دکتر محمد قهدریجانی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و تحقیقات، متخصص مکانیک ماشینهای کشاورزی و مکانیزاسیون و دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان ماشینها و ادوات کشاورزی ایران در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی جماران درباره وضعیت مکانیزاسیون و ماشین آلات کشاورزی در حوزه های مختلف، اظهار کرد: گرچه اقدامات مفیدی در راستای بهبود وضعیت مکانیزاسیون و ماشین آلات کشاورزی انجام شده است اما هنوز کاستی هایی مانند نبود الگوی مشخص برای بهره برداری اصولی از مکانیزاسیون کشاورزی، فرسودگی نیمی از ناوگان ماشین آلات کشور و بی توجهی به نوسازی آن، چالشهای بخش صنعت و همچنین نبود ارتباط موثر و سازنده بین دانشگاه و بازار تولید وجود دارد.
وی بر این باور است که ما باید به سمت مکانیزاسیون اثربخش و اقتصادی در بخش کشاورزی حرکت کنیم و از ماشین آلاتی استفاده کنیم که متناسب با نوع محصول، شرایط اقلیمی، ساختار اراضی و ظرفیت اقتصادی مزرعه باشد تا بتواند بازده واقعی سرمایهگذاری را افزایش دهد. در نهایت مکانیزاسیونی قابل دفاع است که برای کشاورز و تولیدکننده داخلی اقتصادی باشد و با کاهش هزینههای تولید، بتواند منجر به افزایش رقابتپذیری محصولات و تقویت تولید پایدار و امنیت غذایی کشور شود.
اقتصاد مکانیزاسیون کشاورزی، به معنای تعداد تراکتورها و کمباین ها نیست ** اقتصاد مکانیزاسیون کشاورزی چه مفهومی دارد و با توجه به روند توسعه کشاورزی کشور در سالهای اخیر، مکانیزاسیون تا چه اندازه توانسته است به بهبود بهرهوری و اقتصادی شدن تولید محصولات کشاورزی کمک کند؟ اقتصاد مکانیزاسیون کشاورزی صرفاً به معنای تعداد تراکتورها، کمباین ها و ادوات موجود در کشور یا میزان سرمایهگذاری در خرید ماشینآلات نیست؛ بلکه موضوع اصلی، بررسی میزان اثربخشی این سرمایهگذاریها بر فرآیند تولید کشاورزی است.
به عبارت دیگر، باید بررسی کنیم که مکانیزاسیون تا چه اندازه توانسته است هزینههای تولید را کاهش دهد، بهرهوری عوامل تولید را افزایش دهد، ضایعات محصولات را کنترل کند، مصرف منابعی مانند آب و انرژی را بهینه سازد و در نهایت درآمد و سودآوری کشاورزان را بهبود ببخشد. بر اساس آخرین آمار اعلامشده از سوی مرکز توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، تا پایان سال ۱۴۰۴ تعداد تراکتورهای کشور به ۶۷۱ هزار و ۲۰۲ دستگاه و تعداد کمباینهای غلات به ۲۱ هزار و ۷۰۶ دستگاه رسیده است.
همچنین ضریب مکانیزاسیون کشور در این سال حدود ۲٫۲۷ اسببخار در هکتار اعلام شده است. این آمار نشاندهنده توسعه کمی ناوگان ماشینآلات کشاورزی در کشور است؛ اما باید توجه داشت که افزایش تعداد ماشینآلات لزوماً به معنای افزایش بهرهوری اقتصادی نیست. از دیدگاه من، امروز باید از مرحله توسعه کمی مکانیزاسیون عبور کنیم و به سمت مکانیزاسیون اثربخش و اقتصادی حرکت کنیم. یعنی ماشینآلاتی در اختیار کشاورز قرار گیرد که متناسب با نوع محصول، شرایط اقلیمی، ساختار اراضی و ظرفیت اقتصادی مزرعه باشد و بتواند بازده واقعی سرمایهگذاری را افزایش دهد.
در واقع، شاخص اصلی موفقیت مکانیزاسیون باید میزان تأثیر آن بر کاهش قیمت تمامشده محصولات و افزایش بهرهوری تولید باشد، نه صرفاً تعداد ماشینآلات یا توان اسمی ناوگان. توسعه مکانیزاسیون بخش های مختلف کشاورزی متوازن نیست ** توسعه مکانیزاسیون در بخشهای مختلف کشاورزی ایران چه تفاوتی با هم دارند؟ زراعت، باغبانی و سایر حوزههای تولید کشاورزی به یک اندازه از مزایای مکانیزاسیون بهرهمند شدهاند؟ توسعه مکانیزاسیون در بخشهای مختلف کشاورزی کشور متوازن نبوده است.
در حال حاضر، بخش زراعت به دلیل ساختار نسبتاً یکپارچه عملیات تولید، امکان استفاده گستردهتر از تراکتورها، ادوات خاکورزی، بذرکارها، سمپاشها و کمباینها، وضعیت مناسبتری از نظر مکانیزاسیون دارد. در برخی عملیات و محصولات زراعی، بهویژه برداشت غلات و ذرت، درجه مکانیزاسیون به سطوح بالایی رسیده است. برای مثال، بر اساس آمار اعلامشده برای پایان سال ۱۴۰۴، درجه مکانیزاسیون برداشت غلات حدود ۹۵ درصد و برداشت ذرت دانهای و علوفهای حدود ۱۰۰ درصد گزارش شده است.
در مقابل، باغبانی به دلیل تنوع محصولات، تفاوت ساختار درختان، فواصل کاشت، شرایط توپوگرافی و دشواری طراحی و استفاده از ماشینآلات تخصصی، با محدودیتهای بیشتری مواجه است. بسیاری از عملیات باغبانی، بهویژه هرس، برداشت، جمعآوری و فرآوری اولیه محصولات، همچنان به نیروی انسانی وابستگی زیادی دارند و همین مسئله هزینه تولید را افزایش میدهد. البته در سالهای اخیر در برخی حوزهها مانند گیاهان دارویی، محصولات خاص، کشت مکانیزه برنج و ماشینآلات تخصصی برداشت، پیشرفتهای قابل توجهی حاصل شده است.
برای نمونه، تعداد نشاکارهای برنج کشور تا پایان سال ۱۴۰۴ به ۱۶ هزار و ۲۳۳ دستگاه رسیده که نسبت به سال ۱۳۹۲ رشد ۲۹۵ درصدی داشته است. همچنین توسعه کارندههای کشت مستقیم و فناوریهای نوین در حوزه کشاورزی حفاظتی نیز از تحولات مثبت این بخش بوده است. به اعتقاد من، یکی از اولویتهای آینده مکانیزاسیون کشور باید توسعه ماشینآلات تخصصی باغبانی، گیاهان دارویی، محصولات سبزی و صیفی و سایر محصولاتی باشد که هنوز از نظر مکانیزاسیون با محدودیت مواجه هستند.
زیرا توسعه متوازن مکانیزاسیون میتواند نقش مستقیمی در کاهش هزینههای تولید و افزایش رقابتپذیری محصولات کشاورزی داشته باشد. ناوگان فرسوده چالش کشاورزی ایران/ نابودی سرمایه در آخرین مرحله زنجیره تولید ** با وجود افزایش تعداد ماشینآلات کشاورزی در کشور، چرا همچنان موضوع فرسودگی ناوگان یکی از چالشهای جدی بخش کشاورزی محسوب میشود و این مسئله چه پیامدهای اقتصادی به همراه دارد؟ یکی از مسائل اساسی مکانیزاسیون کشاورزی ایران، فاصله میان رشد کمی ناوگان و نوسازی واقعی آن است.
ما در سالهای گذشته توانستهایم تعداد قابل توجهی تراکتور و کمباین به بخش کشاورزی وارد کنیم، اما در کنار این توسعه، بخش بزرگی از ناوگان موجود همچنان از ماشینآلات با عمر بالا تشکیل شده است. بر اساس آمار اعلامشده از سوی مرکز توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی، از مجموع ۶۷۱ هزار و ۲۰۲ دستگاه تراکتور کشور، ۳۳۹ هزار و ۵۸۱ دستگاه، معادل حدود ۵۱ درصد، بیش از ۱۳ سال عمر دارند. همچنین از مجموع ۲۱ هزار و ۷۰۶ دستگاه کمباین غلات، ۱۱ هزار و ۸۴۶ دستگاه، معادل حدود ۵۵ درصد، بیش از ۱۳ سال عمر دارند.
این ارقام نشان میدهد که فرسودگی ناوگان به یک مسئله ساختاری در اقتصاد مکانیزاسیون کشور تبدیل شده است. فرسودگی ماشینآلات فقط به معنای قدیمی بودن یک دستگاه نیست؛ بلکه به معنای افزایش هزینه تعمیر و نگهداری، مصرف بیشتر سوخت، کاهش راندمان عملیاتی، افزایش توقفات فنی و کاهش کیفیت عملیات کشاورزی است. بهویژه در مرحله برداشت، عملکرد نامناسب کمباینهای فرسوده میتواند موجب افزایش ریزش و ضایعات محصول شود؛ یعنی بخشی از سرمایهگذاری انجامشده برای تولید محصول، درست در آخرین مرحله زنجیره تولید از بین برود.
بنابراین، نوسازی ناوگان باید بهعنوان یک سرمایهگذاری اقتصادی و نه صرفاً یک برنامه حمایتی در نظر گرفته شود. هر میزان سرمایهگذاری که بتواند از طریق کاهش مصرف سوخت، کاهش ضایعات، افزایش راندمان و کاهش هزینه تعمیرات، هزینه تمامشده تولید را پایین بیاورد، در واقع به تقویت اقتصاد کشاورزی کمک کرده است. صنعت ماشین های کشاورزی صرفاً یک فعالیت مونتاژی نیست ** وضعیت اقتصادی تولیدکنندگان و سازندگان ماشینآلات و ادوات کشاورزی در کشور چگونه است؟ صنعت داخلی توانسته است متناسب با نیازهای بخش کشاورزی توسعه پیدا کند؟
صنعت ماشینآلات و ادوات کشاورزی ایران از ظرفیتهای فنی، مهندسی و تولیدی قابل توجهی برخوردار است. در کشور ما سازندگان متعددی در حوزه طراحی و تولید انواع ادوات خاکورزی، کاشت، داشت، برداشت، ماشینآلات باغبانی، تجهیزات تخصصی و سامانههای نوین کشاورزی فعالیت میکنند و بخش مهمی از نیازهای کشاورزی کشور با اتکا به توان تولید داخل تأمین میشود. با این حال، این صنعت در سالهای اخیر با مشکلات اقتصادی جدی مواجه شده است.
افزایش نرخ ارز، تغییر سیاستهای ارزی و حذف ارز ترجیحی در بخشهایی از زنجیره تأمین و همچنین افزایش قیمت مواد اولیه، قطعات وارداتی، دستمزد و هزینههای تولید، موجب افزایش بهای تمامشده محصولات شده است. از سوی دیگر، افزایش قیمت ماشینآلات قدرت خرید کشاورزان را کاهش داده و در نتیجه بازار فروش تولیدکنندگان نیز با محدودیت مواجه شده است. یکی دیگر از چالشهای مهم، نحوه سیاستگذاری و تخصیص منابع حمایتی است.
در برخی موارد، سازوکارهای حمایتی و امتیازات دولتی به شکلی عمل کردهاند که رقابت عادلانه میان تولیدکنندگان واقعی بخش خصوصی و برخی مجموعههای برخوردار از حمایتهای خاص اقتصادی بهدرستی شکل نگرفته است. این مسئله میتواند انگیزه سرمایهگذاری، توسعه فناوری و استمرار فعالیت سازندگان داخلی را تضعیف کند. باید توجه داشته باشیم که صنعت ماشینآلات کشاورزی صرفاً یک فعالیت مونتاژی نیست؛ بلکه مجموعهای از دانش مهندسی، طراحی، ساخت، قطعهسازی، فناوری، خدمات پس از فروش و اشتغال تخصصی را در بر میگیرد.
بنابراین، حمایت از این صنعت باید مبتنی بر توان فنی، کیفیت، استاندارد، نوآوری و ارزش افزوده واقعی باشد. اگر تولیدکننده داخلی نتواند در یک محیط رقابتی و با دسترسی مناسب به مواد اولیه، منابع مالی و بازار فعالیت کند، در بلندمدت هم صنعت داخلی تضعیف میشود و هم وابستگی بخش کشاورزی به واردات افزایش خواهد یافت. بومی سازی صنعت تولید ماشین آلات کشاورزی نیاز به سرمایه گذاری دارد ** ماشینآلات موجود در کشور متناسب با ساختار مزارع، الگوی کشت، شرایط اقلیمی و توان اقتصادی کشاورزان طراحی و انتخاب شدهاند؟ این تناسب چه تأثیری بر اقتصاد تولید دارد؟
یکی از موضوعات بسیار مهم در اقتصاد مکانیزاسیون، تناسب ماشینآلات با شرایط واقعی کشاورزی کشور است. نمیتوان یک الگوی واحد برای مکانیزاسیون تمام مناطق و محصولات کشاورزی در نظر گرفت. ساختار اراضی، اندازه مزارع، نوع محصول، شرایط خاک، اقلیم، شیب زمین و حتی الگوی مالکیت و بهرهبرداری در مناطق مختلف متفاوت است و ماشینآلات باید متناسب با این شرایط انتخاب و طراحی شوند. برای مثال، در مناطقی که اراضی کشاورزی خرد و پراکنده هستند، استفاده از ماشینآلات بزرگ و پرهزینه ممکن است توجیه اقتصادی نداشته باشد؛
زیرا ظرفیت واقعی دستگاه به اندازه کافی مورد استفاده قرار نمیگیرد و هزینه استهلاک و سرمایهگذاری به ازای هر هکتار افزایش پیدا میکند. در مقابل، در مزارع بزرگ و یکپارچه، استفاده از ماشینآلات با ظرفیت بالاتر میتواند موجب کاهش هزینه عملیات و افزایش بهرهوری شود. از سوی دیگر، بخشی از ماشینآلات موجود در کشور بر اساس فناوریها و الگوهای طراحی سایر کشورها ساخته یا انتخاب شدهاند، در حالی که شرایط اقلیمی و ساختار تولید کشاورزی ایران ممکن است تفاوتهای قابل توجهی با آن کشورها داشته باشد.
بنابراین، ضرورت دارد طراحی و تولید ماشینآلات داخلی با مشارکت دانشگاهها، مراکز تحقیقات کشاورزی، شرکتهای سازنده و بهرهبرداران انجام شود. به اعتقاد من، مکانیزاسیون موفق زمانی اتفاق میافتد که ماشینآلات نه صرفاً بر اساس توان فنی یا قیمت خرید، بلکه بر مبنای هزینه چرخه عمر، ظرفیت کاری، میزان استفاده سالانه و بازده اقتصادی برای کشاورز انتخاب شوند. این همان نقطه اتصال مهندسی ماشینهای کشاورزی با اقتصاد کشاورزی است.
ماشین آلات گران است و کشاورزان ناتوان ** با توجه به صحبت های ما افزایش قیمت ماشینآلات منجر به کاهش قدرت خرید کشاورزان شده است در این باره چه راهکارهایی برای تأمین مالی و توسعه سرمایهگذاری در مکانیزاسیون کشور وجود دارد؟ یکی از چالشهای جدی امروز مکانیزاسیون، کاهش قدرت سرمایهگذاری کشاورزان است. در شرایطی که هزینه نهادهها، دستمزد، انرژی و سایر عوامل تولید افزایش یافته، قیمت ماشینآلات نیز متناسب با نرخ ارز و هزینههای تولید رشد کرده است. در نتیجه، بسیاری از بهرهبرداران، حتی در صورت نیاز واقعی به نوسازی ماشینآلات، توان خرید تجهیزات جدید را ندارند.
این موضوع یک چرخه اقتصادی ایجاد میکند؛ تولیدکننده ماشین آلات و مکانیزاسیون به دلیل افزایش هزینههای مواد اولیه و قطعات، ناچار به افزایش قیمت محصول است، کشاورز به دلیل محدودیت منابع مالی قدرت خرید خود را از دست میدهد و در نهایت فروش سازنده داخلی نیز کاهش پیدا میکند. ادامه این چرخه هم تولید صنعتی و هم توسعه مکانیزاسیون را با مشکل مواجه میکند. به نظر من، راهکار این مسئله صرفاً افزایش تسهیلات بانکی نیست؛ بلکه باید مدلهای جدید تأمین مالی توسعه پیدا کنند.
استفاده از لیزینگ، اجاره به شرط تملیک، خرید خدمات مکانیزاسیون، ایجاد شرکتهای خدمات فنی و مهندسی، توسعه تعاونیهای مکانیزاسیون و استفاده مشترک از ماشینآلات گرانقیمت میتواند بخشی از این مشکل را برطرف کند. همچنین لازم است تسهیلات مکانیزاسیون به سمت ماشینآلاتی هدایت شوند که بیشترین اثر اقتصادی را بر کاهش هزینه تولید، افزایش بهرهوری، کاهش ضایعات و صرفهجویی انرژی دارند. در واقع، منابع حمایتی باید بر اساس بازده اقتصادی سرمایهگذاری تخصیص پیدا کنند، نه صرفاً تعداد دستگاههای خریداریشده.
اقتصاد مکانیزاسیون باید هم راستا با تولیدات پایدار و امنیت غذایی کشور باشد ** با توجه به چالشهای موجود در حوزه مکانیزاسیون، چه سیاستها و برنامههایی باید در اولویت قرار گیرند تا مکانیزاسیون به موتور محرک بهرهوری و امنیت غذایی کشور تبدیل شود؟ به اعتقاد من، برای آینده مکانیزاسیون کشور باید یک نگاه زنجیرهای و اقتصادی داشته باشیم. مکانیزاسیون فقط به تولید تراکتور و کمباین یا اعطای تسهیلات خرید ماشینآلات محدود نمیشود؛
بلکه از مرحله تحقیقات و طراحی تا تولید صنعتی، تأمین قطعات، فروش، خدمات پس از فروش، بهرهبرداری و ارزیابی عملکرد ماشینآلات را در بر میگیرد. اولویت نخست، تدوین و اجرای یک برنامه عملیاتی برای نوسازی ناوگان فرسوده کشور است. در کنار آن، باید از ظرفیت تولیدکنندگان داخلی حمایت هدفمند صورت گیرد تا امکان توسعه فناوری، افزایش کیفیت و رقابتپذیری محصولات فراهم شود. از سوی دیگر، توسعه ماشینآلات تخصصی باغبانی، گیاهان دارویی و محصولات راهبردی، ارتقای بهرهوری انرژی، کاهش مصرف سوخت و حرکت به سمت کشاورزی دقیق و هوشمند باید در دستور کار قرار گیرد.
همچنین لازم است ارتباط میان دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و صنعت ماشینسازی کشاورزی تقویت شود. بسیاری از چالشهای مکانیزاسیون کشور نیازمند راهکارهای مهندسی و فناوری بومی هستند و میتوان با استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان و سازندگان داخلی، بخشی از این نیازها را پاسخ داد. نکته مهم دیگر، توجه به نقش مکانیزاسیون در امنیت غذایی است. امنیت غذایی صرفاً به معنای تولید مقدار مشخصی محصول نیست؛ بلکه به توان کشور در تولید پایدار، اقتصادی و با حداقل اتلاف منابع وابسته است.
اگر نتوانیم هزینه تولید را کنترل کنیم، ضایعات را کاهش دهیم، ناوگان فرسوده را نوسازی کنیم و صنعت داخلی ماشینآلات را تقویت کنیم، دستیابی به امنیت غذایی پایدار نیز با دشواری مواجه خواهد شد. در نهایت، معتقدم باید نگاه سیاستگذاران به مکانیزاسیون از خرید و تأمین ماشینآلات به سمت سرمایهگذاری برای افزایش بهرهوری تغییر کند. ما به مکانیزاسیونی نیاز داریم که هم برای کشاورز اقتصادی باشد، هم برای تولیدکننده داخلی امکان فعالیت و توسعه ایجاد کند و هم در سطح کلان به کاهش هزینههای تولید، افزایش رقابتپذیری محصولات و تقویت امنیت غذایی کشور منجر شود.
منبع: جماران



