با مرور اخبار منتشرشده در سایتهای خبری مختلف، مشخص است که در هفتههای اخیر تعدادی از زنان این سرزمین به دست پدر یا همسرانشان به قتل رسیدهاند.
انتشار این اخبار با عناوینی مانند «قتل» یا «مرگ» یک مادر، گاهی فقط یک خبر نیست؛ زنگ خطری است که از دردی عمیق در جامعه حکایت میکند. وقتی زنی به دست همسرش، دختری به دست پدرش یا فرزندی به دست یکی از نزدیکترین افراد خانوادهاش کشته میشود، باید فراتر از یک جنایت به آن نگاه کرد.
آبان خونین زنان ایرانی بار دیگر این سوال تلخ را پیش روی ما گذاشته است: چرا خانهای که باید امنترین مکان زندگی باشد، گاهی به خطرناکترین محل برای زنان و دختران تبدیل میشود؟
چرا هنوز بعضی افراد تصور میکنند اگر زنی برخلاف خواسته آنها رفتار کند، حق دارند او را تهدید کنند، کتک بزنند یا حتی جانش را بگیرند؟
این اتفاقات را نمیتوان فقط به عصبانیت یک فرد یا اختلاف خانوادگی نسبت داد. پشت بسیاری از این جنایات، ترکیبی از باورهای غلط، احساس مالکیت بر زن، تعصب افراطی، ضعف مهارت کنترل خشم و نبود حمایت موثر اجتماعی و قانونی قرار دارد.
برای روشن شدن ابعاد این موضوع، لازم است بررسی کنیم که چرا قتل زنان به نام غیرت و شرف همچنان اتفاق میافتد. در پاسخ باید گفت یکی از ریشههای مهم این جنایات، نگاه مالکانه به زن است. در چنین نگرشی، زن به جای آنکه انسانی مستقل با حق انتخاب و تصمیمگیری شناخته شود، بخشی از آبرو و اعتبار خانواده تصور میشود.
در این فرهنگ نادرست، گاهی یک اختلاف خانوادگی، انتخاب همسر، درخواست طلاق، نحوه پوشش یا حتی یک سوءظن، به مسئلهای حیثیتی تبدیل میشود. از نظر روانشناختی، احساس مالکیت، حسادت بیمارگونه، ناتوانی در کنترل خشم و تصور از دست رفتن اقتدار، ممکن است زمینه رفتارهای خشونتآمیز را فراهم کند. البته هیچکدام از این عوامل، توجیهکننده قتل نیستند و مسئولیت قانونی مرتکب را از بین نمیبرند.
باید صریح گفت: غیرت واقعی با احترام به جان و کرامت انسان معنا پیدا میکند، نه با تهدید و کشتن او.
اما سوال دیگر این است: آیا پدری که فرزند خود را به قتل میرساند، اعدام میشود؟ در پاسخ باید گفت این یکی از پرسشهای مهم و البته تلخ حقوقی است.
بر اساس ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی، پدر و جد پدری در صورت قتل فرزند، قصاص نمیشوند. به بیان ساده، قانون فعلی میان پدر و سایر قاتلان در موضوع قصاص تفاوت قائل شده است.
اما این به معنای بیمجازات ماندن پدر نیست. مطابق ماده ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی، هرگاه قتل عمدی به هر علت به قصاص منتهی نشود و شرایط مقرر در این ماده وجود داشته باشد، مرتکب به سه تا ده سال حبس محکوم میشود. همچنین موضوع پرداخت دیه نیز حسب مورد مطرح است.
البته اگر رفتار مرتکب، جداگانه واجد شرایط قانونی جرایمی مانند محاربه یا بغی باشد، امکان بررسی مجازاتهای مقرر برای آن جرایم وجود دارد؛ اما صرف پدر بودن یا ارتکاب قتل فرزند، بهتنهایی موجب صدور حکم اعدام نیست.
اما سوال اصلی از نمایندگان مجلس و قانونگذاران این است: آیا مجازاتی که برای قتل فرزند پیشبینی شده، از بازدارندگی کافی برخوردار است؟ آیا نباید مقررات مربوط به قتل عمد فرزند توسط پدر، با نگاهی دقیقتر و با توجه به حق حیات کودک و نوجوان مورد بازنگری قرار گیرد؟
آیا قتل به نام ناموس، از نظر قانون مجازات کمتری دارد؟
قطعا پاسخ خیر است. هیچکس حق ندارد به بهانه حفظ آبرو یا غیرت، خودسرانه جان دیگری را بگیرد. قتل عمد، جنایت است و انگیزه ناموسی بهخودیخود مجوز قتل یا سبب سقوط مسئولیت کیفری نیست.
البته در قانون مجازات اسلامی، مقررات خاصی مانند ماده ۳۰۲ و ماده ۶۳۰ کتاب پنجم وجود دارد که در شرایط محدود و با احراز دقیق شرایط قانونی، آثاری بر مسئولیت کیفری یا قصاص دارند. اما این مواد را نباید بهانهای برای انتقامگیری شخصی یا خشونت خانوادگی دانست. هیچ پدر، برادر یا همسری حق ندارد صرفا با تکیه بر سوءظن، شایعه یا برداشت شخصی، خود را قاضی و مجری مجازات بداند. اگر جرمی اتفاق افتاده باشد، تشخیص آن با مرجع قضایی است، نه با خشم و تصمیم شخصی افراد.
اما مهمترین سوال این است که چرا بعضی زنان با وجود تهدید و خشونت، نمیتوانند خود را نجات دهند؟ این موضوع فقط یک مسئله حقوقی نیست و ابعاد روانشناختی و اجتماعی مهمی دارد.
بسیاری از زنان به دلیل ترس از آبرو، وابستگی اقتصادی، نگرانی درباره آینده فرزندان، فشار خانواده یا امید به تغییر رفتار همسر، خشونت را تحمل میکنند. گاهی فرد خشونتدیده بارها تهدید میشود، اما اطرافیان به او میگویند سکوت کند، آبرو را حفظ کند یا برای جلوگیری از اختلاف، کوتاه بیاید.
این توصیهها ممکن است ناخواسته قربانی را در محیطی خطرناک نگه دارد. از نظر روانشناختی، تکرار تهدید و خشونت میتواند قدرت تصمیمگیری و احساس امنیت فرد را تضعیف کند. به همین دلیل، نباید از زنی که سالها خشونت را تحمل کرده پرسید چرا زودتر جدا نشده است؛ بلکه باید پرسید چرا شرایطی فراهم نشده که بتواند با امنیت و حمایت قانونی از خود دفاع کند.
قانون برای پیشگیری از قتلهای خانوادگی چه کاری میتواند انجام دهد؟
به نظر میرسد مهمترین نکته این است که نباید منتظر وقوع قتل بمانیم. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹، ظرفیتهای مهمی برای مداخله در شرایط مخاطرهآمیز و حمایت از کودکان و نوجوانان دارد. ماده ۶ این قانون نیز در موارد مقرر، تکالیفی برای اعلام وضعیتهای مخاطرهآمیز پیشبینی کرده است.
بنابراین اگر کودکی در معرض آزار، تهدید یا خشونت جدی قرار دارد، موضوع نباید صرفا یک اختلاف خصوصی خانوادگی تلقی شود.
همچنین باید چند اقدام جدی در دستور کار قرار گیرد:
تهدید به قتل و خشونت خانوادگی باید جدی گرفته شود و پلیس و دستگاه قضایی در برابر گزارشهای مستند و خطر فوری، سریع و موثر مداخله کنند.
زنان و دختران در معرض خطر باید به مراکز امن، حمایت روانشناختی و مشاوره حقوقی دسترسی داشته باشند.
گزارش خشونت باید بدون ترس از تهدید و انتقامجویی امکانپذیر باشد.
مددکاران اجتماعی، مدارس و مراکز درمانی باید در شناسایی نشانههای خطر و ارجاع موارد جدی نقش فعالتری داشته باشند.
آموزش کنترل خشم، احترام به حقوق زنان و کودکان و حل اختلاف بدون خشونت باید از خانواده و مدرسه آغاز شود.
فرض کنیم اقدامات پیشگفته انجام شود؛ آیا صرف تشدید مجازات میتواند جلوی قتلهای ناموسی را بگیرد؟
به نظر میرسد مجازات قانونی و بازدارنده ضروری است، اما کافی نیست. اگر فردی بارها همسر یا دختر خود را تهدید کند و اطرافیان نیز این تهدیدها را جدی نگیرند، حتی سنگینترین مجازاتها هم نمیتواند بهتنهایی جای حمایت فوری را بگیرد.باید به ریشههای روانی و اجتماعی خشونت نیز توجه کرد. آموزش، استقلال اقتصادی زنان، دسترسی به حمایت اجتماعی، مقابله با باورهای مالکانه و ایجاد اعتماد عمومی به نهادهای حمایتی، همگی بخشی از راهحل هستند. از طرف دیگر، دستگاه قضایی باید در پروندههای تهدید و خشونت خانوادگی، خطر تکرار رفتار و احتمال تبدیل تهدید به قتل را جدی ارزیابی کند.
اما سوال نهایی نگارنده و مطالبه اصلی از مسئولان و قانونگذاران چیست؟
تقریبا مطالبه جامعه روشن است؛ امنیت زنان و دختران نباید به شانس، گذشت اطرافیان یا تصمیم شخصی فرد خشونتگر وابسته باشد. از قانونگذار انتظار میرود مواد قانونی قانون مجازات اسلامی و مقررات مربوط به قتل فرزند توسط پدر و سایر موارد خشونت مرگبار خانوادگی را از نظر بازدارندگی و حمایت از قربانیان بازنگری کند. از دستگاه قضایی و انتظامی انتظار میرود تهدیدهای جدی را پیش از تبدیل شدن به جنایت شناسایی و پیگیری کنند.
از نهادهای حمایتی انتظار میرود برای زنان و دخترانی که در محیط خانواده احساس خطر میکنند، حمایت واقعی و فوری فراهم کنند. و از جامعه انتظار میرود به جای سرزنش قربانی، صدای او را بشنود.
آبان خونین زنان ایرانی نباید فقط چند روز در صدر اخبار باشد و سپس به فراموشی سپرده شود. هر زنی که پیش از مرگ تهدید شده و هر دختری که از خشونت خانوادگی ترسیده، یادآور مسئولیتی است که نباید نادیده گرفته شود. هیچ آبرویی با ریختن خون حفظ نمیشود؛ هیچ غیرتی با کشتن انسان معنا پیدا نمیکند و هیچ اختلاف خانوادگی، مجوز گرفتن جان دیگری نیست.
قانون باید پیش از آنکه زنی کشته شود، به داد او برسد. عدالت واقعی فقط مجازات قاتل پس از جنایت نیست؛ عدالت واقعی آن است که نگذاریم قربانی بعدی شکل بگیرد.
منبع: خبرآنلاین



