود: «حاکم نباید فکر کند حکیم است و حکیم هم نباید فکر کند حاکم است».

گلپایگانی معتقد بود مدیران و کارشناسان باید با وجود اختلاف‌نظر، امکان همکاری و گفت‌وگو را حفظ کنند. او از تعبیر «کار مادرانه» برای فعالیت‌های محلی استفاده کرد؛ کاری که به گفته او باید مدام از آن مراقبت کرد و با اولین مانع رهایش نکرد.

امجدیان در پاسخ پایانی توضیح داد که با تصور وجود دو قطب ثابت دولت و مردم موافق نیست. او گفت محله میدان حضور نیروهای مختلف است؛ از مدیر و کارشناس تا گروه‌های محلی و ساکنانی که منافع و خواسته‌های متفاوت دارند. حتی خود تسهیلگر نیز ممکن است صاحب قدرت شود. به گفته او، تسهیلگری که تصور می‌کند چون حامی مردم است حق دارد مسئله را به جای آنان تعریف کند، خودش به بخشی از همان رابطه قدرت تبدیل شده است. او تأکید کرد که اختلاف‌ها نباید برای حفظ ظاهر جلسات از مدیران پنهان بمانند. اگر بخشی از ساکنان با طرحی مخالف‌اند، این مخالفت باید شنیده شود.

منبع: شبکه شرق

منبع خبرشبکه شرق