به گزارش گروه رسانهای شرق،
پرونده انفصال محمد شریعتمداری و عبدالعلی علیعسگری از خدمات دولتی، در ظاهر به مرحله پایانی رسیدگی رسیده است. شعبه تجدیدنظر دیوان محاسبات کشور در رأی مورخ ۱۹ مرداد ۱۴۰۵، درخواست اعاده دادرسی این دو مدیر را رد کرده و به این ترتیب، رأی پیشین هیئت دوم مستشاری دیوان مبنی بر یکسال انفصال موقت از خدمات دولتی پابرجا مانده است. با این حال، قطعیت یک رأی لزوماً به معنای پایان تمام پرسشهای حقوقی درباره مبانی صدور و نحوه اجرای آن نیست. بهویژه زمانی که موضوع پرونده، حدود صلاحیت یک نهاد نظارتی در ورود به فعالیتهای شرکتی است که ماهیت حقوقی آن پیشتر در مرجع قضایی دیگری بررسی شده است.
بر اساس اطلاعات مطرحشده درباره پرونده شماره ۴۹۷-۱۴۰۳، علت صدور حکم انفصال، تخلفات مالی از قبیل اختلاس، تضییع منابع یا ارائه صورتهای مالی خلاف واقع عنوان نشده، بلکه موضوع به ایجاد مانع در انجام وظایف هیئت حسابرسی دیوان محاسبات بازمیگردد. در شرح تخلف انتسابی، از عدم همکاری و فراهمنکردن محل مناسب برای استقرار حسابرسان نام برده شده است. این تفاوت اهمیت اساسی دارد؛ زیرا اختلاف را از حوزه رسیدگی به یک تخلف مالی احرازشده، به مسئلهای درباره حدود اختیارات نظارتی دیوان و تکلیف یک شرکت در پذیرش حسابرسان آن منتقل میکند.
مدیران هلدینگ، بنا بر استدلال مطرحشده در دفاع از آنان، معتقد بودهاند که با توجه به قوانین بالادستی، آرای پیشین دیوان عدالت اداری و برخی مکاتبات خود دیوان محاسبات، شرکت صنایع پتروشیمی خلیجفارس در زمره شرکتهای دولتی قرار ندارد. در مقابل، مبنای اقدام دیوان محاسبات این بوده که نظارت این نهاد الزاماً به شرکتهای دارای مالکیت مستقیم دولت محدود نمیشود و برخی شرکتهای غیردولتی نیز تحت شرایط قانونی میتوانند مشمول حسابرسی آن قرار گیرند.
بنابراین، اختلاف اصلی را نمیتوان صرفاً به فراهمنشدن میز و صندلی یا محل استقرار حسابرسان تقلیل داد. مسئله بنیادیتر آن است که آیا اساساً تکلیف قانونی مورد ادعای دیوان برای همکاری با هیئت حسابرسی در این پرونده وجود داشته است و اگر چنین تکلیفی وجود داشته، خودداری از انجام آن تا چه اندازه میتواند مستوجب مجازات انفصال باشد.
رأی دیوان عدالت اداری؛ غیردولتی بودن هلدینگ
یکی از مهمترین مستنداتی که در نقد حکم انفصال به آن استناد میشود، دادنامه وحدت رویه شماره ۱۸۱۳ مورخ دوم اسفند ۱۳۹۹ هیئت عمومی دیوان عدالت اداری است. مطابق اطلاعات ارائهشده از این رأی، هیئت عمومی در پرونده کلاسه ۹۹۰۱۰۶۴، پس از بررسی اختلاف آرای شعب و با استناد به اعلام رسمی سازمان خصوصیسازی، ماهیت غیردولتی شرکت صنایع پتروشیمی خلیجفارس را مبنای تصمیم خود قرار داده است.
اهمیت این رأی از آن جهت است که وضعیت حقوقی هلدینگ خلیجفارس صرفاً موضوع یک اظهار نظر مدیریتی یا ادعای سهامداران نیست، بلکه در یک رسیدگی قضایی مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، باید میان شناسایی ماهیت غیردولتی یک شرکت و تعیین حدود نظارت دیوان محاسبات بر آن تفاوت قائل شد.
اصل ۵۵ قانون اساسی، صلاحیت دیوان محاسبات را به حسابهای وزارتخانهها، مؤسسات، شرکتهای دولتی و سایر دستگاههایی مرتبط میکند که به نحوی از انحا از بودجه کل کشور استفاده میکنند. در نتیجه، غیردولتیبودن یک شرکت میتواند استدلال مهمی درباره محدودیت صلاحیت دیوان باشد، اما بهتنهایی پاسخ تمام پرسشهای مربوط به نظارت بر منابع عمومی نیست.
از سوی دیگر، اگر رأی هیئت عمومی دیوان عدالت اداری درباره غیردولتیبودن هلدینگ معتبر و ناظر بر وضعیت حقوقی مورد بحث باشد، دیوان محاسبات باید مبنای قانونی مستقلی را که به موجب آن صلاحیت نظارت مستقیم بر شرکت پیدا کرده، روشن کند. به بیان دیگر، صرف اهمیت اقتصادی شرکت، تعداد سهامداران یا گستردگی فعالیتهای آن نمیتواند جایگزین نص قانونی درباره صلاحیت یک نهاد نظارتی شود.
همین موضوع ضرورت انتشار استدلال کامل دیوان محاسبات را دوچندان میکند. باید مشخص شود که این دیوان هلدینگ خلیجفارس را شرکت دولتی تلقی کرده یا با پذیرش غیردولتیبودن آن، به استناد مقررات دیگری خود را صالح به رسیدگی دانسته است. پاسخ به این پرسش، بر تفسیر تمام مراحل بعدی پرونده اثر میگذارد.
قانون بودجه ۱۴۰۳؛ مجوزی دائمی یا صلاحیتی محدود؟
یکی دیگر از محورهای اختلاف، استناد به مقررات قانون بودجه سال ۱۴۰۳ است. براساس استدلال منتقدان حکم، دیوان محاسبات برای ورود به حسابرسی برخی شرکتها و مجموعههای اقتصادی، به حکمی در بودجه این سال استناد کرده است؛ حکمی که دامنه نظارت را به برخی نهادهای عمومی غیردولتی و شرکتهای تحت کنترل آنها و همچنین شرکتهایی که دولت در آنها سهامدار عمده نیست، اما در انتخاب اکثریت اعضای هیئتمدیره یا مدیرعامل نقش تعیینکننده دارد، گسترش میداد.
در اینجا دو پرسش اساسی مطرح میشود. نخست آنکه آیا هلدینگ خلیجفارس در زمان مورد رسیدگی واقعاً مشمول یکی از مصادیق تصریحشده در آن حکم بوده است؟ دوم آنکه اثر حقوقی مقرره بودجهای پس از پایان سال ۱۴۰۳ چیست؟
منتقدان معتقدند از آنجا که حکم مورد استناد در قوانین بودجه سالهای بعد تکرار نشده، نمیتوان آن را مبنایی دائمی برای نظارت مستقیم بر هلدینگ دانست. این استدلال بر اصل سالانهبودن بودجه و محدودبودن آثار مقررات بودجهای به دوره اعتبار آنها تکیه دارد.
با این حال، از نظر حقوقی باید میان ایجاد صلاحیت برای اقدامات جدید در سالهای بعد و رسیدگی به تخلفی که احتمالاً در زمان اعتبار قانون رخ داده است، تفاوت گذاشت. پایان اعتبار یک مقرره سالانه لزوماً به معنای ازبینرفتن آثار حقوقی اقداماتی نیست که در زمان اجرای همان مقرره صورت گرفتهاند. بنابراین، اگر مأموریت حسابرسی و رفتار انتسابی در سال ۱۴۰۳ اتفاق افتاده باشد، حذف حکم از بودجه سال بعد بهتنهایی برای اثبات غیرقانونیبودن رأی کافی نخواهد بود.
در مقابل، اگر مبنای محکومیت، تکلیفی باشد که پس از پایان دوره اعتبار مقرره بودجهای ایجاد شده، موضوع نیازمند بررسی متفاوتی است. از همین رو، تعیین تاریخ دقیق مأموریت هیئت حسابرسی، زمان مطالبه همکاری، تاریخ رفتار انتسابی و مبنای قانونی صلاحیت دیوان در هر مرحله ضروری است.
این مسئله همچنین روشن میکند که برای قضاوت درباره حکم، صرف مقایسه متن قوانین بودجه کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود کدام واقعه حقوقی در چه زمانی و تحت حاکمیت کدام قانون رخ داده است.
سهامداران چه میگویند؟
ترکیب سهامداری هلدینگ خلیجفارس نیز یکی از محورهای اصلی اختلاف است. براساس ارقام ارائهشده از صورتهای مالی پایان سال مالی ۱۴۰۴، گروه پتروشیمی تابان فردا با ۲۰.۶ درصد، شرکت سرمایهگذاری سهام عدالت با ۲۴.۵ درصد، سهام عدالت به روش مستقیم با ۱۴.۷۴ درصد، شرکت سرمایهگذاری اهداف با ۱۲.۰۱ درصد و سرمایهگذاری نفت و گاز و پتروشیمی تأمین با ۷.۸۵ درصد، از جمله سهامداران این مجموعه معرفی شدهاند. سهم شرکت ملی صنایع پتروشیمی نیز ۰.۹۴ درصد اعلام شده است. این ارقام باید با آخرین جدول مالکیت منتشرشده در کدال تطبیق داده شوند، اما در صورت صحت، نشان میدهند که سهم مستقیم شرکت ملی صنایع پتروشیمی بسیار محدود است.
البته مالکیت مستقیم دولت تنها معیار تشخیص حدود اختیارات نظارتی نیست. باید وضعیت حقوقی سهامداران نهادی، مالکیت غیرمستقیم و اختیارات مربوط به تعیین اعضای هیئتمدیره نیز بررسی شود. بااینحال، ترکیب سهامداری اعلامشده این پرسش را ایجاد میکند که اگر هلدینگ براساس قانون تجارت و مقررات خصوصیسازی شرکتی غیردولتی است، مبنای اعمال مقررات مربوط به انفصال از خدمات دولتی درباره مدیرعامل آن چیست؟
یک تخلف اداری و سنگینترین دوره انفصال موقت
ابهام دیگر به تناسب مجازات با رفتار انتسابی مربوط است. مطابق تبصره یک ماده ۲۳ قانون دیوان محاسبات، هیئتهای مستشاری در صورت احراز تخلف میتوانند مجازاتهایی از جمله انفصال موقت از یک ماه تا یک سال را اعمال کنند. بنابراین، انفصال یکساله از نظر مدت، در محدوده اختیار قانونی پیشبینیشده قرار دارد، اما در بالاترین حد مجازات انفصال موقت است.
در پرونده حاضر، آنچه بهعنوان تخلف مطرح شده، عدم همکاری با هیئت حسابرسی و فراهمنکردن امکانات مناسب برای استقرار حسابرسان است. از این منظر، پرسش درباره تناسب مجازات اهمیت پیدا میکند. آیا هیئت مستشاری صرفاً به نبود محل مناسب استناد کرده یا مجموعهای از رفتارهای ممانعتآمیز، مکاتبات و خودداریهای مکرر را مبنای حکم قرار داده است؟
تفاوت این دو وضعیت اساسی است. اگر موضوع صرفاً یک اختلاف اجرایی بر سر محل استقرار حسابرسان بوده باشد، ضرورت تبیین علت انتخاب بالاترین مدت انفصال موقت بیشتر میشود. اما اگر هیئت مستشاری ممانعت مستمر از انجام مأموریت قانونی را احراز کرده باشد، ارزیابی حقوقی موضوع متفاوت خواهد بود.
در هر صورت، قانونیبودن اختیار صدور مجازات بهتنهایی پاسخگوی پرسش درباره تناسب آن نیست. برای ارزیابی دقیق باید متن رأی و دلایل انتخاب مجازات یکساله منتشر شود.
تناقض در مواضع دیوان محاسبات؟
در کنار رأی دیوان عدالت اداری، مکاتبهای منتسب به دیوان محاسبات درباره شرکت کود شیمیایی اوره لردگان نیز در فضای رسانهای مطرح شده است. براساس گزارش منتشرشده، رضا محمدزاده، مدیرکل حقوقی و بررسیهای فنی دیوان محاسبات، در نامه ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ خطاب به رئیس دادگاه عمومی بخش فلارد، با اشاره به ترکیب سهامداران، شرکت مذکور را غیردولتی اعلام کرده است.
از آنجا که شرکت لردگان از زیرمجموعههای هلدینگ خلیجفارس است، این مکاتبه پرسشی درباره سازگاری مواضع حقوقی دیوان ایجاد میکند. آیا دیوان در سال ۱۴۰۰ غیردولتیبودن یک شرکت زیرمجموعه را پذیرفته، اما اکنون شرکت مادر را از حیث نظارت و انفصال مدیران مشمول مقررات خدمات دولتی میداند؟
البته غیردولتیبودن شرکت زیرمجموعه لزوماً وضعیت حقوقی شرکت مادر را تعیین نمیکند. همچنین ممکن است مقررات سال ۱۴۰۳، صلاحیت نظارتی تازهای ایجاد کرده باشند که در سال ۱۴۰۰ وجود نداشته است. بنابراین، برای اثبات تعارض حقوقی باید موضوع، زمان و مبنای قانونی دو تصمیم با یکدیگر مقایسه شوند.
بااینحال، انتظار میرود دیوان محاسبات توضیح دهد که نسبت میان این مکاتبه، رأی هیئت عمومی دیوان عدالت اداری و حکم جدید چیست.
نظارت مالی به معنای دولتیشدن شرکت نیست
یکی از مهمترین ابهامات پرونده، خلط احتمالی میان نظارت بر منابع عمومی و دولتیبودن شخصیت حقوقی شرکت است. رئیس دیوان محاسبات پیشتر بر امکان نظارت بر مجموعههایی که از منابع عمومی استفاده میکنند یا داراییهای بخش گستردهای از جامعه را در اختیار دارند، در چارچوب صلاحیتهای قانونی تأکید کرده است.
اما گستردگی منافع عمومی بهتنهایی مبنای نامحدودی برای نظارت ایجاد نمیکند. برای مثال، اینکه یک شرکت بورسی میلیونها سهامدار دارد، لزوماً به معنای تبدیلشدن آن به دستگاه دولتی نیست. همچنین دریافت خوراک یا انرژی با نرخهای تعیینشده از سوی دولت، بدون بررسی مقررات مربوط، بهتنهایی دولتیبودن شرکت را اثبات نمیکند.
در مورد هلدینگ خلیجفارس، منتقدان استناد به برخورداری از خوراک با نرخ ترجیحی را نیز محل ایراد میدانند. به گفته آنان، قیمت خوراک پتروشیمیها براساس فرمولهای مصوب و با درنظرگرفتن شاخصهایی از جمله قیمت گاز در بازارهای بینالمللی و قیمتهای داخلی تعیین میشود. در مقابل، نرخ فروش محصولات نیز تابع ضوابط ارزی و بازار است.
این استدلال البته نیازمند بررسی دقیق قراردادهای خوراک، نرخهای اعمالشده و مقررات بودجهای است. حتی اگر شرکتی از امتیاز اقتصادی برخوردار باشد، باید مشخص شود که آن امتیاز از نظر قانون، استفاده از بودجه عمومی محسوب میشود یا خیر.
نکته قابل توجه آن است که بند «ح» تبصره مربوط در قانون بودجه ۱۴۰۳، علاوه بر توسعه دامنه نظارت بر برخی شرکتها، درباره شرکتهای وابسته به مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی تصریح کرده است که نظارت دیوان با رعایت اصل ۵۵ قانون اساسی و به میزان استفاده از بودجه عمومی صورت میگیرد. بنابراین، تعیین ماهیت منابع مورد استفاده و محدوده حسابرسی، بخش مهمی از اختلاف حقوقی است.
حکم انفصال از خدمات دولتی در یک شرکت غیردولتی چگونه اجرا میشود؟
شاید مهمترین پرسش عملی پرونده همین باشد. اگر هلدینگ خلیجفارس غیردولتی است، آیا حکم انفصال از خدمات دولتی الزاماً به معنای کناررفتن مدیرعامل از مدیریت این شرکت است؟
در اینجا باید میان ممنوعیت تصدی خدمات دولتی و ممنوعیت مدیریت در یک شرکت غیردولتی تفاوت گذاشت. عنوان مجازات در رأی، دامنه اشخاص و سمتهای مشمول آن و مبنای قانونی اجرای حکم، تعیینکننده است.
در مقابل، سخنگوی قوه قضائیه در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرده که حکم انفصال قطعی و به تأیید حاکم شرع دیوان محاسبات رسیده و ادامه حضور فرد محکوم در مسئولیت خود خلاف قانون است. همچنین گزارش شده که سرپرست وزارت نفت، حکم را برای اجرا به صندوق بازنشستگی نفت ابلاغ کرده است.
این موضعگیری نشان میدهد که مراجع پیگیر اجرای حکم، آن را نسبت به سمت مدیریتی فعلی قابل اجرا میدانند. بااینحال، برای پاسخ مستدل به ایراد حقوقی مطرحشده باید روشن شود که آیا این برداشت مستقیماً در متن رأی و مستندات قانونی آن آمده یا مبتنی بر تفسیر مرجع اجرا از دامنه مجازات است.
پیامدهای یک تفسیر برای بازار سرمایه
پرونده خلیجفارس تنها به موقعیت دو مدیر محدود نمیشود. اگر مبنای ورود دیوان محاسبات، دولتیبودن هلدینگ باشد، این پرسش ایجاد میشود که آیا شرکت در سایر حوزهها نیز باید مشمول مقررات شرکتهای دولتی شناخته شود؛ از جمله در قراردادها، مناقصات، معاملات و الزامات اداری؟
اما اگر مبنای ورود، صرفاً نظارت بر منابع عمومی یا یک حکم خاص بودجهای باشد، نمیتوان از آن نتیجه گرفت که تمامی مقررات شرکتهای دولتی بر هلدینگ حاکم شده است. به عبارت دیگر، شمول یک شرکت در نظارت دیوان محاسبات الزاماً ماهیت حقوقی آن را تغییر نمیدهد.
این تمایز برای شرکتهای بورسی اهمیت فراوانی دارد. اصل حاکمیت شرکتی، اختیارات هیئتمدیره، حقوق سهامداران و مقررات افشای اطلاعات باید در کنار الزامات قانونی نهادهای نظارتی مورد توجه قرار گیرند. نظارت قانونی و حاکمیت شرکتی اصولاً قابل جمعاند، مشروط بر آنکه حدود هرکدام روشن باشد.
آیا راه حقوقی دیگری باقی مانده است؟
آخرین پرسش به امکان بازبینی رأی مربوط میشود. رد اعاده دادرسی به معنای آن است که درخواست مطرحشده از این مسیر پذیرفته نشده است. قانون دیوان محاسبات نیز جهات مشخصی برای اعاده دادرسی پیشبینی کرده و صرف اختلافنظر با نتیجه رأی را برای پذیرش آن کافی نمیداند.
از سوی دیگر، تأیید حکم از سوی حاکم شرع دیوان محاسبات، بنا بر اعلام سخنگوی قوه قضائیه، مرحلهای از فرایند رسیدگی و قطعیت حکم بوده است. بااینحال، اینکه آیا در صورت ارائه مستندات جدید یا طرح ایراد مشخص درباره صلاحیت و رعایت قانون، امکان استفاده از طریق فوقالعاده دیگری وجود دارد، نیازمند بررسی مقررات مربوط و متن کامل تصمیمات صادرشده است.
در این میان، نقش نهادهایی مانند کمیسیون اصل ۹۰ مجلس و حقوقدانان متخصص در حقوق عمومی و مالی میتواند به روشنشدن ابعاد اختلاف کمک کند. کمیسیون اصل ۹۰ امکان بررسی شکایت درباره طرز کار قوا را دارد، اما چنین بررسیای بهخودیخود جایگزین رسیدگی قضایی یا موجب نقض رأی قطعی نمیشود. همچنین ورود شورای نگهبان به موضوع، در حدود صلاحیتهای قانونی آن قابل طرح است و نباید با مرجع تجدیدنظرخواهی نسبت به آرای دیوان محاسبات یکسان تلقی شود.
ده پرسش در انتظار پاسخ
آنچه اکنون ضرورت دارد، پاسخ مستدل و مستند به مجموعهای از پرسشهاست: مبنای دقیق صلاحیت دیوان محاسبات برای حسابرسی هلدینگ چه بوده است؟ آیا رأی وحدت رویه ۱۸۱۳ دیوان عدالت اداری در تصمیم جدید لحاظ شده است؟ حکم بودجهای سال ۱۴۰۳ در چه بازه زمانی مبنای اقدام قرار گرفته است؟ آیا ترکیب مالکیت و کنترل مدیریتی شرکت در زمان وقوع تخلف بررسی شده است؟ رفتار انتسابی مدیران دقیقاً چه بوده و چرا مجازات یکساله انتخاب شده است؟ نسبت مکاتبه پیشین دیوان درباره پتروشیمی لردگان با پرونده فعلی چیست؟ آیا دریافت خوراک با نرخهای مصوب، مبنای نظارت بر منابع عمومی محسوب شده است؟
محدوده اجرای انفصال در یک شرکت غیردولتی چگونه تعیین میشود؟ این تفسیر چه اثری بر الزامات حاکمیت شرکتی دارد؟ و سرانجام، آیا راه قانونی مشخصی برای بررسی ایرادهای احتمالی باقی مانده است؟
پاسخ به این پرسشها نه مستلزم نادیدهگرفتن رأی قطعی دیوان محاسبات است و نه به معنای پیشداوری درباره عملکرد مدیران هلدینگ. موضوع، ضرورت شفافیت در مبنای حقوقی تصمیمی است که میتواند فراتر از یک شرکت، بر نحوه نظارت بر مجموعههای بزرگ اقتصادی غیردولتی اثر بگذارد.
پرونده خلیجفارس اکنون در نقطه تلاقی دو ضرورت قرار گرفته است: اجرای آرای قطعی مراجع قانونی و رعایت دقیق حدود صلاحیت نهادهای نظارتی. هیچیک از این دو ضرورت را نمیتوان به سود دیگری نادیده گرفت. از یک سو، قطعیبودن حکم اقتضا میکند که اجرای آن صرفاً به دلیل مخالفت محکومان متوقف نشود و از سوی دیگر، اهمیت اجرای قانون، نهاد صادرکننده رأی را از ضرورت توضیح مبانی قانونی تصمیم خود بینیاز نمیکند.
از همین منظر، انتشار متن کامل آرای صادرشده و ارائه توضیح حقوقی درباره نسبت آنها با مقررات خصوصیسازی، قانون بودجه و آرای پیشین دیوان عدالت اداری، میتواند به رفع ابهام کمک کند. ورود کارشناسان مستقل حقوق عمومی، حقوق شرکتها و حقوق مالی نیز فرصتی برای بررسی این مسئله فراهم میآورد که آیا در این پرونده میان صلاحیت نظارت، اختیار اعمال مجازات و محدوده اجرای آن تفکیک لازم صورت گرفته است یا خیر.
پرسش نهایی همچنان پابرجاست: آیا حکم انفصال مدیران هلدینگ خلیجفارس بر مبنای صلاحیت قانونی روشن و قابل دفاع صادر شده و دامنه اجرای آن نیز به همان اندازه روشن است؟ پاسخ مستند به این پرسش، هم برای اعتبار نظارت قانونی اهمیت دارد و هم برای امنیت حقوقی شرکتها و سهامداران آنها.
منبع: شبکه شرق



