رفتن به محتوای اصلی
فرهنگی هنریخبرآنلاین19 دقیقه مطالعه

استادان دانشگاه هاروارد «خرد عملی» در بحران را تعریف کردند؛ جست‌وجوی خرد در روزگار پرتلاطم/خردمندی در مقام تمرینی مادام‌العمر

در گفت‌وگوی نشریه «ناتیلوس» که توسط کریستن فرنچ انجام شده، سه استاد دانشگاه هاروارد به بهانه انتشار کتاب «تمرینِ خرد: پنج جست‌وجو»، خرد را نه حقیقتی ازپیش‌ساخته و جادویی، بلکه «خردِ عملی» و تمرینی مادام‌العمر برای شکستنِ زاویه دید، تبدیل عادت‌ها به آیین‌های

در گفت‌وگوی نشریه «ناتیلوس» که توسط کریستن فرنچ انجام شده، سه استاد دانشگاه هاروارد به بهانه انتشار کتاب «تمرینِ خرد: پنج جست‌وجو»، خرد را نه حقیقتی ازپیش‌ساخته و جادویی، بلکه «خردِ عملی» و تمرینی مادام‌العمر برای شکستنِ زاویه دید، تبدیل عادت‌ها به آیین‌های آگاهانه و بهره‌گیری رهایی‌بخش از تنهایی معرفی می‌کنند و کارکرد آن را در مواجهه با بحران‌ها، هوش مصنوعی و مراقبت از خاطره‌ها در دل رنج‌ها و روابط روزمره به عنوان امری مادام العمر می‌کاوند.

گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: مطلب حاضر گفت و گو کریستن فرنچ (Kristen French) در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده در سایت NAUTILUS است. در این گفت‌وگو که به بهانه انتشار کتاب «تمرینِ خرد: پنج جست‌وجو» (حاصل بیش از یک دهه تدریس مشترک مایکل پوئت، آرتور کلاینمن، استفانی پالسل و داوید کاراسکو در هاروارد) انجام شده، خرد نه به‌مثابه یک حقیقتِ ازپیش‌ساخته یا نسخه جادویی و رمانتیک، بلکه به‌عنوان «فرونسیس» یا خردِ عملی و یک تمرینِ مستمر و مادام‌العمر تعریف می‌شود.

این استادان با تکیه بر سنت‌های فلسفی و دینی گوناگون — از جمله سنت کلاسیک چینی، ادیان و انسان‌شناسی — نشان می‌دهند که پرورش خرد مستلزم شکستنِ پیوسته زاویه دید و پیش‌فرض‌های ذهنی، تبدیل عادت‌های مکانیکی به آیین‌های آگاهانه و مواجهه نقادانه با «رمانتیک‌سازیِ خرد» و اگزوتیک‌سازیِ فرهنگ‌ها یا درمان‌های سنتی است.

در گفت‌وگو بر این نکته تأکید می‌شود که حتی تنهایی، زمانی که داوطلبانه و رهایی‌بخش باشد — چنان‌که در تجربه اواگریوس پونتیکوس، امیلی دیکنسون و هاوارد تورمن دیده می‌شود — می‌تواند به خودشناسی، مقاومت در برابر دستکاری‌های قدرت و همبستگیِ اصیل با دیگران بینجامد، در حالی که تنهاییِ تحمیلی همچون حبس انفرادی یا تبعیض ساختاری ویرانگر است.

همچنین این پرسش مطرح می‌شود که در جهانی پرشتاب، بحران‌زده و وابسته به فناوری‌ها و نهادهای قدرتمند — جایی که تمایز میان امرِ اصیل و هوش مصنوعی دشوارتر شده و بحران‌ها می‌توانند هم به پوپولیسم و اقتدارگرایی بینجامند و هم به بازاندیشیِ گشاینده — خردِ انسانی با محوریت صیانت از کرامت انسان چه کارکردی دارد. در نهایت، استادان از تأثیر این درس و کتاب بر زندگی شخصی و زیستِ روزمره خود سخن می‌گویند؛

از کند کردنِ شتابِ زندگی و زیستنِ سنجیده‌تر تا درکِ «مراقبت از خاطره‌ها» و «حافظه توزیع‌شده» در سوگ و گذر زمان، که نشان می‌دهد خرد در دلِ رنج‌ها، روابط انسانی و تمرین‌های روزمره معنا می‌یابد.

بیش از یک دهه است که گروهی از استادان دانشگاه هاروارد درسی را درباره «خرد» و ابعاد دینی، اخلاقی و زیبایی‌شناختی آن برای دانشجویان دوره کارشناسی تدریس می‌کنند. این چهار استاد، دوستانی از رشته‌های علمی متفاوت‌اند: مایکل پوئت (Michael Puett)، مورخ ادیان؛ آرتور کلاینمن (Arthur Kleinman)، پزشک و انسان‌شناس پزشکی؛ استفانی پالسِل (Stephanie Paulsell)، الهی‌دان و پژوهشگر ادبیات؛ و داوید کاراسکو (Davíd Carrasco)، مورخ و انسان‌شناس.

آن‌ها در کلاس درس و بیرون از آن کوشیده‌اند دریابند که حوزه‌های تخصصی‌شان چگونه می‌تواند با هنرِ خوب زیستن و جست‌وجوی خرد، چه در روزگار عادی و چه در دوران‌های استثنایی، پیوند بخورد. اکنون آن‌ها کتابی با عنوان «تمرینِ خرد: پنج جست‌وجو» (The Practice of Wisdom: Five Quests) نوشته‌اند که چکیده‌ای از بینش‌های مشترکشان با دانشجویان و آموخته‌های خودشان را در طول تدریس این درس ترسیم می‌کند. این جست‌وجوها از میان چالش‌های پرپیچ‌وخم مراقبت از دیگران، تنهایی، خودشناسی و تعالی عبور می‌کنند.

آن‌ها در مقدمه کتاب یادآور می‌شوند که خرد مفهومی «متکثر» است و بسته به زمان و مکانی که انسان در آن زیست می‌کند و رنج‌هایی که با آن روبه‌روست، می‌تواند اشکال متمایز و گوناگونی به خود بگیرد. من با پوئت، کلاینمن و پالسل درباره تعریفشان از خرد، چراییِ ضرورتِ پرهیز از رمانتیک‌سازیِ آن، نقش تنهایی و آیین‌ها در تمرین خردمندی، و اینکه روزگار کنونی ما نیازمند چه نوع خردی است، گفت‌وگو کردم.

از هر یک از شما دعوت می‌کنم تعریف کوتاهی از خرد ارائه دهید.

آرتور کلاینمن: ارسطو می‌گفت سه شکل از دانش یا خرد وجود دارد: نخست «اپیستمه» (episteme)، یعنی چگونگی شناخت ما از امور؛ دوم «تخنه» (techne) یا فن و مهارت، همان دانش فنی که برای کار و حرفه ما بسیار مهم است؛ اما به باور او، مهم‌ترینِ همه، دانشِ عملی درباره چگونگی زیستن بود که آن را «فرونسیس» (phronesis) یا خرد عملی می‌نامید.

این نوع آخر، تعریف من از خرد است. فکر می‌کنم در ابتدای کتاب و در مقدمه، بسیار تلاش کردیم توضیح دهیم که هیچ‌یک از ما خود را استادِ نوع خاصی از خرد نمی‌داند و قصد نداریم این خرد را به‌مثابه یک «حقیقت مطلق» به دانشجویان و خوانندگان منتقل کنیم. ما بر این باوریم که خردها متفاوت‌اند و شیوه بهره‌گیریِ انسان‌ها از آن‌ها نیز متفاوت است. هدف ما این بود که بر پایه کارهای پژوهشی خودمان نمونه‌هایی ارائه دهیم که بر فرایندی همگانی تأکید دارند: «جست‌وجوی خرد».

استفانی پالسل: بله، ما نمی‌خواستیم خرد را به‌عنوان چیزی ارائه دهیم که بتوان روی یک صفحه کاغذ چاپ کرد و گفت «همین است و بس»؛ بلکه می‌خواستیم دانشجویانمان را به تمرین‌هایی دعوت کنیم که به آن‌ها کمک کند راه‌هایی برای زیستنِ خردمندانه و همدلانه در میانه زندگی روزمره بیابند. نویسندگان، هنرمندان و موسیقی‌دانان بسیار متنوعی را به آن‌ها معرفی کردیم به این امید که این ایده‌ها را در زندگی خودشان تجربه و آزمایش کنند.

آرتور در کتاب داستان فوق‌العاده‌ای تعریف می‌کند؛ از زمانی که پسربچه‌ای کم‌سن‌وسال بوده و به پسربچه دیگری نگاه می‌کرده و با خود می‌گفته: «این پسر خیلی مهربان‌تر و ملایم‌تر از من است.» و بعد از خودش می‌پرسیده: «آیا می‌توانم شبیه او باشم و در عین حال خودم بمانم؟» این خود نوعی جست‌وجوی خرد است — اینکه آنچه را به شما عرضه می‌شود دربست نپذیرید، بلکه بپرسید: «آیا می‌توانم این را در زندگی‌ام به کار بگیرم و همچنان خودم بمانم؟»

مایکل پوئت: بخشی که من تلاش می‌کردم هم در کلاس درس و هم در کتاب وارد کنم، برگرفته از سنت کلاسیک چینی بود؛ سنتی که یکی از پیش‌فرض‌های آغازین آن این است که دست‌کم در تجربه ما، جهانی که در آن زندگی می‌کنیم ذاتاً دمدمی‌مزاج و پیش‌بینی‌ناپذیر است و هیچ پاسخ مطلقی در آن وجود ندارد. هنجارهای روشن و قطعی نیستند که به ما بگویند چه کار کنیم. این یک ادعای متافیزیکی نیست؛ شاید پاسخ‌های مطلقی وجود داشته باشد، اما ما آن‌ها را نمی‌دانیم. بنابراین، همه‌چیز به «تمرین» و «تربیتِ زندگی» برمی‌گردد.

بخشی از کاری که انجام می‌دهید این است که مدام بکوشید چارچوب ذهنی و زاویه دید خود را بشکنید و خطرهای پیش‌فرض‌هایتان را ببینید؛ آن هم دقیقاً از طریق داشتن تمرین‌های مستمری که به شما اجازه می‌دهند در آن‌ها بازاندیشی کنید و خودتان را برای عمل بهتر در موقعیت‌های پیچیده آموزش دهید.

کتاب به پنج فصل مختلف تقسیم شده و هر فصل درباره نوع متفاوتی از «جست‌وجو» (Quest) است. چه چیزی در مفهوم «جست‌وجو» وجود دارد که برای پرورش خرد تا این اندازه حیاتی است؟ آیا افرادی هم هستند که صرفاً به واسطه جایگاه اجتماعی یا وضعیت حاشیه‌ای و بیرونی خود — مانند «دلقک‌های دانا» یا مسخرگان نمایشنامه‌های شکسپیر — دارای خرد باشند؟

آرتور کلاینمن: هر کسی که در دوره کنونی زندگی می‌کند، در تلقی کردنِ «احمق‌ها» به‌عنوان «خردمند» بسیار محتاط خواهد بود؛ چون ما رهبری داریم که آشکارا احمق است و هیچ خردی ندارد.

استفانی پالسل: استعاره «جست‌وجو» به این واقعیت اشاره دارد که این کار یک تمرین مستمر و مادام‌العمر است. در روایت‌های جست‌وجو، شما به امید رسیدن به مقصدی راه می‌افتید؛ اما در واقعیت، جست‌وجو معمولاً ادامه پیدا می‌کند، تغییر شکل می‌دهد، شما را غافلگیر می‌کند و سر از جاهایی درمی‌آورید که انتظارش را نداشتید. بنابراین استعاره جست‌وجو با درک ما از خرد کاملاً هم‌خوانی دارد. در مقاطع مختلف زندگی، تمرین‌های متفاوتی لازم است تا بر آنچه انجام می‌دهیم اثر بگذارند.

مایکل پوئت: در فصلی از کتاب که من نوشته‌ام و درباره «جست‌وجوی خویشتن» است، بر یک سنت شگفت‌انگیز چینی تکیه کرده‌ام؛ سنتی که ایده اصلی آن این است که همه ما «درهم‌برهم» به دنیا می‌آییم — موجوداتی آشفته با انرژی‌ها، امیال و هیجانات گوناگون. اینکه در طول زندگی به چه کسی تبدیل می‌شوید، به نحوه زیستن، تمرین‌ها و روابطی که می‌سازید بستگی دارد. شما می‌توانید یا بدون هیچ تلاشی روی آب شناور بمانید و رها شوید — که در این صورت به انسانی بی‌روح و عاری از خرد تبدیل خواهید شد — یا زندگی‌تان را وقف تمرین‌هایی برای بهتر شدن کنید. این قطعاً یک فرایند مادام‌العمر است؛

شما هرگز به نقطه پایان نمی‌رسید، اما می‌توانید خودتان را طوری تربیت کنید که با شکستنِ زاویه دید بسته خود و دیدنِ امکانات دیگر، بهتر و بهتر شوید.

یکی از راه‌های انجام این کار در سنت چینی — که ممکن است برای مخاطبان غربی خلاف شهود به نظر برسد — «آیین» (Ritual) است. در آمریکای مدرن، ما اغلب فکر می‌کنیم آیین چیز بدی است چون به ما دستور می‌دهد چه کار کنیم. اما در سنت چینی، تمرین‌های آیینی درباره «شکستن زاویه دید» هستند. من در کتاب به آیینی اشاره کرده‌ام که در آن یک پدر و پسر وارد فضای آیینی می‌شوند و جایشان را با هم عوض می‌کنند؛ به این ترتیب هر یک ناچار می‌شود جهان را از دریچه نگاه دیگری ببیند.

این کار به خودی خود به شما خرد نمی‌دهد، اما وقتی از فضای آیین خارج می‌شوید، امیدواریم متوجه الگوهایی بشوید که در آن‌ها گرفتار شده‌اید — از جمله الگوهای خطرناک — و همین امر امکانات بیشتری را برای تغییر روابط آسیب‌دیده و دگرگون کردن شیوه زیستن ما می‌گشاید.

آیا این خطر وجود ندارد که این دست آیین‌ها خود به امری تکراری و مکانیکی تبدیل شوند و جادویشان را از دست بدهند؟ اگر چنین است، چگونه از آن جلوگیری می‌کنید؟

مایکل پوئت: قطعاً همین‌طور است. همیشه این خطر هست که آیین‌های ما به قراردادها و عادت‌های بی‌روحی تبدیل شوند که هیچ تغییری در شیوه زندگی ما ایجاد نمی‌کنند و ما از طریق آن‌ها خودمان را تربیت نمی‌کنیم. کارِ همیشگی این است که چگونه قراردادهای روزمره را به آیین تبدیل کنیم. این کار همیشه شدنی است، اما قطعاً یک پروژه آگاهانه است.

متوجه شدم که بیشتر رویکردهایی که در کتاب برای جست‌وجوی خرد توصیف می‌کنید، در نهایت به مراقبت از دیگران و ارتباط نیکو با آن‌ها بازمی‌گردند. حتی فصلِ استفانی درباره «تنهایی» (Solitude)، در نهایت به این می‌پردازد که تنهایی چگونه می‌تواند به همبستگی منجر شود؛ موضوعی که بسیار خلاف شهود به نظر می‌رسد. ماجرا چیست؟

استفانی پالسل: اخیراً زیاد به این موضوع فکر کرده‌ام. اگر «دیگرانِ» پیرامون شما مثلاً برادرانِ انجمن‌های دانشجویی (مانند Chi Phi در دانشگاه کرنل) باشند، احتمالاً کمی تنهایی به نفعتان خواهد بود و فضایی به شما می‌دهد تا به آنچه واقعاً در درون خود درست می‌دانید گوش بسپارید. برای کاوش در موضوع تنهایی، این سه متفکر را انتخاب کردم: اواگریوس پونتیکوس (Evagrius Ponticus)، راهب صحرانشین قرن چهارم میلادی؛ امیلی دیکنسون (Emily Dickinson)، شاعر قرن نوزدهم؛ و هاوارد تورمن (Howard Thurman)، کشیش، الهی‌دان و متفکر بزرگ آفریقایی–آمریکایی در قرن بیستم.

برای هر سه آن‌ها، تنهایی به‌عنوان تمرینی برای جهت‌گیری دوباره به سوی خویشتن، به سوی خدا، به سوی خلقِ هنر، و از همه مهم‌تر، به سوی «آزادی» اهمیت حیاتی داشت.

اواگریوس تنهایی را برگزید چون می‌کوشید از بندِ هیجانات و امیال مخربی همچون خشم و کینه رها شود. او می‌گوید اگر این‌ها را با خود حمل کنید و بخواهید دعا بخوانید، مثل ریختن آب در سطلی سوراخ است؛ اگر دیگران را غمگین و آزرده می‌کنید، این کار به جایی نمی‌رسد. او زندگی‌اش را به‌عنوان مردی جهان‌وطن در اسکندریه آغاز کرد و به‌تدریج بیشتر و بیشتر به دل صحرا رفت. او واقعاً به انسانی تبدیل شد که خردمند شناخته می‌شد، هرچند فکر می‌کنم خودش می‌گفت هرگز به پایان آن جست‌وجو نرسیده است.

امیلی دیکنسون نیز به‌عنوان زنی در قرن نوزدهم، تنهایی بسیار نمایشی و آگاهانه‌ای را در پیش گرفت تا بتواند شعرهایش را بنویسد؛ لباس سفید می‌پوشید، پشت درها گوش می‌ایستاد و کارهایی می‌کرد که مردم را شگفت‌زده می‌کرد، اما از دل همان تنهایی، دو هزار شعر آفرید.

و هاوارد تورمن در دوران همه‌گیری کرونا برای من بسیار مهم شد، زیرا او درباره اشکال خاصی از «سرایت عاطفی» سخن می‌گوید. مادربزرگ او پیش از جنگ داخلی آمریکا برده بود، اما تورمن از این می‌گوید که چگونه کرامت انسانیِ مادربزرگش مسری بود یا چگونه عشق می‌تواند مسری باشد. در زمانی که همه ما سعی می‌کردیم از سر راه هم کنار برویم، او مرا به این فکر واداشت که چه چیزی را می‌خواهید در جامعه به گردش درآورید و چگونه باید آن را مانند یک ویروس منتشر کنید. او تقریباً تمام قرن بیستم را زیست؛

یعنی دوران اوج قوانین نژادپرستانه «جیم کرو» و خشونت‌های تروریستی سفیدپوستان علیه جامعه سیاهان. از نظر او، تنهایی یک تمرین نخبه‌گرایانه برای آدم‌هایی با وقت آزاد و فراغت فراوان نبود؛ بلکه مسئله «مرگ و زندگی» بود. او می‌گوید بدون آن زندگی درونیِ غنی که واقعاً متعلق به خودتان است، در برابر دستکاری‌های قدرت — وقتی دیگران می‌کوشند به شما بگویند چه کسی هستید — بسیار آسیب‌پذیرتر می‌شوید.

تورمن می‌گفت هر انسانی در درون خود یک دریای داخلی دارد، در آن دریا جزیره‌ای است، و در آن جزیره محرابی قرار دارد که باید با تمام وجود از آن محافظت کنید و فرشته‌ای با شمشیر آتشین در برابرش بگمارید. او کاملاً آگاه بود که تنهایی تیغی دولبه است. وقتی شما را به زندان می‌اندازند و در سلول انفرادی حبس می‌کنند، این تنهاییِ تحمیلی مجازاتی بی‌رحمانه و هم‌سنگ شکنجه است. او کتاب کاملی درباره تنهاییِ تحمیل‌شده از طریق جداسازی نژادی نوشته است و به‌روشنی از آسیب‌های آن می‌گوید.

اما در عین حال تأکید می‌کند: «بدون تمرینِ تنهایی به‌عنوان یک کنش انسان‌ساز، نمی‌توانیم شکل و بافتِ ذهن خود را لمس کنیم و یاد نمی‌گیریم صدای اصالت را در درون خود بشنویم؛ و بدون شنیدن آن، قادر نخواهیم بود صدای اصالت را در دیگران بشنویم.»

در بخش پایانی کتاب، گفت‌وگویی با وندی دونیگر (Wendy Doniger)، هندشناس و پژوهشگر زبان سانسکریت و متون هندی آمده است که توضیح می‌دهد چرا در جوانی تا این اندازه مشتاق رفتن به هند بود؛ او صرفاً احساس می‌کرد هند بسیار خردمندتر از نیویورکِ آن زمان است. نظر شما درباره این دیدگاه چیست؟ آیا برخی فرهنگ‌ها خردمندتر از فرهنگ‌های دیگرند؟

آرتور کلاینمن: به نظر من هیچ فرهنگی به معنای عینیِ کلمه، خردمندتر از فرهنگ دیگر نیست و هیچ مبنایی برای چنین ادعایی وجود ندارد. اما در مقاطع خاصی از زندگی، انسان ممکن است از سنت‌های متفاوتی که در فرهنگ‌های گوناگون پدید آمده‌اند، بیشتر متأثر شود، الهام بگیرد و به چالش کشیده شود. بخشی از هدف ما این بود که دانشجویان را با شماری از این سنت‌ها آشنا کنیم؛ سنت‌هایی که شاید در یک لحظه خاص برای دانشجویی چندان جذاب یا قدرتمند به نظر نرسند، اما ده سال بعد ناگهان اهمیتی فوق‌العاده پیدا کنند.

اما درباره لحظه کنونی ما چطور؟ روزگار امروز چندان خردمندانه به نظر نمی‌رسد.

استفانی پالسل: هر فرهنگی که ما مطالعه کرده‌ایم، در درون خود خردی دارد و دارای اشکال خاص خودش از خرد، شیوه‌های شناخت و راه‌های جست‌وجوی خرد است. فکر نمی‌کنم برای درست بودن این گزاره نیازی باشد که آن‌ها جهان‌شمول باشند. اما تکان‌دهنده است که ببینیم لحظه کنونی ما چقدر با یک سال پیش — زمانی که این کتاب را به انتشارات دانشگاه هاروارد تحویل دادیم — متفاوت شده است؛ چه رسد به زمانی که نخستین بار آن مقاله‌ها را نوشتیم.

پرسش‌های بسیار بیشتری وجود دارد که باید درباره چگونگی جست‌وجوی خرد در این لحظه فناورانه و این لحظه سیاسی به آن‌ها پرداخت. من مدام در ذهنم به تورمن بازمی‌گردم: چگونه می‌توان یاد گرفت به «صدای اصالت» گوش سپرد، در حالی که تشخیصِ امرِ اصیل از غیراصیل، و تشخیصِ هوش مصنوعی از هوش واقعی، هر روز دشوارتر می‌شود؟

آرتور کلاینمن: من و مایکل انسان‌شناس هستیم و در انسان‌شناسی ایده اصلی این است که وقتی سفر می‌کنید و پژوهش میدانی انجام می‌دهید، در حال کشف «تفاوت» هستید؛ کشف شیوه‌های گوناگونِ «انسان بودن». به نظر من یکی از نقاط ضعف انسان‌شناسیِ قدیم این بود که مدام می‌پرسید: «در مردم‌نگاری به چه امرِ جهان‌شمول و مشترکی میان همه انسان‌ها می‌رسیم؟» با این حال، فکر می‌کنم نوعی جست‌وجو که درگیر دغدغه‌ای جدی درباره «معنای زندگی» باشد، پدیده‌ای جهان‌شمول است.

من هیچ پژوهش مردم‌نگارانه‌ای را نمی‌شناسم که اگر هم به‌صراحت نگفته باشد، دست‌کم به‌طور ضمنی به این موضوع اشاره نکرده باشد. این امر به‌وضوح با دین، با حیات اخلاقی و با زیبایی‌شناسی پیوند نزدیکی دارد؛ و این‌ها همان حوزه‌هایی بودند که ما کوشیدیم در کتاب به آن‌ها بپردازیم. این جست‌وجو صرفاً خواندن متون کلاسیک نیست، هرچند که خواندن آن‌ها قطعاً مهم است.

کتاب فوق‌العاده‌ای هست به نام «انسان‌شناسِ بی‌گناه» (The Innocent Anthropologist) نوشته پژوهشگری در دهه ۱۹۶۰ که بسیار مشتاق بود یک انسان‌شناسِ «اصیل» باشد و در بورکینافاسو کار می‌کرد. او دچار دندان‌درد شدیدی می‌شود و به مردم محلی می‌گوید: «دندان‌درد وحشتناکی گرفته‌ام.» آن‌ها می‌گویند: «خب، تو را به شهر می‌بریم که دندان‌پزشک هست تا معالجه‌ات کند.» او می‌گوید: «نه، نه، من انسان‌شناسم؛

می‌خواهم به روش خودتان در اینجا درمان شوم.» آن‌ها می‌گویند: «خب، ما هم اگر پول و امکاناتش را داشته باشیم به شهر می‌رویم.» او اصرار می‌کند: «نه، اینجا چطور درمان می‌کنید؟» روستاییان می‌گویند: «یک درمانگر محلی آن پایین هست، اما مواظبش باش.» او می‌گوید: «من پیش همان درمانگر محلی می‌روم.» وقتی به نزد درمانگر محلی می‌رود، درمانگر او را به زمین می‌کوبد و با انبردست دو دندان جلویش را می‌کشد!

این یک داستان واقعی است و مشکلی در دانش انسان‌شناسی را نشان می‌دهد که ما هم هنگام نوشتن این کتاب با آن روبه‌رو بودیم: یعنی «رمانتیک‌سازیِ خرد»؛ این ایده که گویی یک خردِ ناب و اصیل نزد مردمانی نهفته است که به اصطلاح به سنت خود «وفادار و اصیل» مانده‌اند و شما می‌توانید این خرد را به دست آورید تا به‌طور جادویی همه‌چیز را تغییر دهد. مطمئن باشید نویسنده کتاب «انسان‌شناس بی‌گناه» دیگر هرگز برای درمان دندان‌دردش سراغ شمن بومی نرفت!

من می‌خواستم دست‌کم در نوشته‌های خودم مطمئن شوم که نگاه ساده‌انگارانه و رمانتیکی به خرد ندارم، چون فکر می‌کنم این نگاه در جامعه آمریکا بسیار رایج است؛ ما ساده‌انگارانه‌ترین درک را از «خویشتن» داریم. بنابراین می‌خواستیم مشوق دگرگونی باشیم، اما نه نسخه رمانتیک و جادویی آن که بگوید: «این گیاه دارویی را بخور، آن قارچ را امتحان کن و حالا دیگر خردمند شده‌ای.» نه، خرد یک تمرین است.

آیا خرد امری تماماً انسانی است یا هوش مصنوعی نیز — که بر روی تمام ادبیات و فلسفه بشریت آموزش دیده — توانایی دست‌یابی به خرد را دارد؟

استفانی پالسل: فکر می‌کنم درک ما از خرد، چیزی «انسان‌ساز»، انسان‌گرایانه و انسانی است. در طبیعت و در موجودات غیرانسانی هم خرد وجود دارد، اما خردی که دغدغه اصلی ماست، تمرین‌هایی است که کرامت انسانی را پشتیبانی و ارتقا می‌بخشند. هوش مصنوعی قطعاً می‌تواند حرف‌های هوشمندانه و زیرکانه‌ای به شما بزند؛ شاید روزی سرطان را درمان کند که فوق‌العاده خواهد بود، شاید خودش را نابود کند، یا شاید ربات‌ها ما را بکشند که چندان جالب نخواهد بود!

مایکل پوئت در کتاب می‌نویسد که ما امروز در جهانِ «هان فی‌تسه» (Han Feizi، فیلسوف قانون‌گرای چینی) زندگی می‌کنیم؛ جهانی که نهادها و فناوری‌های فوق‌العاده قدرتمند بر آن حکومت می‌کنند و ما را در الگوهای تکراری و مکانیکی گرفتار کرده‌اند، در حالی که جمعیت آن کاملاً متقاعد شده‌اند در جهانی از افراد آزاد زندگی می‌کنند. اما شما در مقدمه کتاب نیز نوشته‌اید که جست‌وجوی خرد تقریباً همیشه در مواجهه با یک تهدید واقعی آغاز می‌شود. آیا تهدید وجودیِ هوش مصنوعی برای بشریت می‌تواند ما را از این غفلت تکان دهد و به جست‌وجویی جمعی برای خرد شتاب بخشد؟

مایکل پوئت: باید بگویم یکی از خطراتی که چند سال پیش هنگام نوشتن این کتاب با آن روبه‌رو بودیم، «خودرضایتی و بی‌خیالی» (complacency) بود؛ این احساس که اوضاع خوب پیش می‌رود و نیازی نیست بیش از حد نگران باشیم. نگرش غالب این بود که ما سیستمی داریم که در مجموع کار می‌کند؛ بله، تغییرات اقلیمی هست، اما سیستم ما افرادی را پرورش می‌دهد که از پس حل آن برمی‌آیند.

امروز قطعاً دیگر چنین وضعیتی نداریم. فکر نمی‌کنم مردم بی‌خیال باشند؛ همان‌طور که اشاره کردید، کاملاً حسِ «بحران» وجود دارد. حال، آیا این خوب است یا بد؟ بستگی به این دارد که چگونه به آن واکنش نشان دهیم. می‌توان به یک بحران با روی آوردن به رهبران پوپولیست و اقتدارگرا پاسخ داد که با قربانی کردن و مقصر جلوه دادنِ گروه‌هایی از مردم، پاسخ‌های به‌ظاهر ساده ارائه می‌دهند و مدعی می‌شوند راه‌حل همین است. متأسفانه تاریخ نشان داده است که این شیوه، از نظر جلب حمایت گسترده مردمی، پاسخی بسیار موفق به بحران‌ها بوده که البته پیامدهای هولناکی به دنبال داشته است.

اما آیا در تاریخ جهان لحظاتی هم بوده که عکس این رخ داده باشد، یعنی بحرانی که به بازاندیشیِ همه‌جانبه به شیوه‌هایی فوق‌العاده گشاینده و قدرتمند منجر شود؟ با خوشحالی می‌گویم که پاسخ قطعاً مثبت است. اینکه ما اکنون به بحران کنونی چه واکنشی نشان خواهیم داد، به نظر من کاملاً پیش‌بینی‌ناپذیر است. دیگر مسئله ما بی‌خیالی نیست؛ مسئله این است که چگونه به این بحران پاسخ می‌دهیم. تا اینجای کار، همه ما عملکرد درخشانی نداشته‌ایم، اما بی‌تردید هنوز امید هست.

یکی از دلایل متعدد امیدواری ما به تأثیرگذاری این کتاب این است که فکر می‌کنیم برخی از این سنت‌های خرد در طول تاریخ، ممکن است امکان‌هایی را بگشایند که در غیر این صورت از دست می‌رفتند.

آیا این کلاس یا این کتاب، شیوه زندگی روزمره هیچ‌یک از شما را تغییر داده است؟

استفانی پالسل: هم‌زمان با تدریس این درس، من هم پا به سن گذاشته‌ام و اتفاقات زیادی برای همه ما رخ داده است. فکر می‌کنم این درس به من راهی داد تا به تجربیاتم از دریچه خرد نگاه کنم. من ۶۳ ساله‌ام و احساس می‌کنم خردمندتر از ۴۳ سالگی‌ام هستم، اما آرزو می‌کنم کاش آن زمان چیزهایی را می‌دانستم که امروز می‌دانم. همیشه از دانشجویان این جمله را می‌شنوید: «کاش وقتی سال اولی بودم، چیزهایی را می‌دانستم که الان می‌دانم؛

آن‌وقت تمام دوران دانشگاهم را طور دیگری می‌گذراندم.» یا زندگی‌ام را با توجه و دقت بیشتری سپری می‌کردم، کمتر مضطرب و شتاب‌زده بودم و می‌فهمیدم که این شتاب‌زدگی مرا به جایی نمی‌رساند. این حس لطیف و تأمل‌برانگیزی است چون نمی‌توانید زندگی‌تان را دوباره از نو زندگی کنید؛ اما می‌توانید کنار دانشجویان بنشینید، این پرسش‌ها را مطرح کنید و درباره این تجربه‌ها گفت‌وگو کنید. برخی چیزها را تا تجربه نکنید، نمی‌دانید؛ تا عزیزی را از دست ندهید، نمی‌توانید بفهمید مرگ چقدر قطعی و برگشت‌ناپذیر است و گفتن این حقیقت به دیگران دشوار است.

اما فکر می‌کنم این کلاس به من جمعی داد تا درباره این مسائل صحبت کنم؛ سرعت مرا کمی کم کرد و کمکم کرد کمی سنجیده‌تر و آگاهانه‌تر حرکت کنم. بابت این موضوع سپاسگزارم.

مایکل پوئت: پاسخ من قطعاً مثبت است. بخشی از آن به محتوایی برمی‌گردد که از همکارانم و از کار با این دانشجویان فوق‌العاده آموختم؛ اما بخش دیگر آن، تماشای شیوه زیستن آرتور، استفانی و داوید به‌عنوان انسان است — در کارهای به‌ظاهر پیش‌پاافتاده و روزمره، و در شیوه‌هایی که همگی با لحظات فوق‌العاده دشوار زندگی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند.

آرتور کلاینمن: من می‌توانم به یک نکته بسیار عملی اشاره کنم که در طول این درس با آن کنار آمدم و پیش از آن درک کاملی از آن نداشتم؛ و آن «مراقبت از خاطره‌ها» (caring of memories) است که اکنون روی آن کار می‌کنم. به این درک رسیده‌ام که «فراموش کردن» در مقاطعی می‌تواند شیوه‌ای خردمندانه برای مراقبت از خاطره‌ها باشد. در جریان این درس و اتفاقاتی که برایم رخ می‌داد، با مفهومی آشنا شدم که روان‌شناسان آن را «حافظه توزیع‌شده» (distributed memory) می‌نامند؛ یعنی خاطره لزوماً فقط اینجا در مغز نیست، بلکه در جهان پیرامون برانگیخته می‌شود.

استفانی پالسل: آخرین باری که این درس را تدریس می‌کردم، در یکی دو هفته پایانی، پدرم درگذشت. آرتور به من گفت: «مراقبت از خاطره‌هایت واقعاً مهم خواهد بود.» این جمله برای من بسیار راهگشا بود، چون بیان کاملاً متفاوتی داشت؛ او نگفت «مهم است که پدرت را به یاد بیاوری»، بلکه گفت «مهم است که از خاطره‌هایت مراقبت کنی». همین نگاه، شیوه متفاوتی برای مواجهه با خاطره‌هایم به من داد که هنوز هم مدام به آن فکر می‌کنم و آن را با مادر و خواهرم نیز در میان گذاشته‌ام. این جمله اکنون به بخشی از خردِ خانوادگی ما تبدیل شده است.

منبع: خبرآنلاین

منبع خبرخبرآنلاین