به گزارش سرویس بینالملل جماران، خبرگزاری «رویترز» در گزارشی تحلیلی به قلم سامیا نخول و جان آیریش، با استناد به اظهارات مقامهای ارشد آمریکایی و اروپایی، منابع کشورهای حاشیه خلیج فارس و مذاکرهکنندگان پیشین واشنگتن، به بررسی بنبست مذاکرات ایران و آمریکا، راهبرد فشار اقتصادی دولت دونالد ترامپ و خطر ازسرگیری درگیریهای نظامی در خاورمیانه پرداخته است. بر اساس این گزارش، نزدیک به ۹ ماه پس از آغاز جنگ، تهران و واشنگتن هر یک با این تصور که گذشت زمان به نفع آنهاست، بر مواضع خود پافشاری میکنند.
در حالی که دولت ترامپ با خودداری از آغاز حملات گسترده جدید، بر محاصره دریایی و تشدید فشارهای اقتصادی برای وادار کردن ایران به پذیرش امتیازات هستهای تکیه کرده است، تهران با تأکید بر لغو محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده، ازسرگیری صادرات نفت و پایان خصومتها، خواستار برداشتن نخستین گام از سوی واشنگتن است. رویترز با اشاره به ارزیابی مقامهای اروپایی مبنی بر ناکامی کارزار نظامی آمریکا در دستیابی به اهداف موردنظر، گزارش میدهد که حملات به ایران نهتنها به حلوفصل مناقشه هستهای منجر نشده، بلکه به پیچیدهتر شدن آن انجامیده است.
این خبرگزاری همچنین با بررسی مواضع کشورهای حاشیه خلیج فارس، تأکید میکند که نگرانی از حملات تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی منطقه، یکی از عوامل بازدارنده در تصمیمگیری واشنگتن برای آغاز دور تازهای از عملیات نظامی است. این گزارش همچنین با بررسی اختلافنظرها درباره ترتیب اجرای تعهدات، نقش میانجیگران عمانی و قطری، مواضع کشورهای اروپایی و محدودیت گزینههای پیش روی ترامپ، نشان میدهد که دو طرف همچنان بر سر شروط آغاز مذاکرات اساسی اختلاف دارند.
به نوشته رویترز، در حالی که واشنگتن خواهان دریافت تعهدات هستهای قابلراستیآزمایی از همان ابتدای روند مذاکرات است، ایران رفع فشارهای اقتصادی و پایان اقدامات خصمانه را پیششرط ورود به گفتوگوهای اساسی میداند؛ اختلافی که به اعتقاد دیپلماتها و تحلیلگران، ممکن است پیش از دستیابی به راهحلی سیاسی، بار دیگر به تشدید درگیریهای نظامی منجر شود. رویترز در ادامه مینویسد: پس از گذشت نزدیک به نه ماه از آغاز جنگ، ایالات متحده و ایران هر یک چنان رفتار میکنند که گویی زمان به نفع آنهاست؛
محاسبهای که آنها را در بنبستی گرفتار کرده که خروج از آن برای هر دو طرف تقریباً غیرممکن به نظر میرسد. این یک قمار پرخطر است؛ بهطوریکه دو تن از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، مقامات اروپایی و منابعی در کشورهای حاشیه خلیج فارس میگویند ممکن است پیش از آنکه راهکاری دیپلماتیک برای پایان دادن به مناقشه فراهم شود، درگیریها دوباره از سر گرفته شوند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تصمیم گرفته است بهجای انجام حملات سنگین مجدد یا دادن امتیاز، ایران را تحت فشار شدید (فشار برای به زانو درآوردن) قرار دهد.
او با این باور که بمبارانهای تازه تغییری در نتیجه ایجاد نخواهد کرد و تنها ممکن است منجر به اقدامات تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی در خلیج فارس شود، از انجام چنین حملاتی خودداری کرده است. در عوض، ترامپ روی محاصره دریایی ایران و فشارهای اقتصادی حساب باز کرده است؛ به این امید که تهران ناچار به عقبنشینی شده و با امتیازدهی در خصوص برنامه هستهای خود موافقت کند. اما رهبران ایران به نتیجهای کاملاً متفاوت رسیدهاند.
آنها که از ناکامیهای انتخاباتی حزب جمهوریخواه (حزب ترامپ) و همچنین بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، جسورتر شدهاند، هزینه دستیابی به یک توافق صلح را برای ایالات متحده بالا برده و خواستار آن شدهاند که واشنگتن نخستین گام را برای حلوفصل مناقشه بردارد. تهران ضمن اعلام آمادگی برای دیپلماسی ــ که نمونهای از آن دیدار روز سهشنبه با میانجیگران عمانی و قطری بود ــ واشنگتن را به اعمال زور متهم میکند و تأکید دارد که تسلیم فشارهای آمریکا نخواهد شد. دنیس راس، از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، میگوید: «با یک واقعیت دوگانه روبهرو هستیم؛
نه ترامپ گزینههای خوبی پیش رو دارد و نه ایرانیها. هر یک از طرفین، شرایط پایان دادن به جنگ را بهگونهای تعریف میکنند که با دیدگاه طرف مقابل در تضاد است و برای طرف دیگر غیرقابلپذیرش میباشد.» یک مقام ارشد اروپایی اظهار داشت که خواستههای واشنگتن برای ایران بسیار پرهزینه (سنگین) است، در حالی که خواستههای تهران نیز برای واشنگتن هزینههای سیاسی گزافی به همراه دارد.
اورانیوم مدفونشده یک مقام ارشد اروپایی دیگر، که از طریق سازمان اطلاعاتی کشورش در جریان امور قرار گرفته، گفت که کارزار نظامی ایالات متحده «دقیقاً به نتیجهای معکوسِ آنچه مدنظر بود، منجر شده است».
این مقام مسئول ــ که به دلیل حساسیت موضوع خواست نامش فاش نشود ــ گفت که این وضعیت موجب تقویت ایران و تمرکز قدرت در دستان تندروترین چهرههای آن شده و «بهجای حلوفصل مسئله هستهای، آن را وخیمتر کرده است.» یک مقام اروپایی و یک مقام غربی دیگر اظهار داشتند که گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد «بخش قابلتوجهی» از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، احتمالاً در اعماق «کوه پیکاکس» (Pickaxe Mountain) ــ یک تأسیسات زیرزمینی بهشدت مستحکم در نزدیکی مجتمع هستهای نطنز ــ پنهان شده است.
این مقام اروپایی گفت: «ایران انگیزههای فراوانی دارد تا برنامه هستهای مخفیانهای را دنبال کند که هدف آن ایجاد بازدارندگی در برابر مداخله نظامی احتمالی ایالات متحده در آینده است.» ایران که مدعی است برنامه هستهایاش صرفاً اهداف غیرنظامی دارد و تلاش برای دستیابی به بمب هستهای را تکذیب میکند، اعلام کرده است تا زمانی که جنگ ادامه دارد، اجازه بازگشت بازرسان هستهای را نخواهد داد. آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گزینههای پیش روی واشنگتن را شامل این موارد میداند: تشدید تنش، مذاکره، تسلیم یا خفهسازی (فشار حداکثری).
به گفته او، واشنگتن در حال حاضر گزینه آخر را برگزیده است؛ هرچند همچنان احتمال اقدام نظامی ــ پیش از آنکه دموکراتها در ماه ژانویه کنترل کنگره را به دست بگیرند ــ باقی است. گزینهای سوم یک مقام آمریکایی گفت: «کارزار فشار اقتصادی چنان ضربهای به ایران وارد میکند که رئیسجمهور نیازی به انجام عملیاتهای رزمی گسترده ندارد.» او افزود که رئیسجمهور «تمام گزینهها را در اختیار دارد» تا مانع از دستیابی تهران به سلاح هستهای شود.
به گفته چهار دیپلمات حاضر در جلسه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در پاریس به وزرای گروه هفت (G7) گفت که واشنگتن در دوراهیِ «جنگ مجدد» یا «توافقی ضعیف» گرفتار نشده است. روبیو اظهار داشت که گزینه سومی نیز وجود دارد: اعمال فشار اقتصادی مداوم برای نشان دادن این واقعیت به ایرانیها که «آنها کنترل بازی را در دست ندارند»؛ این فشار تا زمانی ادامه مییابد که آنها امتیازاتی بدهند که دستیابی به آنچه او «توافقی متوازن» توصیف کرد، ممکن شود.
مقامات اروپایی معتقدند که ترامپ فعلاً گزینه سوم را برگزیده است، هرچند یکی از آنها خاطرنشان کرد که رئیسجمهور ممکن است هر لحظه تغییر موضع دهد. یکی از مقامات ارشد اروپایی گفت که ترامپ گزینه اقدام نظامی را بهطور کامل کنار نگذاشته است و آرامش کنونی، عمدتاً بهعنوان فرصتی برای دیپلماسی تلقی میشود. دو منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس به خبرگزاری رویترز گفتند که این کشورها به ترامپ هشدار دادهاند که ازسرگیری بمبارانها میتواند منجر به تلافیجویی ایران علیه زیرساختهای آنها شود.
جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، هفته گذشته اعلام کرد که کشورهای عضو این شورا در طول جنگ، هدف بیش از ۷۰۰۰ موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفتهاند. ابتسام الکتبی، رئیس اندیشکده «مرکز سیاستگذاری امارات»، گفت: «ایالات متحده به ایران ضربه میزند، اما ایران مستقیماً به آمریکا حمله نمیکند؛ بلکه بهجای آن، کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار میدهد. کشورهای حوزه خلیج فارس هیچ «چماقی» برای تهدید ایران ندارند.
آمریکا چماق دارد، اما این چماق شکسته است.» یک منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس گفت: «همه از ترامپ خواستند که حمله نکند و خود او هم تمایلی به حمله نداشت.» اکنون ترامپ فرصت محدودی برای اقدام در اختیار دارد و سه ناو هواپیمابر نیز در منطقه مستقر هستند. این منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس گفت: «آیا او از این فرصت استفاده خواهد کرد؟ خواندن ذهن ترامپ دشوار است.» به گفته تمام منابعی که با رویترز گفتوگو کردهاند، مذاکرات غیرمستقیم میان آمریکا و ایران بر سر «ترتیب گامها» (اینکه کدام اقدام باید اول انجام شود) متوقف شده است.
آنها گفتند که تهران خواهان لغو محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده و ازسرگیری فروش نفت است؛ آن هم پیش از آنکه مذاکرات اساسی آغاز شود. به گفته آنها، ایران همچنین خواستار پایان یافتن خصومتها در تمامی جبههها و داشتن نقشی بهرسمیتشناختهشده در مدیریت عبور و مرور از تنگه هرمز ــ که مسیری حیاتی برای تأمین انرژی جهان است ــ میباشد. آنها افزودند که در ازای این موارد، ایران تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و تنها وعده میدهد که بعداً درباره برنامه هستهای خود گفتوگو کند؛
این در حالی است که واشنگتن خواهان گامهای متقابل و همزمان است که شامل تعهدات قابلراستیآزمایی در مورد برنامه هستهای از همان ابتدا باشد. چه کسی گام اول را برمیدارد؟ نخستوزیر قطر پس از گفتوگو با ترامپ، کشورهای گروه هفت (G7) را در پاریس در جریان امور قرار داد. یکی از مقامات اروپایی گفت که او «نیامده بود تا بگوید راهحلی پیدا کرده است»، بلکه به تشریح میانجیگریای پرداخت که همچنان در جریان است، اما با شکافهای قابلتوجهی روبهروست.
مقامات اروپایی اظهار داشتند که مسئله هستهای باید بخشی از مرحله نخست گفتوگوها باشد و خواستههای ایران ــ مبنی بر حلوفصل مسئله مسدودسازی تنگه هرمز و رفع تحریمها، و موکول کردن بازگشت بازرسان به زمانی پس از این اقدامات ــ غیرقابلقبول است. به گفته آنها، دستیابی به توافق تنها در صورتی ممکن است که هر دو طرف امتیازاتی بدهند؛ نه به یکدیگر، بلکه به طرفهای ثالث، بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس. این امر به ایران اجازه میدهد تا پذیرش شرایط را بهعنوان پاسخی به مطالبات منطقهای ــ و نه مطالبات ایالات متحده ــ توجیه کند.
تحلیلگران سیاسی میگویند در داخل ایران، هیچکس در جایگاهی نیست که بتواند بر سر توافقی به توافق برسد. یک مقام اروپایی گفت که هسته سخت افسران سپاه پاسداران ــ که معتقدند پیروز میدان شدهاند ــ هیچ تمایلی به مذاکره ندارند؛ موضوعی که کار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، را در مذاکرات عملاً غیرممکن میسازد. آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی که در مذاکرات هستهای با ایران فعالیت داشت، گفت تندروها شاهد بودند که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ــ که در انتخابات ریاستجمهوری ناکام ماند ــ به دلیل ارتباطش با یک توافق موقت پیشین، چه هزینه سیاسیای پرداخت کرد.
او گفت: «همه میترسند که بهعنوان «نرمترینِ تندروها» شناخته شوند.» آلن ایر افزود که ممکن است محاصره دریایی ایالات متحده، پیش از آنکه دیپلماسی بتواند راهگشا باشد، طرفین را ناچار به اتخاذ تصمیم کند. او گفت: «در نهایت، اگر ایالات متحده محاصره را لغو نکند، ایران تنشها را تشدید خواهد کرد، زیرا آنها نمیتوانند [در این وضعیت] دوام بیاورند.»
منبع: جماران


