در بخش نشریات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، نشریهای با عنوان «روشندلان» نگهداری میشود؛ نشریهای تکشماره، به تاریخ اسفند ۱۳۴۵، که از سوی انجمن ملی هدایت و حمایت نابینایان ایران منتشر شده و میتوان آن را نخستین تلاش رسانهای منسجم، رسمی و نسبتاً جامع در حوزه نابینایان ایران دانست.
نشریهای بسیار کوچک، در قطع رقعی، با ۲۹ صفحه متن فارسی، دو صفحه بریل و چند صفحه به زبان انگلیسی؛ بدون طرح جلدی خاص، با صحافی ساده و ظاهری کاملاً معمولی که در نخستین مواجهه، چندان نشانی از اهمیت و جایگاه ویژه آن به دست نمیدهد.
بااینحال، همین نشریه کوچک و ظاهراً معمولی، در جریان پژوهشهایم بهتدریج به منبعی مهم و قابل اعتنا برای شناخت ابعادی از حیات آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و نهادی نابینایان ایران، بهویژه در دهه ۱۳۴۰، تبدیل شد. اما رسیدن به چنین شناختی نه حاصل نخستین مواجههام با «روشندلان»، بلکه نتیجه فرایندی چندساله بود که از دو مسیر پژوهشی ظاهراً مستقل آغاز شد و در ادامه، با مجموعهای از اسناد، مصاحبهها و مراجعههای مکرر به نشریه پیوند خورد.
برای توضیح چگونگی طیشدن این مسیر، باید به سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ بازگردم؛ زمانی که در بخش نابینایان کتابخانه ملی بودم و در جریان برخی فعالیتها، از جمله شناسایی شخصیتهای برجسته نابینا، به شکل ویژهای با زندگی و فعالیتهای دکتر محمد خزائلی مواجه شدم. آنچه در همان بررسیهای اولیه توجهم را جلب کرد، فاصله قابل توجه میان گستره فعالیتها و تأثیرگذاری خزائلی با اطلاعات و منابع مدونی بود که درباره او وجود داشت.
در بسیاری از منابع، عمدتاً زندگینامهای دو سه صفحهای و فهرستی محدود از آثار خزائلی، با تغییراتی اندک، بارها بازنشر شده بود؛ اطلاعاتی که با گستره فعالیتهای علمی، آموزشی، فرهنگی و اجتماعی او همخوانی چندانی نداشت. ازاینرو، تصمیم گرفتم در کنار دیگر فعالیتهایم، پژوهش درباره خزائلی را به شکلی جدیتر دنبال کنم؛ پژوهشی که به تدریج به بررسی انجمن ملی هدایت و حمایت نابینایان ایران و مجله «روشندل» نیز گسترش یافت.
تأسیس انجمن از مهمترین اقدامات خزائلی بود؛ نهادی که با وجود تأثیرگذاری قابل توجهش در حیات آموزشی، فرهنگی و اجتماعی نابینایان و حتی فراتر از آن، چندان مورد توجه قرار نگرفته بود. انتشار مجله «روشندل» به مدیرمسئولی خزائلی، از سال ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ نیز برایم پرسشهای متعددی ایجاد کرده بود. انتشار مجلهای با محوریت مسائل نابینایان و به مدیرمسئولی یک فرد نابینا در دهه ۱۳۴۰،آن هم برای چندین سال و با مشارکت تعداد قابل توجهی از نویسندگان و نخبگان علمی، فرهنگی و اجتماعی کشور، موضوعی بود که ارزش بررسی جدی داشت.
در جستوجوهای گسترده و زمانبر خود در مطبوعات وقت، پایگاههای اطلاعاتی، مجموعههای شخصی و البته کتابخانهها و مراکز اسنادی مختلف به ویژه سازمان اسناد و کتابخانه ملی، با استفاده از نام خزائلی، انجمن، مجله «روشندل» و مجموعهای از کلیدواژههای مرتبط، به اسناد و منابع دستاول متعددی دست یافتم. در همین جستوجوها در منابع کتابخانه ملی، دو سه بار نیز با عنوان «روشندلان» مواجه شدم؛ اما ازآنجاکه در اطلاعات و سوابقی که تا آن زمان درباره خزائلی و انجمن گرد آورده بودم، نشانی از انتشار چنین نشریهای وجود نداشت، تصور میکردم یکی از شمارههای مجله «روشندل» به اشتباه با عنوان «روشندلان» ثبت شده است.
وجود نشریهای با عنوان «پیک روشندلان» در دهه ۱۳۷۰ و برخی عناوین مشابه نیز این تصور را تقویت میکرد. با اینحال، مواجهه چندباره با عنوان «روشندلان» سرانجام مرا بر آن داشت که برای اطمینان بیشتر، نسخه فیزیکی را بررسی کنم.
بررسی نسخه نشان داد که برخلاف تصور اولیهام، «روشندلان» نشریهای مستقل بود که در اسفند ۱۳۴۵ منتشر شده بود. اما این مواجهه نیز تغییر چندانی در ارزیابی من ایجاد نکرد. ظاهر ساده، حجم اندک، نبود طرح جلد و صحافی قابل توجه و حتی درجنشدن نام چاپخانه، این تصور را در من تقویت میکرد که احتمالاً با نشریهای دروننهادی و کماهمیت مواجه شدهام؛ بهویژه آنکه در منابع و سوابقی که تا آن زمان بررسی کرده بودم، اشارهای به آن نیافته بودم.
اما ادامه پژوهشها به تدریج شرایط متفاوتی ایجاد کرد.
در جریان بررسی عمیقتر زندگی و فعالیتهای خزائلی و تاریخچه انجمن، به اسناد تازهای دست یافتم و از طریق مصاحبه با خانواده، نزدیکان و افراد مرتبط با او، برخی نابینایان فعال و مطلع از آن دوران و اشخاصی که با انجمن ارتباط داشتند، با اطلاعاتی مواجه شدم که در منابع موجود انعکاس نیافته بود یا با روایتهای شناختهشده انطباق کامل نداشتت. بهتدریج روشن میشد که برخی اقدامات و رویدادهای مهم، بهویژه در سالهای آغازین فعالیت انجمن، در سوابق و روایتهای رایج غایباند.
در این میان، آشنایی با خانم افتخاری، از بانوانی که در دهه ۱۳۴۰ بهصورت داوطلبانه با انجمن همکاریهای فراوانی داشت، و نیز مصاحبه با خانم بدری عماری، از مؤسسان انجمن که بعدها دبیری آن را بر عهده گرفت، برایم اهمیت ویژهای یافت. همچنین مصاحبههایم با زندهیاد استاد نصرالله شیرینآبادی و دکتر عبدالعزیز واحدی، از افراد مرتبط با تأسیس و اداره انجمن، مجموعهای از اطلاعات و خاطرات تازه را پیش رویم قرار داد که برخی از آنها را میشد در همان نشریه کوچک «روشندلان» پیگیری و مستند کرد.
از اینجا بود که مراجعههای دوبارهام به نشریه آغاز شد. گاه اطلاعات حاصل از یک مصاحبه مرا به بررسی مجدد مطلبی در «روشندلان» بازمیگرداند و گاه مندرجات نشریه، پرسشی تازه ایجاد میکرد که پاسخ آن را باید در مصاحبهای دیگر، سندی تازه یا بررسی مجدد اطلاعات پیشین جستوجو میکردم. این رفتوبرگشت در آغاز حتی برای خودم نیز چندان ملموس نبود، اما بهتدریج به بخشی از فرایند پژوهش تبدیل شد.
در مواردی، مطالب نشریه به تأیید یا تکمیل اطلاعات حاصل از مصاحبهها و اسناد نویافته کمک میکرد و در موارد دیگر، ضرورت بازنگری در برخی گفتهها و برداشتهای پیشین را پیش میکشید. در مقابل، اسناد و روایتهای تازه نیز موجب میشدند مطالبی که در نخستین مطالعه نشریه جزئی و کماهمیت به نظر میرسیدند، معنایی متفاوت پیدا کنند. این فرایند به صورت متناوب و در مقاطع مختلف تکرار شد و هر بار بخشی از ارزشهای نشریه را برایم آشکارتر ساخت.
ویژگی مهم دیگری که بهتدریج اهمیت «روشندلان» را برایم افزایش داد، دستاولبودن آن و تعلقش به سالهای آغازین حیات انجمن بود. بخش قابل توجهی از اطلاعاتی که از طریق مصاحبهها گردآوری کرده بودم، سالها پس از وقوع رویدادها بیان شده بود؛ درحالیکه «روشندلان» در اسفند ۱۳۴۵ منتشر شده بود، یعنی در مقطعی که بسیاری از فعالیتها و مناسبات بعدی انجمن و حتی حیات آموزشی، فرهنگی و نهادی نابینایان در حال شکلگیری و پایهگذاری بود و در مقایسه با سالهای بعد، مستندات شناختهشده کمتری از آن در اختیار داشتم. ازاینرو، نشریه به منبعی مهم برای تطبیق و ارزیابی خاطرات و روایتهای بعدی تبدیل شد.
اما پژوهش درباره خزائلی و انجمن تنها مسیری نبود که در شناخت تدریجی «روشندلان» نقش داشت.
تقریباً از همان سالهای آغازین، به دلیل کاهش توجه به بریل بهعنوان خط نابینایان و به حاشیه رفتن شتابان آن در ایران، مطالعات مستقلی را نیز درباره تاریخ، وضعیت و مسائل مربوط به بریل آغاز کرده بودم. این مطالعات بهتدریج به بررسی تاریخ آموزش بریل، شیوههای نوشتن، تولید و تکثیر منابع و فناوریهای مرتبط با این خط و سیاستهای معطوف به آن گسترش یافت. در جریان همین بررسیها، با خلأهایی در مستندات تاریخی و برخی پرسشهای بیپاسخ درباره سیر تحولات بریل در ایران مواجه شدم که برای تدوین تحلیلهای دقیقتر، به دادهها و شواهد بیشتری نیاز داشتند.
در نخستین مواجهه با «روشندلان»، وجود دو صفحه بریل در میانه نشریه برایم جالب توجه بود، اما هنوز اهمیت آنها را بهدرستی درنیافته بودم. این دو صفحه که به شعر حسین شاهزیدی اختصاص داشتند، در نگاه اولیه بیشتر اقدامی برای افزودن یکی از نشانههای هویتی نابینایان به نشریه به نظر میرسیدند.
با گسترش مطالعاتم درباره تاریخ و گونههای تولید منابع بریل در ایران، نگاه من به این دو صفحه نیز تغییر کرد. بررسی دقیقتر ویژگیهای مادی آنها نشان داد که با نمونهای از بریل دستنویس مواجه هستم؛ نمونهای که با توجه به قدمت نزدیک به شش دهه و کمیابی نمونههای شناخته شده مشابه، از منظر تاریخ و نسخهشناسی منابع بریل واجد ارزش قابل توجهی است.
حتی وضعیت فعلی نقاط بریل نیز برایم تأمل برانگیز بود. برجستگی و وضوح نقاط این دو صفحه پس از نزدیک به شصت سال همچنان به خوبی حفظ شده است. تا آنجا که در بررسی اخیر نسخه، یکی از نابینایان باتجربه و پیشکسوت نیز هنگام لمس صفحات و پیش از آنکه ارزیابی خودم را با او در میان بگذارم، از وضعیت نقاط ابراز شگفتی کرد و احتمال داد که صفحات بریل نشریه اساساً تاکنون مورد استفاده و لمس قرار نگرفته باشند. این مشاهده، در کنار نبود اشاره به نشریه در منابع پژوهشی حوزه نابینایان که طی سالها بررسی کرده بودم و استمرار برخی خلأهای اطلاعاتی که مندرجات آن میتوانست به رفعشان کمک کند، قرائن قابل توجهی درباره مغفولماندن این منبع فراهم میکند.
از سوی دیگر، در بخشهای مختلف نشریه اطلاعاتی درباره فعالیتها، تجهیزات و تحولات مرتبط با بریل وجود داشت که به پاسخگویی به برخی پرسشها و تکمیل دادههای تاریخی پژوهشهایم درباره بریل هم کمک کرد. به این ترتیب، دو مسیر پژوهشی که در آغاز مستقل از یکدیگر دنبال میکردم، یعنی مطالعات مربوط به خزائلی و انجمن از یکسو و پژوهش درباره بریل در ایران از سوی دیگر، در بررسی «روشندلان» با یکدیگر تلاقی پیدا کردند. هر یک از این دو مسیر، ابعادی از ارزش و اهمیت نشریه را آشکار میساخت و خود نشریه نیز به تکمیل و گاه بازنگری در یافتههای هر دو حوزه کمک میکرد.
حاصل این فرایند چندساله، صرفاً افزایش اطلاعات من درباره «روشندلان» نبود؛ بلکه ارزیابیام از ماهیت و جایگاه آن بهتدریج تغییر کرد. نشریهای که در آغاز حتی وجود مستقل آن را ناشی از خطای فهرستنویسی میپنداشتم و پس از مشاهده نسخه نیز اهمیت چندانی برایش قائل نبودم، اکنون به یکی از منابع مهم و کانونی در مجموعه مطالعاتم درباره تاریخ آموزش، فرهنگ، فعالیتهای اجتماعی و نهادی نابینایان و نیز تاریخ بریل در ایران تبدیل شده بود.
از همین منظر است که از «بازیابی» روشندلان سخن میگویم. مقصودم یافتن نسخهای مفقود نیست؛ زیرا نسخه این نشریه پیشتر در کتابخانه ملی نگهداری میشد و اطلاعات کتابشناختی آن نیز ثبت شده بود. آنچه در جریان پژوهشهایم اتفاق افتاد، بازیابی ارزشها و ظرفیتهای منبعی بود که با وجود نگهداری و دسترسپذیری، جایگاه آن در مطالعات تاریخی و پژوهشی حوزه نابینایان شناخته نشده بود.
این بازیابی، برآیند مجموعهای از جستوجوهای کتابشناختی، بررسی اسناد، مصاحبهها، مراجعههای مکرر، تطبیق دادهها و گسترش تدریجی پرسشهای پژوهشی بود؛ فرایندی که هر مرحله آن، امکان شناخت ابعاد تازهای از نشریه را فراهم کرد.
اما حاصل این بازیابی چه بود و چرا «روشندلان» را باید نشریهای مهم و نسخهای نفیس دانست؟
نخستین مبنای ارزش و نفاست آن، کمیابی نسخههای باقیمانده است. «روشندلان» نشریهای تکشماره است که براساس قرائن موجود، در شمارگانی بسیار محدود منتشر شده و توزیع آن نیز عمدتاً هدفمند در میان مقامات وقت و نیز سفارتخانهها و نهادهای بینالمللی حوزه نابینایان بوده است. مجموعه این ویژگیها، در کنار ناشناختهماندن نسخههای همسان، بر اهمیت کتابشناختی و نسخهشناختی آن میافزاید.
دومین مبنا، ویژگیهای مادی و نسخهشناختی آن است. حضور همزمان متن چاپی بینایی و دو صفحه بریل دستنویس، آن هم در نشریهای متعلق به دهه ۱۳۴۰، ویژگیای متمایز به شمار میرود که مستقل از محتوای مطالب، به نسخه ارزش میبخشد.
سومین مبنا، منشأ و زمینه انتشار نشریه است. «روشندلان» نخستین نشریه رسمی انجمن ملی هدایت و حمایت نابینایان ایران و نخستین تلاش رسانهای منسجم، رسمی و نسبتاً جامع در حوزه نابینایان کشور به شمار میرود. انتشار آن در سالهای آغازین فعالیت انجمن، حضور مطالب فارسی و انگلیسی، مشارکت نویسندگان نابینا و شیوه معرفی اهداف و فعالیتهای انجمن، برای شناخت موقعیت نهادی و اجتماعی ناشر و چگونگی بازنمایی مسائل نابینایان در آن دوره اهمیت دارد.
چهارمین مبنا، اهمیت تاریخی و پژوهشی آن است؛ اهمیتی که به اطلاعات و شواهد ثبتشده درباره فعالیتهای انجمن، آموزشگاه خزائلی، اشخاص، رویدادها و فناوریهای مرتبط با بریل محدود نمیشود. مندرجات «روشندلان» ظرفیت آن را دارند که برخی روایتها و تحلیلهای موجود درباره تاریخ نابینایان ایران را به بازنگری و ارزیابی دوباره بکشانند، به رفع پارهای از خلأهای پژوهشی کمک کنند و حتی پرسشهای تازهای را در حوزه مطالعات نابینایی و معلولیت پیش رو نهند.
ازاینرو، اهمیت «روشندلان» تنها در قدمت، تکشمارهایبودن یا کمیابی نسخههای آن خلاصه نمیشود. مجموعهای از ویژگیهای مادی، زمینه انتشار، ارزشهای تاریخی و استنادی و بهویژه ظرفیتهای تحلیلی، در کنار یکدیگر، به این نشریه جایگاهی متمایز میبخشند.
آنچه در این یادداشت کوشیدم روایت کنم، بیش از آنکه معرفی یافتههای حاصل از بررسی «روشندلان» باشد، چگونگی طیشدن مسیری است که مرا به شناخت تدریجی این ارزشها رساند؛ مسیری که از پژوهش درباره محمد خزائلی و انجمن ملی هدایت و حمایت نابینایان آغاز شد، با مواجههای همراه با تردید و کماعتنایی ادامه یافت و در جریان مطالعات چندساله، مصاحبهها، بررسی اسناد و پژوهشهای مربوط به بریل، به شناخت لایههای مختلف ارزش و اهمیت نشریه انجامید.
برای من، «روشندلان» نمونهای از منبعی است که اهمیت آن نه در نخستین مشاهده، بلکه در طول زمان و در پیوند با پرسشها و شواهد پژوهشی آشکار شد؛ نشریهای که از ابتدا در مجموعه کتابخانه ملی وجود داشت، اما بازیابی جایگاه و ارزشهای «خصیصهای-زمینهای»، «تاریخی-استنادی» و «تحلیلی» آن، نیازمند فرایندی فراتر از شناسایی و ثبت کتابشناختی بود.
منبع: خبرآنلاین

