فرید قدیری: ردیابی رفتار قیمت مسکن در 9ماه گذشته از شروع جنگ 40روزه، بهدلیل بروز تقریبا هر نوع اتفاق قابلتصور در معادلات رابطه ایران و آمریکا طی این مدت، میتواند «تحولات آتی بازار ملک» را برحسب رخدادهای سیاسی-نظامی احتمالی قابل پیشبینی یا برآورد کند. تا امروز، درست 266روز از شروع جنگ دوم آمریکا و اسرائیل در 9اسفند سال گذشته، موسوم به جنگ 40روزه، میگذرد و بعد از فراز و فرود شدید سطح تنش نظامی و تحرکات دیپلماتیک طی این مدت، هنوز هم چشمانداز تقابل یا رابطه بین ایران و آمریکا مشخص نیست؛
«فاکتور جنگ» تقریبا مهمترین عنصر تاثیرگذار بر حرکات بازیگران و متغیرهای بازار مسکن است. با این حال، برداشتهایی که پیشاز شروع جنگ 40روزه و حتی قبل از جنگ 12روزه درباره «نحوه تاثیرگذاری آنها بر بازار مسکن» وجود داشت، عینا اتفاق نیفتاد. برداشتها با استناد به الگوی تنشهای نظامی در کشورهای مختلف و همچنین جنگ تحمیلی 8ساله علیه ایران، این بود که «حمله هوایی دشمن به کشور» میتواند تا مدتها بازار ملک را در فاز «کاهش قیمت یا عدم افزایش قیمت» توأم با «توقف سرمایهگذاری ملکی» قرار دهد.
اما در طول و پس از جنگ 40روزه، هم قیمت و هم رفتار خریداران مسکن «نوسان شدید» را تجربه کرد. این الگوی متفاوت واکنش بازار مسکن به جنگ در ایران را میتوان از یکسو ناشی از «شکل متفاوت جنگ و حملات که محاصرهدریایی یکی از مصادیق آن است» و از سوی دیگر «شرایط خاص اقتصاد ایران و تصمیمات اقتصادی مرتبط با بازارهای دارایی» دانست. در این مقاله، الگوی رفتار روزانه بازار مسکن طی 9ماه اسمی، اسفند پارسال تا اواخر آبان امسال، با قطبنمای جنگی مورد بررسی قرار گرفته است.
افت 23درصدی قیمت مسکن در 40 روز جنگ یکی از ابهامات فعالان بازار مسکن درباره آینده، چگونگی واکنش قیمتها به «جنگ سوم» است؛ اینکه اگر ایران و آمریکا وارد یک دوره حملات نظامی شبیه جنگهای 12روزه یا 40روزه شوند «فاز بازار مسکن چگونه خواهد بود؟» پاسخ این پرسش را با فرض تکرار الگوهای اخیر در تصمیمات داخلی همچون قطع اینترنت و توقف فعالیت بورس و همچنین تکرار شاخصههای حملات قبلی در حملات احتمالی جدید میتوان از روی «تایملاین» بازار مسکن ارائه کرد.
در فاصله 9اسفند سال گذشته تا 19فروردین امسال که جنگ دوم شروع و آتشبس برقرار شد، متوسط «قیمت پیشنهادی» آپارتمان در بازار مسکن تهران 23درصد کاهش پیدا کرد. این افت قیمت به 2دلیل رخ داد؛ دلیل اول، اختلال یا تعطیلی سامانههای مختلف مورد نیاز برای نقل و انتقالات ملکی بود که بهخاطر تعطیلی خیلی فعالیتها، ادارات و کسبوکارهای صنفی بهوجود آمد. در این شرایط حتی اگر فردی قصد فروش اضطراری ملک خود یا قصد قطعی خرید واحدمسکونی داشت، عملا امکان آن در خیلی از روزهای جنگ فراهم نبود.
دلیل دوم نیز مطابق آنچه یک اقتصاددان، دکتر محمدرضا فرزانگان، آن را «مکث داوطلبانه» تقاضای مسکن توصیف میکند، «پرهیز افراد از انجام تصمیمات بزرگ اقتصادی در شرایط نااطمینانی روزهای جنگ» بود. در نتیجه، طی بیش از یک ماهی که جنگ در جریان بود، رکود قبلی معاملات مسکن عمیقتر شد و چون منشأ رکود عمدتا نبود تقاضای خرید سرمایهای بود، سطح قیمت به شکل طبیعی روند کاهش را طی کرد. این الگو میگوید چنانچه حملات نظامی از سر گرفته شود و شرایط آن شبیه جنگ اخیر باشد، احتمالا روند افزایش قیمت اسمی بار دیگر متوقف میشود و شیب رشد منفی خواهد شد.
صعود قیمت مسکن در مسیر «آتشبس تا تفاهم» 19فروردین امسال، جنگ 40روزه با اعلام «آتشبس» خاتمه موقتی پیدا کرد و چون همزمان، تلاشهای پاکستان برای دستیابی 2طرف جنگ به «توافق نهایی» در جریان بود، از آن روز به بعد سطح «ابهامات نسبت به آینده جنگ و نگرانیها درباره نقص قریبالوقوع آتشبس» رو به کاهش گذاشت. اثر این وضعیت در بازار مسکن را میتوان در قالب «شرایط برزخ سیاسی» تشریح کرد.
مسیر آتشبس تا اعلام قطعی تفاهم ایران و آمریکا در 25خرداد که 4روز بعد به امضای الکترونیک تفاهمنامه منجر شد، دورهای بود که سرمایهگذاران ریسک حضور در بازار ملک را نسبتا کمتر از بازارهای موازی میدانستند چرا که هر آن «پایان قطعی تنشها» میتوانست به کاهش قیمت داراییهایی همچون دلار یا سکه و باعث زیان سرمایهگذاران شود. در نتیجه، طی آن حدود 2ماه، تقاضای خرید ملک افزایش محسوس پیدا کرد. از طرف دیگر، تعطیلی بازار سرمایه تا 29اردیبهشت، بر روند رشد تقاضای خرید سرمایهای مسکن اثر مثبت گذاشت.
همچنین شروع محاصره دریایی از اواخر فروردین نیز به علت آنکه از محل کاهش فعالیتهای تجاری و تقاضای ارزی بر مبادلات بازار دلار و سطح قیمت آن تاثیر کاهشی داشت، نیروی بیشتری برای به بازار ملک بر حجم تقاضا وارد شد. در نتیجه طی حدود 2ماهی که وضعیت جنگی ایران و آمریکا از «آتشبس به تفاهم» انجامید، رشد نسبی تقاضا و معاملات خرید مسکن باعث جهش 55درصدی قیمت شد.
بازار مسکن، خیلی پیشتر، یعنی سالهایی که ریسک سیاسی از جنس «فراز و فرود برجام» بود، با چنین تجربهای از دوره برزخ روبهرو بود بهطوریکه هر زمان مذاکرات برجامی آغاز و مسیر به سمت «توافق» بود، خروج از بازارهای دارایی موازی مسکن و حرکت به این سمت باعث صعود رشد قیمت ملک با ارتفاع بیشتر از دیگر بازارها میشد. رشد 55 درصدی قیمت مسکن در 2ماه «آتشبس تا تفاهم» را اگر با رشد یکساله قیمت مسکن در سالهای اخیر مقایسه کنیم، ابعاد این جهش قابل درک میشود؛ در کل سال1404، میانگین «قیمت پیشنهادی» مسکن در تهران 50درصد افزایش پیدا کرده بود.
نحوه رشد قیمت در دوره «غروب تفاهم» تفاهم الکترونیکی ایران و آمریکا برای «پایان دادن به جنگ» و حرکت به سمت پایان قطعی تخاصم و تنش با هدف دستیابی به «توافق نهایی» یا صلح، در روزهای پایانی خرداد امسال منعقد و امضا شد؛ اما بلافاصله این اتفاق با دستاندازهایی در مسیر پیشرفتهای فنی تا «توافق» روبهرو شد. اما و اگرهای طرف آمریکایی در مذاکرات فنی و شروط ایران برای توافق، در کنار حملات پراکنده اما ادامهدار به جنوب، بار دیگر شدت «نااطمینانی و ریسکهای سیاسی» را افزایش داد.
در نتیجه طی ماههای تیر و مرداد، بازارهای موازی مسکن مقصد عمده سرمایهگذاران برای حفظ ارزش داراییشان برابر تورم قرار گرفت و در ماههای بعد، یعنی شهریور و مهر بهخاطر جاماندگی بازدهی مسکن بازار مسکن از روند رشد قیمتها، رفتوآمدها به مقصد خرید ملک از بازارهای دیگر در جریان بود. در روزهای گذشته از آبان نیز چند اتفاق از جمله اعلام نتایج انتخابات اسرائیل و آمریکا و همچنین نامه ونس، معاون ترامپ به دبیر شورای عالی امنیت ملی و سپس روزهای منتهی به نشست سه جانبه آمریکا، روسیه و چین در شهر «شنزن»، باعث تشدید نوسان «قیمت پیشنهادی» مسکن شد.
این اتفاقات سیاسی چون که همجهت با هم نبودند، در مقاطعی از ماه گذشته جهت قیمت فروشندههای ملک را به سمت افزایش یا کاهش حرکت دادند. هرچند همچنان جاماندگی چندماهه قیمت مسکن از قیمت دلار، یک پارامتر موثر بر نبض معاملات خرید آپارتمان در تهران بوده است.
طی 5ماهی که از «تفاهم» میگذرد، عملا نه تنها این رخداد سیاسی پیشرفت چشمگیری نداشت که شاید بتوان از نگاه فعالان بازار مسکن این دوره را به «غروب تفاهم» تعبیر کرد و به همین خاطر، نااطمینانی به آینده وضعیت سیاسی و اقتصادی باعث افزایش نسبی خریدهای سرمایهای از جمله ملک شد و این به رشد 38درصدی قیمت پیشنهادی مسکن در تهران انجامید. مقایسه روند رشد قیمت مسکن در دوره «آتشبس تا تفاهم» و «تفاهم تا غروبکامل تفاهم» نشان میدهد، بازار ملک در 2ماهی که خبرهای مثبت از پایان قطعی جنگ بود شاهد رشد بیشتر قیمت ملک نسبت به 5ماه بعد از آن شد.
در مقطع دوم، یعنی 5ماه اخیر «تشدید ریسک جنگ» نقدینگی را به سمت بازارهای زودنقدشونده برد و همین بر نرخ تورم ملک اثر کاهنده داشت. با این دستفرمان بازار مسکن در 9ماهی که از شروع جنگ 40روزه میگذرد، میتوان یک برآوردی از آینده داشت. در عین حال، طی این مدت، یک اتفاق سیاسی در این معادله رخ نداد و آن، «توافق نهایی» بود. طبق پیشبینی صاحبنظران اقتصاد مسکن، توافق قطعی و نهایی بین ایران و آمریکا، باعث صعود نسبی بازدهی مسکن در مقایسه با دیگر بازارها خواهد شد. هر چند در میانمدت و بلندمدت، «ثبات قیمت» و «احیای تدریجی رونق بازار» در انتظار آن خواهد بود.
رصدخانه بازار مسکن بررسی کرد واکنش مسکن به نشست «شنژن» کانال تلگرامی رصدخانه بازار مسکن: 2سمت بازار معاملات مسکن در هفتهای که گذشت، بیشتر نقش «دیدهبان» را داشتند تا معاملهگر ملکی. روند قیمت و همینطور معاملات آپارتمان در تهران طی هفته گذشته نشان میدهد: سه اتفاق در بازار ملک صورت گرفته که منشأ آنها میتواند با «نشست آخرهفته سه ابرقدرت در شنژن چین» ارتباط داشته باشد.
«نیشترمز تورم هفتگی مسکن»، «توقف تماسهای روزانه صاحبان فایل با دلال ملکشان در برخی مناطق تهران که معمولا برای تغییر افزایشی قیمت بود» و در نهایت « دست نگه داشتن هر دو طرف بازار برای انجام معامله» ۳ رویداد چند روز اخیر بازار مسکن بوده است. ابتدای هفته گذشته با نزدیک شدن ساعت سیاسی جهان به «روز ملاقات مشترک رؤسایجمهور آمریکا، روسیه و چین در شنژن چین»، گمانهزنیهای مثبتی درباره «آینده رابطه جنگی ایران و آمریکا» مطرح شد. در عین حال حملات آمریکا به مناطقی از جنوب در روزهای اخیر «خوشبینی» به حل مناقشه ایران و آمریکا را کمرنگ کرد.
این دو قطب «طیف تحولات سیاسی» در هفته گذشته کافی بود تا جو بازار مسکن را از تمرکز هفتههای قبل معاملهگران بر خریدوفروش «دور» یا «منحرف» کند و فضای «تعلیق و انتظار» در بازار رقم بزند. در عین حال نشست ترامپ، پوتین و شی پنجشنبه برگزار شد؛ اما در طول چند روز قبل از آن، گروهی از فعالان بازار مسکن انتظار داشتند «ایران محور صریح مذاکرات سهجانبه» باشد. در نتیجه به علت آنکه تحتتاثیر این انتظارات، بازار ملک به نقطه چرخش رسیده بود، معاملات به شدت پایین آمد؛
چون اگر خبری دال بر «تصمیم آمریکا برای پایان جنگ» از این نشست بیرون میآمد، صحنه کل بازارهای دارایی از جمله مسکن تغییر میکرد. با توقف معاملات مسکن در ایستگاه «شنژن»، جایی که رهبران آمریکا، روسیه و چین در حاشیه اجلاس سازمان همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، اَپک، با هم ملاقات کردند، کاهش نرخ رشد قیمت مسکن یک اتفاق نسبتا طبیعی میتواند باشد. مطابق ارقام جدید روی نقشهحرارتی قیمت مسکن در مناطق ۲۲گانه تهران، متوسط قیمت هر مترمربع آپارتمان ۲۸۷میلیون تومان شده است. سطح قیمت مسکن در هفته گذشته فقط 2.8درصد نسبت به هفته قبلتر افزایش پیدا کرده است.
این نرخ رشد هفتگی نصف نرخ رشد هفته قبلتر است. هر چند همه نگاهشان به چین بوده، اما خریدار آپارتمان در نقاط مختلف تهران هرچند در حجم کم اما وجود داشته است. شیب منفی منحنی صعود تورم هفتگی مسکن میتواند به نوعی، فاز اصلاحی بازار پس از ۲ماه رشد تند باشد. این فرضیه از آنجا مطرح است که رشد دلار نیز نسبت به قبل محدود بود. هفته جدید میتواند تحرک را دوباره به بازار مسکن برگرداند، مگر آنکه جنگ احتمالی رخ دهد.
منبع: دنیای اقتصاد



