روایت زندگی حضرت موسی(ع) در سوره قصص، تنها داستان مبارزه با فرعون نیست؛ این روایت از خطرهایی نیز پرده برمیدارد که گاهی از درون جبهه حق و بهواسطه رفتار نسنجیده نزدیکان یک جریان پدید میآیند. شتابزدگی در اقدام و افشای ناخواسته اسرار، دو خطایی هستند که میتوانند هزینههای سنگینی برای یک نهضت و جامعه به دنبال داشته باشند.
به گزارش خبرآنلاین، داستان حضرت موسی(ع) در قرآن، سرشار از نکات راهبردی درباره مبارزه با طاغوت و مواجهه با آسیبهای درونی جریانهای تحولخواه است. یکی از مهمترین این نکات، نقش رفتارهای نسنجیده برخی افراد در برهمزدن برنامهها و ایجاد هزینه برای رهبران یک حرکت اجتماعی است.
بهای سنگین تصمیمهای نسنجیده در جبهه حق
سوره قصص در آیات ۱۵ تا ۲۱، ماجرایی را روایت میکند که در آن یک درگیری میان فردی از بنیاسرائیل و یکی از قبطیان، به کشتهشدن یک نفر و در نهایت خروج اجباری حضرت موسی(ع) از مصر منجر میشود.
حضرت موسی(ع) که در کاخ فرعون پرورش یافته بود، روزی در ساعتی که مردم کمتر در شهر حضور داشتند، وارد شهر شد:
«وَدَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلَیٰ حِینِ غَفْلَهٍ مِنْ أَهْلِهَا»
در آنجا متوجه درگیری دو نفر شد؛ یکی از پیروان او و دیگری از دشمنانش بود. فرد بنیاسرائیلی از حضرت موسی(ع) درخواست کمک کرد و ایشان برای دفاع از او وارد ماجرا شد.
«فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ»
حضرت موسی(ع) ضربهای به مرد قبطی وارد کرد که به مرگ او انجامید:
«فَوَکَزَهُ مُوسَیٰ فَقَضَیٰ عَلَیْهِ»
پس از این اتفاق، موسی(ع) متوجه شد که این درگیری و پیامد آن میتواند زمینهساز مشکلات بزرگی شود. از همین رو، آن را اقدامی نادرست و از وسوسههای شیطان دانست:
«قَالَ هَٰذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ»
او سپس از خداوند طلب بخشش کرد و گفت:
«رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی»
در ادامه آیات، قرآن از پذیرش توبه و بخشش الهی خبر میدهد.
شتابزدگی یک فرد، هزینهای برای رهبر جریان
ماجرا به همینجا ختم نشد. حضرت موسی(ع) روز بعد، در حالی که نگران و مراقب اوضاع بود، دوباره همان فرد بنیاسرائیلی را دید که با شخص دیگری درگیر شده است.
همان فرد بار دیگر از موسی(ع) کمک خواست:
«فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ»
تکرار چنین رفتاری نشان میداد که او از پیامدهای اقدام قبلی درس نگرفته است. حضرت موسی(ع) این بار با لحنی تند به او هشدار داد:
«إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ»
یعنی تو آشکارا در مسیر خطا و گمراهی قرار داری.
این بخش از ماجرا، از منظر تحلیل رفتارهای اجتماعی و سیاسی، اهمیت ویژهای دارد. گاهی رفتار نسنجیده یک فرد، نهتنها برای خودش، بلکه برای مجموعهای که به آن تعلق دارد، هزینه ایجاد میکند. فردی که بدون توجه به شرایط و پیامدها وارد یک درگیری میشود، ممکن است ناخواسته برنامهها و موقعیت دیگران را نیز به خطر بیندازد.
افشای یک راز و آغاز تعقیب حضرت موسی(ع)
حادثه مهمتر زمانی اتفاق افتاد که حضرت موسی(ع) برای مقابله با دشمن مشترک آن دو وارد عمل شد. فرد بنیاسرائیلی که ظاهراً از واکنش موسی(ع) نگران شده بود، سخنی بر زبان آورد که راز حادثه روز قبل را آشکار کرد:
«أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ»
او با همین جمله، موضوع کشتهشدن مرد قبطی به دست حضرت موسی(ع) را برای دیگران آشکار کرد.
این سخن، زمینه افشای ماجرا و رسیدن خبر به دستگاه حاکمیت فرعون را فراهم کرد. بهدنبال آن، تصمیم برای دستگیری و قتل حضرت موسی(ع) گرفته شد.
در این شرایط، مردی از دورترین نقطه شهر با شتاب خود را به موسی(ع) رساند و او را از توطئه درباریان باخبر کرد:
«وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَهِ یَسْعَیٰ قَالَ یَا مُوسَیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ»
آن مرد به موسی(ع) هشدار داد که سران حکومت برای کشتن او تصمیم گرفتهاند و باید هرچه سریعتر شهر را ترک کند.
حضرت موسی(ع) نیز ناچار شد مصر را ترک کند و به سوی مدین حرکت کند:
«فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا یَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ»
به این ترتیب، یک درگیری و سپس افشای یک راز، شرایطی را رقم زد که حضرت موسی(ع) پیش از موعد مجبور به ترک مصر شد. او سالهایی را در مدین سپری کرد و پس از آن با مأموریتی الهی برای مقابله با فرعون بازگشت.
دو خطای پرهزینه در یک ماجرای قرآنی
با نگاهی تحلیلی به این ماجرا، میتوان دو آسیب مهم را شناسایی کرد:
۱. اقدام نسنجیده و شتابزده: فرد بنیاسرائیلی با ورود مکرر به درگیریها، شرایطی ایجاد کرد که حضرت موسی(ع) ناخواسته درگیر حادثهای سنگین شود. چنین رفتارهایی میتواند برنامهریزی یک جریان را مختل کند و هزینههایی فراتر از توان و اختیار عامل آن به وجود آورد.
۲. بیتوجهی به حفظ اسرار: جملهای که در جریان درگیری دوم بر زبان آن فرد جاری شد، راز حادثه روز قبل را آشکار کرد و زمینه شناسایی حضرت موسی(ع) را فراهم آورد. این اتفاق نشان میدهد که بیدقتی در گفتار، گاهی پیامدهایی بهمراتب سنگینتر از یک اقدام عملی دارد.
البته باید توجه داشت که قرآن نام آن فرد بنیاسرائیلی را در این ماجرا بیان نمیکند و او را با سامریِ ماجرای گوسالهپرستی معرفی نکرده است. بنابراین، تعبیر «سامریصفت» در این یادداشت، ناظر به یک شباهت تحلیلی در رفتارهای آسیبزا است، نه اثبات هویت تاریخی آن شخص.
از سوی دیگر، خروج حضرت موسی(ع) از مصر و اقامت او در مدین، در نهایت بخشی از مسیر آمادهسازی او برای مأموریت بزرگ الهی شد؛ اما این موضوع به معنای درستبودن رفتارهای نسنجیده و افشاگرانه آن فرد نیست.
مراقبت خواص از رفتار و گفتار؛ ضرورتی برای حفظ مسیر جامعه
یکی از درسهای مهم این روایت قرآنی، ضرورت مراقبت از رفتار و گفتار افرادی است که در یک جریان اجتماعی و سیاسی نقشآفرینی میکنند.
در هر حرکت تحولخواهانه، تنها دشمن بیرونی عامل ایجاد مشکل نیست. گاهی تصمیمهای عجولانه، تحلیلهای نادرست، رفتارهای هیجانی و افشای اطلاعات حساس از سوی افراد نزدیک به جریان، میتواند مسیر حرکت را با اختلال مواجه کند.
این مسئله درباره خواص و افراد اثرگذار اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا دامنه تأثیر رفتار آنان به خودشان محدود نمیشود و ممکن است سرنوشت یک مجموعه یا حتی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.
داستان حضرت موسی(ع) در سوره قصص یادآور این حقیقت است که همراهی با جبهه حق، صرفاً به داشتن نیت خوب محدود نمیشود. افراد باید در کنار اعتقاد و انگیزه درست، از بصیرت، زمانشناسی، خویشتنداری و مراقبت از زبان و رفتار نیز برخوردار باشند.
گاهی یک اقدام بیموقع یا یک جمله نسنجیده، هزینهای سنگین برای یک جریان و رهبر آن ایجاد میکند؛ هزینهای که ممکن است آثار آن تا سالها باقی بماند.
منبع: خبرآنلاین


