تصویر آیتالله حاج شیخ حسین وحید خراسانی، با بغض و گریهای گره خورده است که فردای انفجار تروریستی حرم امامین عسکریین(ع) در سامرا از او به یادگار ماند؛ روزی که در برابر آن فاجعه، تنها گفت: «حال درس گفتنی نیست…» و بغض، جای درس را گرفت. او از مراجع برجستهای بود که سالهای طولانی از عمر خود را به تدریس و تربیت شاگردان گذراند، اما یکی از خدمات ماندگارش، رونق بخشیدن به مجالس عزاداری ایام فاطمیه و زنده نگهداشتن یاد و مصائب حضرت زهرا(س) بود. اکنون درگذشت او در روزهای فاطمیه، معنایی فراتر از یک تقارن تقویمی پیدا کرده است؛ گویی زندگی عالمی که بخش مهمی از هویت تبلیغی و عاطفیاش با نام حضرت زهرا(س) پیوند خورده بود، در همان روزها به پایان رسید.
به گزارش مبلغ، درگذشت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی در ۱۰۵سالگی، پایان زندگی یکی از چهرههای اثرگذار حوزههای علمیه شیعه در یک قرن اخیر است؛ فقیهی که مسیر علمیاش از نیشابور و مشهد آغاز شد، در نجف و در محضر استادانی چون آیتالله سیدابوالقاسم خویی به مرحله پختگی رسید و در قم به چند دهه تدریس و مرجعیت انجامید. نام او در این سالهای طولانی فقط در درسهای خارج فقه و اصول و رسالههای عملیه نماند. سخنانش درباره اهلبیت(ع)، اصرارش بر برگزاری شعائر مذهبی، دیدگاههای فقهیاش درباره مسائل نوپدید و گاه مواضع صریحش درباره عملکرد دولتها و مسائل سیاسی، او را به یکی از شناختهشدهترین مراجع معاصر تبدیل کرده بود.
بنابر روایت تابناک، آیتالله العظمی وحید خراسانی از آن دسته عالمانی بود که بخش مهمی از اعتبارشان در محیط تخصصی حوزه شکل گرفت؛ در کلاس درس، میان مباحث دشوار اصولی و در مواجهه با پرسشهایی که پاسخ به آنها نیازمند سالها ممارست علمی است. برای شناخت جایگاه او باید از همین مسیر آغاز کرد؛ از طلبه جوانی که در مشهد درس خواند، در نجف به حلقه درس بزرگترین فقهای زمان خود پیوست و سرانجام در قم به استادی صاحبنام تبدیل شد.
حسین وحید خراسانی در اول فروردین ۱۳۰۰ در نیشابور متولد شد. تحصیلات دینی خود را در مشهد آغاز کرد؛ شهری که در آن زمان از مراکز مهم آموزش علوم حوزوی بود و استادان برجستهای در آن تدریس میکردند. او ادبیات عرب را نزد شیخ محمدتقی نیشابوری فرا گرفت و دروس سطح و مباحث فقه و اصول را در محضر استادانی همچون آیتالله میرزا مهدی اصفهانی، آیتالله میرزا مهدی آشتیانی و محمد نهاوندی دنبال کرد.
در کنار فقه و اصول، علوم عقلی نیز بخشی از تحصیلات او بود. میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی از استادان او در این حوزه بودند. این بخش از زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی بعدها اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ چراکه او با وجود آشنایی و تحصیل در مباحث فلسفی، در سالهای بعد دیدگاههای انتقادی صریحی نسبت به فلسفه و عرفان نظری مطرح کرد.
در سال ۱۳۲۷ شمسی، زمانی که هنوز در ابتدای مسیر طولانی زندگی علمی خود قرار داشت، در شهر ری با آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای دیدار کرد و پس از مباحثات علمی، اجازه اجتهاد دریافت کرد. این اتفاق در ۲۷سالگی، نشانهای از جایگاه علمی او در همان سالهای جوانی بود. با این حال، دریافت اجازه اجتهاد پایان مسیر تحصیلش نبود. او برای آشنایی عمیقتر با مبانی و روشهای علمی فقهای نجف راهی عراق شد؛ سفری که در شکلگیری شخصیت علمیاش نقشی تعیینکننده داشت.
نجف در آن روزگار محل حضور شماری از بزرگترین استادان فقه و اصول شیعه بود. آیتالله وحید خراسانی در درس آیات عظام سیدابوالقاسم خویی، سیدمحسن حکیم و عبدالهادی شیرازی شرکت کرد. در میان این استادان، آیتالله خویی جایگاه ویژهای در زندگی علمی او داشت. گفته میشود حدود دوازده سال از محضر ایشان بهره برد و در شمار شاگردان برجسته این فقیه نامدار قرار گرفت.
او در نجف فقط به تحصیل بسنده نکرد. از سال ۱۳۳۷ تدریس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و نزدیک به دوازده سال در این شهر به تدریس مباحث تخصصی فقهی و اصولی پرداخت. به این ترتیب، پیش از آنکه در قم به مرجعیتی شناختهشده تبدیل شود، تجربه طولانی تدریس در یکی از مهمترین مراکز علمی تشیع را پشت سر گذاشته بود.
آیتالله وحید خراسانی در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت. ابتدا مدتی در مشهد اقامت کرد و به تدریس پرداخت، اما در پاییز همان سال راهی قم شد و این شهر را برای ادامه فعالیت علمی خود انتخاب کرد. قم از آن پس مرکز اصلی زندگی علمی و مرجعیتی او باقی ماند.
درس خارج فقه و اصول آیتالله وحید خراسانی بهتدریج جایگاه ویژهای در حوزه علمیه قم پیدا کرد. ویژگی اصلی این درسها، دقت در استدلال و پرهیز از عبور ساده از اشکالهای علمی بود. او در مباحث اصولی به ریشهها و مبانی مسائل بازمیگشت و گاه برای روشن شدن یک مسئله، بحث را به موضوعات پیچیدهتر و مقدماتیتر پیوند میزد. همین شیوه سبب شد درس اصول او در میان طلاب و فضلای حوزه به درسی دشوار و در عین حال پرجاذبه شهرت پیدا کند.
شمار شاگردان و استمرار چند دههای این جلسات، بخش مهمی از جایگاه علمی او را شکل داد. در روایتهای منتشرشده از شاگردانش، از سالها حضور در درس خارج او و دقت کمنظیرش در بررسی مباحث اصولی یاد شده است. یکی از شاگردانش نیز از حضور شانزدهساله در درس اصول او سخن گفته است؛ حضوری که از سال ۱۳۵۳ آغاز شده بود.
آثار مکتوب او نیز عمدتاً در همین قلمرو علمی قرار دارند؛ از جمله حاشیه بر کفایهالاصول، مباحث و حواشی مرتبط با عروهالوثقی، آثار فقهی و اصولی و نوشتههایی درباره احکام و مناسک حج. مجموعه سخنرانیهای محرم او نیز با عنوان «مصباح الهدی و سفینه النجاه» در دو جلد منتشر شده است.
پس از درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳، نام آیتالله وحید خراسانی در میان مراجع معرفیشده از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گرفت. از آن پس، جایگاه عمومی او بهعنوان یکی از مراجع تقلید بیش از گذشته تثبیت شد. البته مرجعیت برای او به معنای کنار گذاشتن فعالیت علمی نبود؛ پاسخگویی به استفتائات و ادامه ارتباط با طلاب و فضلای حوزه همچنان بخش مهمی از فعالیتهایش را تشکیل میداد.
درسهای رسمی خارج فقه و اصول او تا سال ۱۳۹۷ ادامه داشت و پس از آن، به دلیل کسالت، تدریسهای رسمی متوقف شد. پایان این جلسات به معنای پایان حضور علمی او در حوزه نبود؛ آثار، شاگردان و مجموعه استفتائات دفترش همچنان بخشی از میراث علمی او را تشکیل میدادند.
فقیهی که با فلسفه آشنا بود، اما منتقد آن شد
یکی از وجوه کمتر معمول در زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی، نسبت او با فلسفه و عرفان نظری بود. او در دوران تحصیل، علوم عقلی را نزد استادان برجستهای فرا گرفته و حتی تجربه تدریس منطق نیز داشت. در خاطرات مهدی محقق، از حضور در درس منطق او در مدرسه سپهسالار تهران یاد شده است.
با این حال، در سالهای بعد مواضع انتقادی او نسبت به فلسفه و عرفان نظری صریحتر شد. این موضع را نمیتوان صرفاً مخالفت فردی ناآشنا با این مباحث دانست؛ آیتالله وحید خراسانی خود در جوانی با این علوم آشنایی پیدا کرده بود، اما درباره مبانی و حدود اعتبار آنها در شناخت معارف دینی دیدگاهی متفاوت داشت.
این اختلافنظر، گاه در سخنرانیهای عمومی او نیز بازتاب پیدا میکرد و به یکی از موضوعات شناختهشده در معرفی شخصیت فکریاش تبدیل شده بود.
برای آیتالله وحید خراسانی، جایگاه اهلبیت(ع) و پاسداشت شعائر شیعی بخش مهمی از وظیفه دینی و اجتماعی مرجعیت به شمار میرفت. در سخنرانیهای محرم، بارها بر معرفت امام، جایگاه امامت و نسبت عاشورا با معارف توحیدی و نبوی تأکید میکرد. مجموعه «مصباح الهدی و سفینه النجاه» نیز بازتاب همین رویکرد است؛ رویکردی که در آن، عاشورا فقط موضوعی برای برانگیختن احساسات مذهبی نیست، بلکه راهی برای تبیین معارف اعتقادی شیعه محسوب میشود.
در این میان، توجه ویژه او به حضرت فاطمه زهرا(س) و برگزاری مراسم فاطمیه جایگاه برجستهای داشت. آیتالله وحید خراسانی بارها از مسئولان خواست در ایام فاطمیه زمینه برگزاری گستردهتر مراسم و سیاهپوش شدن شهرها را فراهم کنند. در دیدار دیماه ۱۳۹۷ با بهرام سرمست، استاندار وقت قم، نیز بر ضرورت سیاهپوش شدن شهر در این ایام تأکید کرد.
چند سال پیش از آن، درباره سالروز وفات امام موسی کاظم(ع) نیز خواستار تعطیلی رسمی و برگزاری مراسم عمومی شده بود و در صورت بیتوجهی مسئولان، از مردم خواسته بود بازارها را تعطیل کنند. این مواضع نشان میداد که در نگاه او، مناسک مذهبی نباید در محدوده مجالس خصوصی و مناسبتهای محدود باقی بماند؛ شعائر دینی باید در فضای عمومی جامعه نیز حضور داشته باشند.
حساسیت او به حفظ حرمت شخصیتهای مقدس، در موضعگیری درباره آثار نمایشی نیز آشکار بود. در سال ۱۳۹۴ و همزمان با حواشی فیلم «رستاخیز»، دفتر آیتالله وحید خراسانی اعلام کرد که نمایش تصویر ائمه و امامزادگان، از جمله حضرت ابوالفضل العباس(ع)، در فیلم و آثار نمایشی جایز نیست. این موضع، دیدگاه سختگیرانه او درباره چگونگی بازنمایی شخصیتهای مقدس در عرصه هنر و فرهنگ عمومی را نشان میداد.
از حق مؤلف تا رحم اجارهای؛ فقه در مواجهه با زندگی امروز
بخش پرسش و پاسخ پایگاه رسمی دفتر آیتالله العظمی وحید خراسانی، تصویر دیگری از دامنه فعالیت فقهی ایشان به دست میدهد. در این بخش، پرسشهایی درباره مسائل روزمره اقتصادی، اجتماعی و پزشکی در کنار احکام سنتی عبادات و معاملات پاسخ داده شدهاند.
برای نمونه، در مسئله وام با سود، پاسخ دفتر بر این اصل فقهی تکیه دارد که اگر قرضدهنده شرط دریافت مبلغی بیشتر از اصل قرض را بگذارد، این اضافه ربا و حرام است؛ حتی اگر عنوان کارمزد یا شرط انجام کاری در کنار بازپرداخت قرض مطرح شود. در موضوع مالکیت فکری نیز استفاده و تکثیر آثار دیگران، در فرضی که صاحب اثر از نظر شرعی دارای حق مالی باشد، بدون اجازه او جایز دانسته نشده است.
در پاسخ به پرسش درباره بازاریابی شبکهای، دفتر آیتالله وحید خراسانی صحت این شیوه را بنا بر احتیاط واجب نپذیرفته است. درباره خالکوبی و تاتو نیز برخلاف تصور کسانی که آن را بهطور مطلق ممنوع میدانند، اصل کار با رعایت شرایطی از جمله نداشتن مانع برای وضو و غسل و رعایت احکام مربوط به زینت، حرام دانسته نشده است.
در مسائل پزشکی، پاسخهای دفتر درباره عقیمسازی دائمی و برخی روشهای کمکباروری نیز قابل توجهاند. در استفتای مربوط به انتقال جنین حاصل از اسپرم و تخمک یک زوج به رحم زنی دیگر، پاسخ دفتر صریحاً حرمت این عمل را اعلام کرده است. در پرسشی جداگانه درباره قرار دادن اسپرم مرد در رحم زنی غیر از همسر او نیز حکم به حرمت داده شده است.
این استفتائات نشان میدهد که دستگاه فقهی آیتالله وحید خراسانی صرفاً به مسائل سنتی عبادات محدود نبود و پرسشهای تازهای را که پیشرفت فناوری و تغییر مناسبات اقتصادی و اجتماعی ایجاد کرده بود، در معرض بررسی فقهی قرار میداد.
استقلال مرجعیت و مواضعی که به سیاست رسید
آیتالله وحید خراسانی را نمیتوان فقط در جایگاه استادی منزوی از تحولات اجتماعی و سیاسی ایران شناخت. او در مقاطع مختلف درباره عملکرد دولتها، مسائل فرهنگی و حدود اختیارات نهادهای سیاسی موضعگیری کرد. البته این مواضع لزوماً به معنای حضور سازمانیافته در رقابتهای سیاسی نبود؛ آنچه در بسیاری از آنها دیده میشد، تأکید بر استقلال جایگاه مرجعیت و حق اظهارنظر فقیه درباره مسائل عمومی بود.
یکی از نمونههای مهم، سخنان او درباره اعتبار اعتراف زندانیان بود. در دیماه ۱۳۸۹، در جریان درس خارج فقه، اعلام کرد اقرار و اعتراف فردی که در زندان به سر میبرد اعتبار ندارد و اگر قاضی صرفاً بر اساس چنین اعترافی حکم صادر کند، از صلاحیت قضاوت ساقط میشود. او همچنین تأکید کرد اعترافی که با تهدید گرفته شده باشد، اثر شرعی ندارد.
این سخنان در آن مقطع بازتاب گستردهای پیدا کرد؛ زیرا بحث اعتبار اعترافات در پروندههای قضایی و حدود شرعی اقرار، از موضوعات حساس فضای عمومی کشور بود. اهمیت موضع آیتالله وحید خراسانی در این بود که بحث را در چارچوب یک قاعده فقهی مطرح میکرد و بر اعتبار نداشتن اقرار ناشی از فشار و تهدید تأکید داشت.
در ۱۴ خرداد ۱۳۷۹ نیز هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود به اعتراض برخی مراجع قم درباره ترکیب هیئترئیسه مجلس ششم و حضور یک نماینده اهل سنت در آن اشاره کرده و نام آیتالله وحید خراسانی را در کنار آیتالله لطفالله صافی گلپایگانی آورده است. چند ماه بعد، در یادداشت ۵ آذر ۱۳۷۹، هاشمی به گزارشهایی درباره انتقادهای آیتالله وحید خراسانی از عملکرد دولت محمد خاتمی اشاره میکند. در این گزارشها، مسائلی چون وضعیت امور دینی و اخلاقی، مشکلات معیشتی و امنیتی و برخی سیاستهای فرهنگی دولت مطرح شده است.
باید توجه داشت که بخشی از این موارد در خاطرات هاشمی به نقل از گزارشهای دریافتی آمده و نه به شکل نقل مستقیم از آیتالله وحید خراسانی. با این حال، همین بازتابها نشان میدهد که جایگاه او در حوزه قم از نگاه مدیران و سیاستمداران وقت نیز جایگاهی اثرگذار بوده است؛ مرجعی که مواضعش میتوانست به موضوع گفتوگو و حتی نگرانی در سطوح بالای سیاسی تبدیل شود.
در واقع این آیت الله حسین وحید خراسانی بود که سیاست را به دنبال خود می کشید و نه بالعکس.
آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی بیش از یک قرن زندگی کرد و نزدیک به هفت دهه از عمر علمی خود را در مسیر تحصیل، تدریس و تربیت شاگردان گذراند. او از نسلی بود که سنت علمی مشهد و نجف را تجربه کرد و بخش بزرگی از فعالیت خود را در قم ادامه داد؛ نسلی که در شکلگیری فضای علمی حوزه معاصر نقش داشت.
جایگاه او تنها با شمار سالهای تدریس یا عنوان مرجعیت قابل توضیح نیست. درسی که از نجف آغاز کرده بود، در قم به یکی از حلقههای شناختهشده فقه و اصول تبدیل شد. شاگردان بسیاری در این جلسات پرورش یافتند و آثار و استفتائات او نیز در میان مقلدان و پژوهشگران فقه مورد استفاده قرار گرفت.
در عرصه عمومی، آیتالله وحید خراسانی مرجعی شناخته میشد که بر جایگاه اهلبیت(ع)، احیای شعائر مذهبی و حفظ استقلال مرجعیت تأکید داشت. در برخی بزنگاهها نیز از مواضع فقهی خود فراتر رفت و درباره مسائل قضایی، فرهنگی و سیاسی سخن گفت؛ مواضعی که گاه بازتابی گسترده پیدا کرد و نام او را در کنار مباحث مهم روز قرار داد.
با رحلت آیتالله العظمی وحید خراسانی، حوزه علمیه قم یکی از استادان برجسته و مراجع شناختهشده خود را از دست داد؛ فقیهی که بخش بزرگی از عمرش در حلقه درس و بحث گذشت و نامش با چند نسل از عالمان و شاگردان حوزه پیوند خورده است. میراث او را باید در همان کلاسهایی جستوجو کرد که سالها محل بحث و استدلال بود؛ در شاگردانی که پرورش داد، در آثار فقهی و اصولیاش و در مجموعه مواضعی که در طول دههها، نسبت مرجعیت با جامعه و مسائل زمانه را به نمایش گذاشت.
منبع: خبرآنلاین

