در روزگاری که مفاهیمی چون حقوق بشر، آزادیهای فردی، عدالت اجتماعی و احترام به تفاوتهای اعتقادی به یکی از مهمترین مباحث جوامع انسانی تبدیل شدهاند، بازخوانی برخی دیدگاههای اجتماعی علمای دینی میتواند دریچهای متفاوت برای فهم نسبت دین و حقوق انسان بگشاید. در میان این دیدگاهها، مواضع آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی(ره) درباره حرمت انسان، رفتار با مخالفان مذهبی و آزادی و حریت آدمی، واجد نکاتی قابل تأمل است؛
مواضعی که نشان میدهد دغدغههای یک مرجع دینی لزوماً به مسائل عبادی و مناسکی محدود نمیشود و میتواند به عرصه زندگی اجتماعی و حقوق انسانها نیز امتداد یابد. آیتالله العظمی وحید خراسانی دیروز دار فانی را وداع گفتند و با رحلت این مرجع برجسته، فرصتی برای بازخوانی ابعاد مختلف زندگی علمی و اجتماعی ایشان فراهم شده است. آنچه در این میان اهمیت دارد، تنها مرور جایگاه علمی و سالها تدریس و تحقیق ایشان نیست؛ بلکه توجه به برخی مبانی انسانی و اجتماعی است که در لابهلای دیدگاهها، احکام و توصیههای ایشان کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
سه مفهوم برابری در حرمت انسانی، عدالت در برابر مخالف و آزادی و حریت انسان، از جمله این وجوه قابل تأمل است. یکی از برجستهترین جلوههای این نگاه، تأکید بر برابری انسانها در برخورداری از حرمت و امنیت است؛ فارغ از آنکه چه جایگاه اجتماعی یا تعلق مذهبی داشته باشند. آیتالله العظمی وحید خراسانی در دیدار با مسئولان مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، در تعبیری قابل توجه، حرمت جان، مال و آبروی یک فرد عادی از اهل سنت را همسنگ حرمت جان، مال و آبروی یک مرجع شیعی دانستند. این سخن را نباید صرفاً توصیهای اخلاقی برای مدارا میان مذاهب تلقی کرد؛
بلکه میتوان آن را تأکیدی بر یک اصل بنیادین اجتماعی دانست: منزلت انسانها نباید تابع جایگاه، قدرت، شهرت یا تعلقات مذهبی آنان باشد. در چنین نگاهی، هیچکس به دلیل تفاوت اعتقادی از حق برخورداری از امنیت، احترام و مصونیت از تعرض محروم نمیشود. وجه دیگر این اندیشه را میتوان در تأکید ایشان بر عدالت در برابر مخالفان جستوجو کرد. در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی رفتار با پیروان مذاهبی که شیعیان را کافر میدانند، توصیه کردند که حتی در برابر چنین افرادی نیز باید با حسن معاشرت رفتار کرد؛
از آنان در زمان بیماری عیادت کرد، در تشییع جنازهشان حاضر شد و در صورت نیاز به یاریشان شتافت. اهمیت این پاسخ در آن است که ایشان رفتار خصمانه طرف مقابل را مجوز مقابله به مثل و کنار گذاشتن عدالت نمیدانند. استناد ایشان به آیه هشتم سوره مائده، «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا»، نیز همین معنا را تقویت میکند؛ دشمنی با گروهی نباید شما را از مسیر عدالت خارج کند. این نگاه، فراتر از دعوت به همزیستی مسالمتآمیز است. همزیستی زمانی معنا پیدا میکند که انسان بتواند در مواجهه با مخالف خود نیز به اصول اخلاقی و حقوقی پایبند بماند.
ارزش عدالت نه در رفتار با کسانی که همعقیده و همفکر ما هستند، بلکه در نحوه مواجهه با کسانی آشکار میشود که با ما اختلاف دارند. از این منظر، عدالت اصلی نیست که با تغییر مناسبات و تعلقات افراد تغییر کند. سومین محور قابل تأمل در مواضع اجتماعی آیتالله العظمی وحید خراسانی، تأکید بر آزادی و حریت انسان است. ایشان در درس خارج فقه خود، در مباحث مربوط به زندان و سلب آزادی افراد، بر این اصل تأکید کردند که «اساس دین بر حریت است». این عبارت، بهویژه در روزگاری که محروم کردن انسان از آزادی میتواند به امری عادی و حتی اداری تبدیل شود، واجد اهمیت است.
حبس انسان، جدایی او از خانواده و محروم کردنش از زندگی اجتماعی، تصمیمی ساده و کماهمیت نیست و نمیتوان آن را بدون ضابطه و توجیه شرعی پذیرفت. چنین نگاهی بر محدود بودن اختیار در سلب آزادی افراد و ضرورت صیانت از حریت انسان تأکید دارد. البته نباید این دیدگاهها را بدون بررسی بیشتر، معادل یک نظریه جامع و مدرن حقوق بشر دانست؛ اما نمیتوان ظرفیت اجتماعی و انسانی آنها را نیز نادیده گرفت. آنچه این سه محور را به یکدیگر پیوند میدهد، تأکید بر این حقیقت است که انسان، صرفنظر از موقعیت و عقیدهاش، دارای حرمتی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت؛
مخالف بودن، مجوز بیعدالتی نیست و قدرت نیز نباید بدون ضابطه به سلب آزادی انسان بینجامد. آنچه در این نوشته آمد، تنها اشارهای کوچک به یکی از وجوه زندگی پربار علمی، دینی و اجتماعی آیتالله العظمی وحید خراسانی(ره) است؛ شخصیتی که عمر خود را در مسیر تحقیق، تدریس، تربیت شاگردان و پاسداری از معارف اهلبیت(ع) سپری کرد. بیتردید بازخوانی اندیشهها و میراث علمی و اجتماعی ایشان به مجال و بررسی گستردهتری نیاز دارد.
شاید بتوان پیام اجتماعی این سه دیدگاه را در یک جمله خلاصه کرد: انسان را به دلیل تفاوت عقیده از حرمت محروم نکنید، به دلیل مخالفت با شما از عدالت محروم نسازید و به نام قدرت، آزادی او را نادیده نگیرید. این سه اصل، فراتر از اختلافات سیاسی و مذهبی، همچنان از مهمترین معیارهای سنجش اخلاقی و انسانی جوامعاند.
منبع: جماران



