تربیت یک پسر موفق، تنها به تقویت اعتمادبهنفس، شجاعت و مهارتهای اجتماعی او خلاصه نمیشود؛ مهمتر از همه، ساختن شخصیتی است که خدا را بشناسد، شاکر نعمتهایش باشد و در مسیر حق و اصلاح جامعه قدم بردارد. قرآن کریم با معرفی الگوهایی همچون لقمان حکیم و امیرالمؤمنین(ع)، نشان میدهد که رابطه پدر و پسری زمانی به ثمر مینشیند که محبت پدرانه با حکمت، ایمان و تربیت توحیدی همراه شود؛ پیوندی که میتواند نسلی صالح، مسئولیتپذیر و تمدنساز پرورش دهد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، رابطه پدر و پسر یکی از مهمترین بسترهای شکلگیری شخصیت، هویت و جهانبینی فرزندان است؛ رابطهای که آثار آن تنها به محیط خانواده محدود نمیشود و میتواند در ساختن آینده جامعه نقش تعیینکنندهای داشته باشد. قرآن کریم با معرفی الگوهایی همچون لقمان حکیم و امیرالمؤمنین(ع)، ابعاد عمیق این پیوند را به تصویر کشیده و نشان داده است که تربیت فرزند، فراتر از انتقال تجربههای زندگی و مهارتهای فردی، باید بر پایه ایمان، توحید و اخلاق الهی شکل بگیرد.
بنابر روایت حوزه، حجتالاسلام والمسلمین حمید ملکی، قائممقام مدیر حوزه علمیه قم، «رابطه پدر و پسری در آینه علم و دین»، به بررسی مبانی قرآنی این ارتباط پرداخت و با اشاره به نامه ۳۱ نهجالبلاغه و آیات سورههای لقمان و احقاف، از نقش محبت، حکمت و معنویت در تربیت نسل صالح سخن گفت. در ادامه، مشروح این نشست را میخوانید.
رابطه پدر و پسری؛ فراتر از انتقال مهارتهای زندگی
حجتالاسلام ملکی در ابتدای سخنان خود با اشاره به تفاوت شرایط پدران و فرزندان از نظر سن، سطح تحصیلات، سلامت و موقعیت اجتماعی اظهار کرد: رابطه پدر با فرزند در سنین مختلف، اقتضائات و ویژگیهای خاص خود را دارد که هم در علوم روانشناسی و هم در روایات اسلامی مورد توجه قرار گرفته است؛ اما آنچه در این بحث اهمیت دارد، تبیین معنای مشترک و بنیادین رابطه پدر و پسری از منظر قرآن کریم و سیره اهلبیت(ع) است.
وی دو نکته را در این رابطه اساسی دانست و افزود: نخستین مسئله، انتقال مهارتهای زیستن است. پسر در ارتباط با پدر، معنای مرد شدن و مردانه زندگی کردن را میآموزد و مهارتهای فردی و اجتماعی و شیوه تعامل با جامعه را فرامیگیرد.
به گفته وی، نکته دوم، نقش پدر بهعنوان الگوی عینی زندگی است. پدر نخستین اسوه فرزند پسر به شمار میآید و فرزند میکوشد سبک زندگی و رفتار او را بیاموزد و در زندگی خود به کار گیرد.
ملکی تأکید کرد: رابطه پدرانه باید بر پایه عاطفه، عقل، حکمت و دین شکل بگیرد. چنین ارتباطی به فرزند اعتمادبهنفس میدهد و هویت انسانی و الهی او را میسازد؛ اما اگر رابطه پدر و فرزند از عقلانیت و عاطفه صحیح دینی فاصله بگیرد، آسیبهای آن تنها در خانواده باقی نمیماند و میتواند در جامعه نیز بروز پیدا کند.
نامه ۳۱ نهجالبلاغه؛ الگویی از محبت و حکمت پدرانه
قائممقام مدیر حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به نامه ۳۱ نهجالبلاغه، این نامه را یکی از برجستهترین الگوهای تربیتی برای پدران دانست و گفت: امیرالمؤمنین(ع) در این نامه، تنها بهعنوان یک امام معصوم با فرزند معصوم خود سخن نمیگویند، بلکه الگویی از یک پدر حکیم، آگاه و دلسوز را به نمایش میگذارند.
وی با اشاره به آغاز عاطفی این نامه با عبارت «یا بُنَیَّ» افزود: حضرت در ادامه میفرمایند: «فَوَجَدتُکَ بَعضِی بَل وَجَدتُکَ کُلِّی»؛ یعنی تو را بخشی از وجود خود نیافتم، بلکه تمام وجودم یافتم.
ملکی این تعبیر را بیانگر عمق نگاه پدر به فرزند دانست و اظهار کرد: فرزند در نگاه پدر، امتداد و تکرار وجود اوست. انسان به حکم فطرت، میل به بقا و جاودانگی دارد و یکی از جلوههای این میل، تربیت فرزندی است که ارزشها و خوبیهایی را که برای خود میخواهد، برای او نیز بخواهد.
وی ادامه داد: پدر باید هر آنچه را برای خود خیر میداند، برای فرزندش نیز بخواهد و با تمام تجربه، توان و همت خود بکوشد تا فرزندش به کمال برسد. پیروزی فرزند، پیروزی پدر است و هر آنچه فرزند را تهدید کند، باید برای پدر نیز اهمیت داشته باشد.
محبت، مقدمهای برای انتقال آموزههای تربیتی
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر ظرافت ارتباط پدر و فرزند بیان کرد: امیرالمؤمنین(ع) پیش از ورود به محتوای وصیتنامه، به فرزند خود سفارش میکنند که آن را در زمان تمرکز و آمادگی ذهنی بخواند. این شیوه نشان میدهد که تربیت تنها به محتوای سخن محدود نیست، بلکه زمان، مکان، شیوه بیان و آمادگی روحی مخاطب نیز اهمیت دارد.
وی افزود: پدر باید بداند چه زمانی، چگونه و به چه اندازه با فرزند خود سخن بگوید. گاهی لازم است سخن کوتاه باشد، گاهی در قالب داستان بیان شود و گاهی نیز با کنایه و ظرافت به فرزند منتقل شود.
ملکی همچنین با اشاره به ضرورت توجه به کاستیهای فرزندان گفت: پدر حکیم عیب و نقص فرزند خود را بهصورت مستقیم و تحقیرآمیز به رخ او نمیکشد، بلکه با شیوهای هنرمندانه زمینهای فراهم میکند تا فرزند خودش برای برطرف کردن ضعفهایش اقدام کند.
به اعتقاد وی، محبت و عاطفه پدرانه، زمینه پذیرش آموزههای عمیق اخلاقی و اعتقادی را فراهم میکند و هدف نهایی این ارتباط، تربیت فرزندی موحد، مؤمن، معتقد و آراسته به عمل صالح است؛ فرزندی که هم خود صالح باشد و هم بتواند دیگران را به خیر دعوت کند.
تربیت توحیدی؛ تفاوت بنیادین نگاه قرآن با الگوهای تربیتی غرب
ملکی با اشاره به تفاوت اهداف تربیت در نگاه دینی و برخی الگوهای غربی اظهار کرد: در الگوهای غربی، رابطه پدر و فرزندی عمدتاً با هدف تقویت سلامت روان، اعتمادبهنفس، شجاعت و توانایی برقراری ارتباط اجتماعی بررسی میشود. این اهداف ارزشمند هستند، اما کافی نیستند.
وی افزود: اگر فردی از اعتمادبهنفس و شجاعت برخوردار باشد و روابط اجتماعی موفقی داشته باشد، اما از توحید و مسیر حق فاصله بگیرد، آیا میتوان گفت تربیت به هدف نهایی خود رسیده است؟
این استاد حوزه علمیه تأکید کرد: تفاوت اساسی نگاه اسلامی در این است که میخواهد انسانی شاکر، موحد، اهل عمل صالح و دغدغهمند نسبت به اصلاح خانواده و جامعه تربیت کند. در این نگاه، پیشرفت فردی و اجتماعی باید در مسیر ایمان و معنویت قرار بگیرد.
سه ویژگی نسل تربیتیافته در مکتب قرآن
حجتالاسلام ملکی در ادامه با اشاره به آیات ۱۵ و ۱۶ سوره احقاف، به تبیین ویژگیهای نسلی پرداخت که در بستر تربیت توحیدی رشد کرده است.
وی با استناد به بخشی از آیه پانزدهم سوره احقاف، نخستین ویژگی چنین نسلی را شکرگزاری دانست و گفت: در این آیه، انسان از خداوند میخواهد به او توفیق دهد نعمتهایی را که به خودش و پدر و مادرش عطا شده است، شکرگزاری کند.
به گفته وی، این آیه نشاندهنده خروج انسان از غفلت و رسیدن به مرحله توجه و قدردانی است؛ نسلی که نعمت سلامت، دین، چشم، گوش و دیگر مواهب الهی را میشناسد و در برابر آنها احساس مسئولیت میکند.
وی دومین ویژگی را اهل عمل بودن دانست و با اشاره به عبارت «وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ» اظهار کرد: انسان مؤمن تنها به انجام کار خیر اکتفا نمیکند، بلکه از خداوند میخواهد عملی انجام دهد که مورد رضایت او باشد.
ملکی توضیح داد: ممکن است فردی بیمارستانی بسازد یا خدمتی بزرگ به جامعه ارائه دهد، اما اگر هدف او شهرت، خودنمایی یا منتگذاشتن بر مردم باشد، عمل او از ارزش معنوی لازم برخوردار نخواهد بود. عمل صالح باید با نیت الهی و تقوا همراه باشد.
وی سومین ویژگی این نسل را دغدغه اصلاح فرزندان و نسلهای آینده عنوان کرد و با اشاره به عبارت «وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی» گفت: انسان مؤمن تنها به اصلاح خود نمیاندیشد، بلکه میخواهد فرزندان و نسلهای بعدی نیز در مسیر صلاح و ایمان قرار بگیرند.
به گفته وی، چنین انسانی با وجود انجام کارهای خیر، خود را بینیاز از بازنگری در رفتار و اعمالش نمیداند و همواره اهل توبه، بازگشت به خداوند و تسلیم در برابر اوست.
لقمان حکیم؛ الگویی برای تربیت فرزند با حکمت و اندیشه
قائممقام مدیر حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود به روش تربیتی لقمان حکیم پرداخت و با اشاره به آیات ۱۲ تا ۱۹ سوره لقمان اظهار کرد: خداوند در آیه دوازدهم از اعطای حکمت به لقمان سخن میگوید؛ شخصیتی که در برخی روایات، فردی چوپان یا کشاورز معرفی شده و تحصیلات رسمی نداشته است، اما از نعمت عقل و حکمت بهدرستی بهره میبرد.
وی با نقل روایتی درباره پاسخ لقمان به افرادی که علت حکیم شدن او را جویا شده بودند، گفت: لقمان در پاسخ بیان کرد که کمتر سخن گفته، بیشتر اندیشیده و در اموری که به او مربوط نبوده، دخالت نکرده است.
ملکی با تأکید بر اهمیت تفکر در رشد انسان افزود: یکی از ویژگیهای مهم انسان حکیم، پرهیز از سخن گفتن بدون علم و توجه به اندیشه و تأمل پیش از اظهارنظر است.
موعظه مؤثر؛ ترکیب محتوای درست، بیان زیبا و زمان مناسب
وی با اشاره به آیه سیزدهم سوره لقمان و عبارت «وَهُوَ یَعِظُهُ» گفت: خداوند از سخنان لقمان در حالی یاد میکند که او فرزندش را موعظه میکرد. موعظه، سخنی است که در صورت آمادگی شنونده، او را از غفلت بیدار میکند و زمینه تحول و حرکت را در او به وجود میآورد.
این استاد حوزه علمیه ادامه داد: برای تأثیرگذاری موعظه، سه عامل اهمیت دارد؛ نخست آنکه گوینده خود اهل عمل باشد، دوم اینکه محتوای سخن او درست و استوار باشد و سوم اینکه سخن را در زمان مناسب و با شیوهای زیبا و متناسب با شرایط مخاطب بیان کند.
وی با اشاره به خطاب محبتآمیز لقمان به فرزندش، یعنی «یَا بُنَیَّ»، اظهار کرد: این عبارت به معنای پسرکم و عزیز دلم است و نشان میدهد که لقمان پیش از انتقال آموزههای اعتقادی، فضای عاطفی و محبتآمیزی ایجاد میکند تا فرزند در موضع دفاع و مقابله قرار نگیرد و آمادگی پذیرش سخن را پیدا کند.
نخستین درس لقمان به فرزندش؛ توحید و پرهیز از شرک
ملکی با اشاره به ادامه آیه سیزدهم سوره لقمان، نخستین آموزه تربیتی این حکیم الهی را توحید و نفی شرک معرفی کرد و گفت: لقمان به فرزندش میآموزد که برای خداوند شریک قرار ندهد؛ زیرا شرک، ستمی بزرگ است.
وی افزود: این موضوع نشان میدهد که در نگاه قرآن، رابطه پدر و پسری هدفمند است و تمام اهداف تربیتی آن، چه در زندگی دنیا و چه در مسیر آخرت، باید بر محور توحید شکل بگیرد.
به گفته وی، انسان موحد نیز مانند دیگران با سختیها و مشکلات مواجه میشود، اما ایمان به خداوند و حرکت در مسیر رضایت الهی، به زندگی او آرامش و معنای عمیقتری میبخشد.
احترام به پدر و مادر در کنار پایبندی به توحید
این استاد حوزه علمیه در ادامه به آیات ۱۴ و ۱۵ سوره لقمان اشاره کرد که در میان سخنان لقمان، به سفارش خداوند درباره نیکی به پدر و مادر میپردازد.
وی با اشاره به آیه «وَوَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ» اظهار کرد: قرآن کریم پس از بیان سفارش لقمان درباره توحید، انسان را به قدردانی از پدر و مادر دعوت میکند و بهطور ویژه از دشواریهای دوران بارداری و شیردهی مادر یاد میکند.
ملکی افزود: خداوند در ادامه میفرماید اگر پدر و مادر فرزند خود را به شرک دعوت کردند، نباید از آنان اطاعت کند، اما این مسئله به معنای قطع رابطه یا بیاحترامی به آنها نیست. انسان حتی در صورت مخالفت اعتقادی با والدین، موظف است در زندگی دنیا با آنان به نیکی رفتار کند.
وی تأکید کرد: در تربیت قرآنی، توحید و احسان به والدین در کنار یکدیگر قرار دارند؛ اطاعت از والدین در گناه جایز نیست، اما احترام و رفتار شایسته با آنان همچنان یک مسئولیت اخلاقی و دینی است.
باور به نظارت خداوند؛ دومین پایه تربیت توحیدی
ملکی دومین آموزه مهم لقمان به فرزندش را توجه به علم و نظارت همیشگی خداوند دانست و با اشاره به آیه شانزدهم سوره لقمان گفت: لقمان به فرزندش یادآوری میکند که حتی اگر عملی به اندازه دانه خردلی باشد و در دل سنگ یا در آسمانها و زمین پنهان شده باشد، خداوند آن را حاضر خواهد کرد.
وی افزود: این آیه به فرزند میآموزد که هیچ رفتار، عمل و نیتی از علم خداوند پنهان نمیماند؛ کوچکترین کار خیر یا شر، حتی اگر از چشم انسانها دور باشد، نزد پروردگار محفوظ است.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به آیات سوره زلزال اظهار کرد: اگر این باور در وجود فرزند نهادینه شود که همواره در محضر خداوند قرار دارد، در رفتار فردی و اجتماعی خود مراقبت بیشتری خواهد داشت و از دروغ، سرقت، ظلم، بیعدالتی و تضییع حقوق دیگران فاصله میگیرد.
وی دو اصل بندگی انحصاری خداوند و باور قلبی به حضور در محضر حق را از ارکان مهم تربیت اعتقادی در مکتب لقمان برشمرد.
نماز و مسئولیت اجتماعی؛ پیوند ایمان با عمل
حجتالاسلام ملکی در ادامه، با اشاره به آیات بعدی سوره لقمان، به ورود این الگوی تربیتی به حوزه احکام و مسئولیتهای اجتماعی پرداخت و گفت: پس از آموزش مبانی اعتقادی، لقمان فرزندش را به اقامه نماز دعوت میکند؛ زیرا نماز جلوه عملی ایمان به غیب و بندگی خداوند است.
وی افزود: نماز در صورتی میتواند آثار اجتماعی خود را نشان دهد که با مسئولیتپذیری و اقدام عملی همراه باشد. از همین رو، لقمان پس از سفارش به نماز، فرزندش را به امر به معروف و نهی از منکر دعوت میکند.
ملکی با تأکید بر اینکه انسان مؤمن نمیتواند در برابر فساد و منکرات جامعه بیتفاوت باشد، خاطرنشان کرد: نماز باید انسان را به شخصیتی مسئولیتپذیر، مجاهد و جامعهساز تبدیل کند؛ شخصیتی که در کنار بندگی خداوند، نسبت به سرنوشت دیگران نیز احساس مسئولیت دارد.
وی در پایان، تربیت توحیدی را محور اصلی رابطه پدر و پسری در قرآن دانست و تأکید کرد: اعتمادبهنفس، سلامت روان و تقویت روابط اجتماعی، دستاوردهای ارزشمندی هستند، اما آنچه میتواند جامعهای صالح، پیشرفته و متمدن بسازد، تربیت نسلی است که خدا را بندگی کند، شکرگزار نعمتهای الهی باشد، اهل عمل صالح بماند و برای اصلاح خانواده و جامعه تلاش کند.
منبع: خبرآنلاین


