نورنیوز-گروه بینالملل: اظهارات اخیر، نخستوزیر پیشین قطر، درباره نگاه آمریکا به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، بار دیگر پرسشی اساسی را پیش روی دولتهای منطقه قرار داده است: آیا واشنگتن واقعاً تأمینکننده امنیت متحدان عرب خود است یا مناسبات امنیتی با این کشورها را در چارچوب منافع اقتصادی و سیاسی خویش تعریف میکند؟ این پرسش در پرتو تجربه جنگ ۴۰ روزه و رفتار آمریکا با متحدان منطقهایاش اهمیت بیشتری یافته و نشانههایی از تقدم منافع واشنگتن بر امنیت واقعی این کشورها را آشکار ساخته است. اتحاد آمریکایی؛ حمایت امنیتی یا معامله اقتصادی؟
حمد بن جاسم در واکنش به اظهارات استیو بنن، مشاور سابق دونالد ترامپ، درباره ضرورت فاصله گرفتن آمریکا از عربستان، قطر، کویت و امارات، به رویکردی اشاره کرد که بر اساس آن، کشورهای عربی تا زمانی متحد و مورد توجه واشنگتن هستند که برای آمریکا منفعت داشته باشند. او با انتقاد از تغییر اولویتهای سیاست خارجی آمریکا و لحن متفاوت برخی چهرههای این کشور در مواجهه با اسرائیل، واقعیتی را برجسته کرد که نشان میدهد مناسبات واشنگتن با متحدان منطقهایاش، بیش از آنکه بر تعهدات پایدار استوار باشد، تابع محاسبات متغیر منافع است.
این نگاه، سابقهای طولانی در ادبیات سیاسی آمریکا دارد. دونالد ترامپ بارها با تأکید بر اینکه عربستان باید هزینه حمایت امنیتی واشنگتن را بپردازد، رابطه با ریاض را در چارچوب معاملهای اقتصادی و امنیتی توصیف کرده است. تعبیر جنجالی «گاو شیرده» نیز که در برخی روایتهای رسانهای به ترامپ نسبت داده شده، بازتاب همین نگاه معاملهمحور است. در چنین نگرشی، کشورهای عربی نه شرکای برخوردار از تعهدات امنیتی متقابل، بلکه طرفهایی هستند که باید هزینه حمایت آمریکا را تأمین کنند. جنگ ۴۰ روزه؛
آشکار شدن اولویتهای امنیتی واشنگتن جنگ ۴۰ روزه نیز ابعاد دیگری از این مناسبات را آشکار کرد. در جریان این جنگ، گزارشهایی از جابهجایی سامانهها و تجهیزات پدافندی آمریکا، از جمله تاد و پاتریوت، به مقصد خاورمیانه منتشر شد. همزمان، برخی گزارشها از نارضایتی مقامهای کشورهای عربی نسبت به نحوه مدیریت حمایت دفاعی آمریکا و اولویت یافتن حفاظت از اسرائیل حکایت داشت. این تحولات بار دیگر پرسشی اساسی را مطرح کرد: در بزنگاه بحران، اولویت واشنگتن تأمین امنیت متحدان عرب است یا حفاظت از منافع و متحد راهبردی خود؟
از سوی دیگر، اقتصاد سیاسی جنگ نیز نمیتواند از این معادله کنار گذاشته شود. افزایش خریدهای تسلیحاتی، نیاز مستمر به سامانههای دفاعی و وابستگی امنیتی به تأمینکنندگان خارجی، برای صنایع نظامی آمریکا منافعی قابلتوجه ایجاد میکند. در چنین الگویی، بحران نهفقط یک تهدید، بلکه میتواند به بازاری برای فروش تسلیحات و تثبیت نفوذ سیاسی تبدیل شود. این به معنای آن نیست که واشنگتن در همه بحرانها به دنبال ایجاد جنگ است؛ اما روشن است که تداوم ناامنی و وابستگی امنیتی، منافع اقتصادی و راهبردی مهمی برای آمریکا به همراه دارد.
بنابراین، نمیتوان میان سیاستهای امنیتی واشنگتن و منافع اقتصادی ناشی از آنها دیواری غیرقابل عبور ترسیم کرد. اجلاس تهران؛ زمینهسازی برای استقلال امنیتی منطقه در چنین فضایی، اجلاس چهارجانبه تهران و تأکید بر همکاری کشورهای منطقه برای برقراری امنیت با بهرهگیری از ظرفیتهای بومی، اهمیتی فراتر از یک نشست دیپلماتیک دارد. این رویکرد، در صورت تبدیل شدن به سازوکاری عملی و مستمر، میتواند زمینه شکلگیری الگویی متفاوت از امنیت را فراهم کند؛
الگویی که در آن کشورهای منطقه بهجای واگذاری مسئولیت امنیت خود به قدرتهای فرامنطقهای، بر گفتوگو، همکاری، اعتمادسازی و مسئولیتپذیری متقابل تکیه کنند. مزیت چنین الگویی تنها در کاهش هزینههای نظامی و اقتصادی خلاصه نمیشود. امنیت بومی میتواند از تبدیل شدن کشورهای منطقه به میدان رقابت قدرتهای خارجی جلوگیری کند و مانع از آن شود که تصمیمهای امنیتی واشنگتن یا تلآویو، بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن برای دیگر کشورهای منطقه، سرنوشت جمعی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
تجربه جنگ اخیر نشان داد که حضور پایگاهها و تجهیزات نظامی خارجی، لزوماً به معنای مصونیت کشورهای میزبان از تبعات جنگ نیست؛ چهبسا همین حضور، آنها را در معرض تهدیدها و پیامدهای تصمیمهایی قرار دهد که در شکلگیری آنها نقشی نداشتهاند. امنیت بومی؛ از وابستگی به مسئولیتپذیری مشترک البته تحقق امنیت منطقهای بدون توجه به اختلافات سیاسی، رقابتهای تاریخی و نگرانیهای متقابل کشورها امکانپذیر نیست.
ابتکار تهران زمانی میتواند به الگویی پایدار تبدیل شود که از سطح بیانیه و نشست فراتر رود و به گفتوگوهای منظم، توافق بر اصول مشترک، سازوکارهای مدیریت بحران و همکاریهای عملی در حوزه امنیت دریایی و منطقهای منجر شود. پیام تحولات اخیر برای کشورهای خلیج فارس روشن است: اتکا به قدرتهای خارجی ممکن است در کوتاهمدت برخی نیازهای امنیتی را پاسخ دهد، اما تضمینی برای تأمین منافع بلندمدت آنها نیست.
اگر امنیت به ابزاری برای معامله، فروش تسلیحات و اعمال فشار سیاسی تبدیل شود، کشورهای منطقه همواره هزینه بحرانهایی را خواهند پرداخت که الزاماً در ایجاد آنها نقشی نداشتهاند. از این منظر، اجلاس تهران فرصتی برای بازاندیشی در مفهوم امنیت منطقهای است؛ عبور از الگوی «خرید امنیت» به سمت «تولید امنیت» و تبدیل کشورهای منطقه از مشتریان حمایت نظامی قدرتهای خارجی به بازیگرانی مسئول در تأمین ثبات خود.
آینده غرب آسیا نه با رقابت بر سر خرید تسلیحات بیشتر، بلکه با شکلگیری ارادهای مشترک برای جلوگیری از جنگ، مدیریت اختلافات و استقرار نظمی امنیتی برآمده از ظرفیتهای بومی رقم خواهد خورد.
منبع: نورنیوز



