گروه سیاسی و بینالملل برنا/ آخرین نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سال ۲۰۲۶، در شرایطی در وین آغاز شد که پیامدهای حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای ایران، اختلاف تهران و آژانس بر سر نحوه ازسرگیری بازرسیها و تداوم تنشها میان ایران و آمریکا، فضای این نشست را تحت تأثیر قرار داده است. در این میان، اظهارات رافائل گروسی، مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی اتمی درباره ضرورت دسترسی بازرسان به تأسیسات هستهای ایران، بار دیگر اختلافات بر سر مسئولیت آژانس در قبال شرایط بیسابقه کنونی را برجسته کرده است.
نشست شورای حکام با حضور نمایندگان ۳۵ کشور عضو آغاز شده و اجرای موافقتنامه پادمان هستهای ایران از جمله موضوعات دستور کار آن است. این نشست نخستین گردهمایی فصلی شورا پس از تصویب قطعنامه شهریورماه علیه ایران و تلاش کشورهای غربی برای بازگرداندن پرونده هستهای تهران به شورای امنیت به شمار میرود. اصرار گروسی بر بازگشت بازرسان رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در حاشیه نشست وین با اذعان به نگرانیهای ایمنی و امنیتی ایران درباره بازرسی از تأسیسات آسیبدیده، گفت امکان دستیابی به توافق برای رفع این نگرانیها وجود دارد.
او با اشاره به توافق قاهره اظهار امیدواری کرد که تهران و آژانس بار دیگر به تفاهم مشترک برسند و همکاریهای پادمانی از سر گرفته شود. با این حال، گروسی تأکید کرد که بهجز نیروگاه بوشهر، بازرسی دیگری در تأسیسات هستهای ایران انجام نمیشود و سطح همکاریهای کنونی تهران با انتظارات آژانس فاصله دارد. وی همچنین مدعی شد که به دلیل فقدان دسترسی، این نهاد قادر به تأیید وضعیت کنونی مواد هستهای ایران و اظهارنظر قطعی درباره محل نگهداری آنها نیست.
ابهام درباره تضمین امنیت تأسیسات یکی از محورهای مهم نشست خبری گروسی، پرسش خبرنگار بلومبرگ درباره مطالبه تضمین از واشنگتن و تلآویو برای جلوگیری از تکرار حمله به تأسیسات هستهای ایران بود. مدیرکل آژانس بدون ارائه پاسخ مشخص درباره پیگیری چنین تضمینی، صرفاً به نگرانیهای ایمنی ایران، از جمله خطر آلودگی احتمالی تأسیسات آسیبدیده، اشاره کرد. همچنین در واکنش به پرسشی درباره تعیین پاداش ۲۰ میلیون دلاری از سوی دولت آمریکا برای دریافت اطلاعات درباره برنامه هستهای ایران، گروسی از اظهارنظر خودداری کرد و این موضوع را مسئلهای سیاسی دانست.
این در حالی است که سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در نامهای به مقامهای سازمان ملل و مدیرکل آژانس، این اقدام آمریکا را محکوم کرده و درباره پیامدهای امنیتی آن برای تأسیسات، دانشمندان و کارکنان هستهای کشور هشدار داده است. اختلاف بر سر ریشه بحران تهران تأکید دارد که اجرای عادی تدابیر پادمانی در شرایط غیرعادی ناشی از حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی امکانپذیر نیست و بازگشت بازرسان باید با رفع نگرانیهای امنیتی و رسیدگی به پیامدهای حملات همراه باشد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز با انتقاد از گزارش اخیر گروسی تصریح کرده است که مدیرکل آژانس باید حملات نظامی را علت اصلی اختلال در فعالیتهای پادمانی معرفی میکرد. نمایندگی ایران در وین هم تأکید کرده است که شورای حکام باید به ریشههای وضعیت کنونی رسیدگی کند. در چنین شرایطی، نشست شورای حکام تا ۲۰ نوامبر ادامه خواهد داشت.
با توجه به تداوم تنشهای ایران و آمریکا و نگرانی از تکرار حملات به تأسیسات هستهای، نحوه مواجهه آژانس با پیامدهای این حملات و چگونگی حفاظت از اطلاعات محرمانه پادمانی، آزمونی تازه برای اعتبار، استقلال و بیطرفی این نهاد بینالمللی محسوب میشود. ضمن اینکه نشست کنونی شورای حکام در شرایطی برگزار میشود که اختلافات ایران و کشورهای غربی بر سر پرونده هستهای همچنان ادامه دارد. تهران پیشتر قطعنامه شهریورماه شورای حکام علیه ایران و تلاش کشورهای غربی برای بازگرداندن پرونده هستهای به شورای امنیت سازمان ملل را اقدامی سیاسی و فاقد وجاهت حقوقی توصیف کرده بود.
همچنین شورای امنیت سازمان ملل پنجم آبانماه به درخواست آمریکا و متحدان غربی آن نشستی درباره برنامه هستهای ایران برگزار کرد که با مخالفت حقوقی ایران، روسیه و چین همراه شد و بدون تصویب قطعنامه جدید پایان یافت.
در همین راستا، عابد اکبری، کارشناس مسائل ژئوپلیتیک در گفتوگو با خبرگزاری برنا با اشاره به اهمیت نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی اظهار کرد: این نشست را نباید صرفاً در چارچوب یک اختلاف فنی میان ایران و آژانس ارزیابی کرد، بلکه باید آن را بخشی از منازعه گستردهتر ایران و غرب بر سر آینده پرونده هستهای و جایگاه راهبردی ایران در معادلات منطقهای و بینالمللی دانست. وی افزود: آمریکا و کشورهای اروپایی تلاش میکنند با بهرهگیری از ظرفیت نهادی آژانس، اختلافات پادمانی را به اهرمی برای افزایش فشار سیاسی و محدودسازی قدرت چانهزنی ایران تبدیل کنند.
در واقع، مسئله فراتر از ابعاد فنی و نظارتی است و ابعاد سیاسی و امنیتی نیز دارد. این کارشناس مسائل ژئوپلیتیک با اشاره به حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران تصریح کرد: در شرایطی که مسئله دسترسی بازرسان و امکان راستیآزمایی وضعیت مواد هستهای به یکی از محورهای اصلی اختلاف تبدیل شده است، غرب تلاش میکند مسئولیت بنبست موجود را متوجه تهران کند؛ این در حالی است که الزامات نظارتی آژانس را نمیتوان بدون در نظر گرفتن واقعیتهای امنیتی ناشی از حمله به تأسیسات تحت پادمان بررسی کرد.
اکبری ادامه داد: موضوع صرفاً بازگشت بازرسان نیست، بلکه باید درباره چگونگی بازسازی یک چارچوب معتبر، متقابل و مبتنی بر تضمینهای لازم برای همکاری میان ایران و آژانس گفتوگو شود. وی درباره احتمال صدور قطعنامه جدید علیه ایران در نشست شورای حکام گفت: احتمال تصویب چنین قطعنامهای وجود دارد، اما نباید آن را قطعی دانست. هدف احتمالی از صدور قطعنامه، بیش از آنکه ایجاد یک تحول حقوقی فوری باشد، تقویت فشار سیاسی، تثبیت روایت غرب از وضعیت پرونده هستهای ایران و فراهم کردن زمینه برای اقدامات بعدی است.
این کارشناس با تأکید بر ضرورت تفکیک میان سازوکارهای شورای حکام و شورای امنیت سازمان ملل متحد خاطرنشان کرد: صدور قطعنامه در شورای حکام و ارجاع مجدد پرونده به شورای امنیت دو موضوع متفاوت هستند و الزاماً پیامدهای یکسانی ندارند؛ بنابراین نباید هرگونه تحول در شورای حکام را به معنای وقوع فوری تحولات حقوقی در شورای امنیت تلقی کرد.
اکبری در ادامه با بیان اینکه نشست شورای حکام آزمونی برای اعتبار و استقلال آژانس نیز محسوب میشود، اظهار کرد: پرسش اساسی این است که آیا غرب همچنان دیپلماسی را ابزاری برای حل اختلافات میداند یا قصد دارد از سازوکارهای آژانس برای استمرار سیاست فشار و مهار ایران استفاده کند. وی افزود: برای تهران نیز مسئله صرفاً جلوگیری از تصویب یک قطعنامه نیست، بلکه مدیریت همزمان سه مؤلفه امنیت ملی، حقوق هستهای و مشروعیت همکاریهای بینالمللی اهمیت دارد.
هرگونه ابتکار دیپلماتیک باید بهگونهای طراحی شود که ضمن صیانت از حقوق هستهای کشور، امکان بهرهبرداری سیاسی و امنیتی طرف مقابل از خلأهای نظارتی را کاهش دهد. این کارشناس مسائل ژئوپلیتیک در پایان تأکید کرد: آنچه در شورای حکام تعیین میشود، صرفاً سرنوشت یک قطعنامه نیست، بلکه بخشی از معادله آینده روابط ایران با نظام بینالمللی و قدرتهای بزرگ است. از این منظر، نحوه مواجهه آژانس با پرونده ایران میتواند معیاری برای سنجش میزان پایبندی این نهاد به اصول حرفهای، بیطرفی و استقلال خود باشد. انتهای پیام/
منبع: خبرگزرای برنا



