به گزارش سرویس بینالملل جماران، در فاصله کوتاهی پس از سفر رومن گافمن، رئیس سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل (موساد)، به واشنگتن و دیدار او با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، مجموعهای از گزارشها و ادعاهای امنیتی درباره ایران در رسانههای آمریکایی منتشر شده است؛ گزارشهایی که از ارتباط ادعایی سدها و پروژههای انتقال آب ایران با تأسیسات موشکی تا احتمال برنامهریزی تهران برای انجام حمله با «بمب کثیف» یا سلاح شیمیایی در پایتخت آمریکا را دربرمیگیرد.
این گزارشها در شرایطی منتشر شدهاند که در ماههای گذشته، برخی زیرساختهای غیرنظامی ایران هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند و دونالد ترامپ نیز بارها درباره امکان هدف قرار دادن تأسیسات حیاتی، صنعتی و انرژی ایران تهدید کرده است. همزمانی انتشار چنین ادعاهایی با تحولات اخیر امنیتی و سیاسی، نگرانیهایی درباره احتمال بهرهبرداری از روایتهای رسانهای برای توجیه تشدید تقابل نظامی علیه ایران ایجاد کرده است؛ بهویژه آنکه بخشی از این ادعاها حتی به اذعان رسانههای منتشرکننده، همچنان در حد گمانهزنی و ارزیابیهای اثباتنشده باقی ماندهاند.
دیدار رؤسای موساد و سیا؛ مقدمهای بر موج تازه گزارشهای امنیتی رومن گافمن، رئیس موساد، روز ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ به واشنگتن سفر کرد و با جان رتکلیف، رئیس سیا، درباره تحولات مرتبط با ایران گفتوگو داشت. این سفر در شرایطی انجام شد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، برای ازسرگیری جنگ علیه ایران بر دولت آمریکا فشار وارد میکرد. گافمن در جریان این سفر همچنین با استیو ویتکاف، نماینده ویژه کاخ سفید، دیدار کرد و پس از بازگشت به اسرائیل، قرار بود نتایج گفتوگوهای خود را در اختیار مقامهای ارشد سیاسی و امنیتی این رژیم قرار دهد.
تنها سه روز پس از این دیدار، در ۱۶ نوامبر، دو گزارش امنیتی درباره ایران منتشر شد که هر یک از زاویهای متفاوت، تصویری از تهدیدهای احتمالی منتسب به تهران ارائه میکردند. نخستین گزارش، زیرساختهای آبی ایران را به تأسیسات زیرزمینی موشکی مرتبط میکرد و گزارش دوم، از احتمال برنامهریزی برای حمله با مواد رادیواکتیو یا شیمیایی در واشنگتن سخن میگفت. ادعای نیویورکتایمز؛
تبدیل همجواری جغرافیایی سدها به فرضیه نظامی روزنامه آمریکایی نیویورکتایمز در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، در گزارشی به قلم صنم ماهوزی و اریکا سولومون، مدعی شد برخی سدها و پروژههای انتقال آب ایران ممکن است با هدف تأمین آب و برق تأسیسات زیرزمینی موشکی احداث شده باشند. این روزنامه برای طرح چنین فرضیهای به نقشه پراکندگی سدها و نزدیکی برخی از آنها به مناطقی استناد کرده که در جریان حملات آمریکا و اسرائیل، بهعنوان محل استقرار احتمالی پایگاههای موشکی ایران هدف قرار گرفتهاند.
در این گزارش، به بررسیهای نیما شکری، پژوهشگر دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان، درباره وجود دستکم ۵۳۳ سد در ایران اشاره شده است. نویسندگان با مقایسه پراکندگی جغرافیایی این سدها و مناطق هدف حملات، احتمال ارتباط بخشی از پروژههای آبی با برنامه موشکی ایران را مطرح کردهاند. با این حال، نکته قابلتوجه آن است که خود نیویورکتایمز نیز اذعان میکند به دلیل محرمانه بودن برنامه موشکی ایران، هرگونه ارتباط میان این برنامه و پروژههای توسعه زیرساختهای آبی، همچنان در حد گمانهزنی است.
در متن گزارش، سند فنی مستقیمی که نشان دهد یک سد مشخص با هدف پشتیبانی از یک پایگاه موشکی طراحی و احداث شده، ارائه نشده است. با وجود این، طرح فرضیه استفاده نظامی از زیرساختهای آبی در یک رسانه پرمخاطب آمریکایی، نگرانیهایی را درباره پیامدهای احتمالی چنین روایتی در شرایط درگیری نظامی به دنبال داشته است. نقش تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل در طرح ادعای کاربری دوگانه یکی از کارشناسان مورد استناد نیویورکتایمز، دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر حوزه امنیت ملی است.
او با طرح این استدلال که ایران برای حفظ تداوم فعالیت تأسیسات موشکی خود به منابع مستقل آب و برق نیاز دارد، احتمال داده است برخی زیرساختهای آبی با هدف پشتیبانی از این تأسیسات توسعه یافته باشند. به اعتقاد این تحلیلگر اسرائیلی، استقلال مجموعههای موشکی از شبکه سراسری تأمین آب و انرژی میتواند برای ایران مزیت عملیاتی ایجاد کند و تداوم فعالیت این مراکز را در شرایط جنگی تضمین کند. با این حال، چنین ارزیابیای به معنای اثبات ارتباط مستقیم میان سدهای مشخص و پایگاههای موشکی نیست.
وجود منابع مستقل آب و انرژی برای تأسیسات نظامی، یک احتمال راهبردی است، اما اثبات اجرای آن مستلزم ارائه مدارک فنی، اسناد طراحی و شواهد مربوط به اتصال و بهرهبرداری از زیرساختهاست. منتقدان گزارش هشدار میدهند که تبدیل چنین احتمالاتی به روایتی درباره کاربری دوگانه سدها، میتواند مرز میان زیرساختهای غیرنظامی و اهداف نظامی را در افکار عمومی مخدوش کند. از سدهای ایران تا بمب کثیف؛
دومین ادعای امنیتی علیه تهران همزمان با انتشار گزارش نیویورکتایمز، شبکه آمریکایی سیانان نیز روز ۱۶ نوامبر، به نقل از هفت مقام آمریکایی، مدعی شد نهادهای اطلاعاتی این کشور اطلاعاتی درباره احتمال برنامهریزی ایران برای استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه مقامهای ارشد دولت ترامپ در واشنگتن دریافت کردهاند. در این گزارش همچنین ادعا شده است که اطلاعاتی درباره احتمال مخفیسازی مواد موردنیاز برای ساخت چنین سلاحهایی در خاک آمریکا وجود دارد.
با این حال، سیانان به نقل از منابع خود اذعان کرده است که مقامهای اطلاعاتی آمریکا درباره اعتبار اطلاعات دریافتی و توانایی یا قصد ایران برای اجرای چنین عملیاتی اختلافنظر دارند و نشانهای از قریبالوقوع بودن حمله ارائه نشده است. نکته قابلتوجه آن است که کاخ سفید نیز اعلام کرده در زمان انتشار این گزارش، تهدید معتبر و مشخصی علیه خاک آمریکا شناسایی نشده است. بنابراین، ادعای مطرحشده درباره بمب کثیف نیز در مرحله ارزیابیهای اطلاعاتی قرار دارد و شواهد علنی و مستقلی برای اثبات وجود یک عملیات قطعی از سوی ایران ارائه نشده است.
با وجود این محدودیتها، انتشار گزارش با موضوع احتمال حمله رادیولوژیک یا شیمیایی در پایتخت آمریکا، میتواند در شکلدهی به برداشت عمومی درباره سطح تهدید منتسب به ایران تأثیرگذار باشد. پیوند دو روایت؛ از نظامیسازی زیرساختهای ایران تا تهدید امنیت داخلی آمریکا قرار دادن دو گزارش منتشرشده در کنار یکدیگر، تصویری از دو محور متفاوت اما مرتبط در روایتهای امنیتی اخیر ارائه میدهد. در محور نخست، زیرساختهای غیرنظامی ایران، از جمله سدها و پروژههای انتقال آب، در ارتباط احتمالی با برنامه موشکی کشور قرار میگیرند.
پیامد چنین روایتی میتواند افزایش تردید درباره ماهیت غیرنظامی تأسیساتی باشد که نقش اساسی در تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی، تولید برق و امنیت غذایی مردم دارند. در محور دوم، ایران بهعنوان منشأ احتمالی تهدیدی مستقیم علیه امنیت داخلی آمریکا معرفی میشود؛ تهدیدی که بنا بر ادعاهای مطرحشده، ممکن است با استفاده از مواد رادیواکتیو یا شیمیایی، مقامهای ارشد دولت آمریکا را هدف قرار دهد. این دو روایت در صورت برجستهسازی همزمان، میتوانند تصویری از ایران بهعنوان تهدیدی چندوجهی ارائه کنند؛
کشوری که از یک سو زیرساختهای عمومی آن دارای کارکرد نظامی معرفی میشوند و از سوی دیگر، احتمال انجام عملیات خطرناک در خاک آمریکا به آن نسبت داده میشود. از منظر تحلیل رسانهای، نگرانی اصلی آن است که تکرار چنین ادعاهایی، حتی پیش از اثبات، در شکلگیری برداشت افکار عمومی از ضرورت اقدامات نظامی یا امنیتی علیه ایران نقش داشته باشد. آیا زمینهسازی برای حمله به زیرساختهای حیاتی ایران در جریان است؟ مهمترین نگرانی درباره گزارش نیویورکتایمز، احتمال بهرهبرداری از آن برای توجیه حملات آینده به زیرساختهای غیرنظامی ایران است.
این گزارش در شرایطی منتشر شده که در جریان درگیریهای نظامی اخیر، بخشهایی از تأسیسات صنعتی، انرژی و حملونقل ایران هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند. از سوی دیگر، دونالد ترامپ نیز در اظهاراتی تهدید کرده بود که آمریکا قادر است بخشهای گستردهای از زیرساختهای انرژی و صنعتی ایران را در مدت کوتاهی نابود کند. در چنین فضایی، مطرح شدن احتمال استفاده نظامی از سدها و تأسیسات انتقال آب، نگرانیها درباره گسترش دامنه اهداف احتمالی حملات را تشدید کرده است.
منتقدان معتقدند معرفی زیرساختهای آبی بهعنوان تأسیسات دارای کاربری دوگانه، بدون ارائه مدارک معتبر درباره استفاده نظامی از آنها، میتواند به عادیسازی نگاه نظامی به تأسیساتی منجر شود که مستقیماً با زندگی و امنیت میلیونها غیرنظامی ارتباط دارند. از این منظر، مسئله اصلی تنها درستی یا نادرستی یک فرضیه جغرافیایی نیست؛ بلکه پیامدهای احتمالی تبدیل آن به روایتی امنیتی در شرایط جنگی است. واکنش تند کاوه مدنی؛
«گمانهزنی، مدرک نیست» کاوه مدنی، معاون پیشین سازمان حفاظت محیطزیست ایران و مدیر مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، از جمله کارشناسانی است که بهشدت از گزارش نیویورکتایمز انتقاد کرده است. مدنی با زیر سؤال بردن مبنای علمی ادعای ارتباط سدها با برنامه موشکی ایران تأکید کرد: «گمانهزنی، مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر، دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست.» او همچنین روایت مطرحشده را تقلیلگرایانه، جنجالآفرین و مصداق روزنامهنگاری غیرمسئولانه توصیف کرد و درباره پیامدهای خطرناک آن برای زیرساختهای غیرنظامی آب هشدار داد.
مدنی با اشاره به اینکه حتی طرفهای حملهکننده به ایران نیز چنین ادعاهایی درباره ارتباط سدها با موشکها مطرح نکردهاند، مبنای علمی این نتیجهگیریها را زیر سؤال برد. انتقاد او به یک اصل بنیادین در پژوهشهای علمی اشاره دارد: همپوشانی جغرافیایی یا همبستگی آماری دو پدیده، بهتنهایی وجود رابطه علت و معلولی میان آنها را اثبات نمیکند.
نیما شکری و امیر آقاکوچک نیز درباره حمله به سدها هشدار دادند نیما شکری، پژوهشگری که نیویورکتایمز به تحقیقات او استناد کرده بود، پس از انتشار گزارش تأکید کرد که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، نه دلیل ساخت آنها را اثبات میکند و نه حمله به آنها را توجیه میکند. او مخالفت صریح خود را با حمله به سدها و زیرساختهای آبی غیرنظامی، صرفنظر از اینکه چه کشوری چنین اقدامی را انجام دهد، اعلام کرد و هشدار داد این حملات میتوانند جان انسانها، امنیت آب و غذا و محیطزیست را به خطر بیندازند.
امیر آقاکوچک، استاد دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، نیز که دیدگاه او در گزارش نیویورکتایمز مطرح شده بود، تأکید کرد سدها و تأسیسات آبی برای زندگی غیرنظامیان ضروریاند و نباید هدف حملات نظامی قرار گیرند. او یادآور شد که نقش این زیرساختها در تأمین آب، انرژی، امنیت غذایی و پایداری محیطزیست نباید تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی یا اهمیت راهبردی احتمالی آنها نادیده گرفته شود.
مواضع این دو کارشناس نشان میدهد حتی افرادی که یافتهها یا اظهارات آنان در گزارش نیویورکتایمز مورد استفاده قرار گرفته، درباره تبدیل یک فرضیه جغرافیایی به توجیهی برای حمله به زیرساختهای غیرنظامی هشدار دادهاند. قالیباف: در حال زمینهچینی برای دور بعدی حملات هستند محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در واکنشی به گزارش نیویورکتایمز، آن را زمینهسازی برای دور بعدی حملات به زیرساختهای غیرنظامی ایران توصیف کرد.
قالیباف با اشاره به ادعای کاربری دوگانه سدهای نزدیک به تأسیسات موشکی ایران، این پرسش را مطرح کرد که اگر نزدیکی جغرافیایی مبنای چنین نتیجهگیریهایی باشد، آیا باید سدها، بنادر و نیروگاههای نزدیک به پایگاههای نظامی آمریکا و اسرائیل را نیز دارای کاربری دوگانه دانست؟ رئیس مجلس در پیام خود تأکید کرد که در صورت پذیرش چنین منطقی، همین معیار میتواند درباره زیرساختهای نزدیک به پایگاههای آمریکایی و اسرائیلی نیز مطرح شود.
وزارت امور خارجه: فضاسازی رسانهای برای توجیه حمله به زیرساختهای ایران اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، نیز گزارشهای مربوط به ارتباط سدهای کشور با پایگاههای موشکی را رد کرد و آنها را بخشی از فضاسازی رسانهای برای توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی ایران دانست. بقائی با اشاره به حملات آمریکا و اسرائیل به مخازن ذخیره آب و تأسیسات آبشیرینکن، تأکید کرد که ادعای نزدیکی زیرساختهای غیرنظامی به تأسیسات موشکی، مجوز حقوقی برای هدف قرار دادن آنها ایجاد نمیکند.
او همچنین با استناد به ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، درباره پیامدهای خطرناک عادیسازی حمله به سدها هشدار داد. نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد نیز اعلام کرد حملات عمدی غیرقانونی به سدهای غیرنظامی و زیرساختهای آبی میتواند نقض جدی حقوق بینالملل بشردوستانه و مستوجب مسئولیت عاملان آن باشد. همزمان، مقامهای ایرانی ادعاهای مطرحشده درباره احتمال استفاده از بمب کثیف در واشنگتن را نیز رد کرده و آنها را بیاساس توصیف کردهاند. حقوق بینالملل؛
سدها از حمایت ویژه برخوردارند در حقوق بینالملل بشردوستانه، سدها و تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک از حمایت ویژه برخوردارند. بر اساس ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، سدها، خاکریزهای مهار آب و نیروگاههای برق هستهای، حتی در شرایطی که ممکن است هدف نظامی محسوب شوند، در صورت احتمال رهاسازی نیروهای خطرناک و وارد آمدن تلفات شدید به غیرنظامیان، مشمول محدودیتهای ویژه در هدف قرار گرفتن هستند. این حمایت دارای استثناهای محدود و سختگیرانه است و صرف ادعای استفاده نظامی از یک زیرساخت برای رفع حمایتهای حقوقی آن کافی نیست.
همچنین، بر اساس اصول تفکیک، تناسب و احتیاط در حقوق بینالملل بشردوستانه، نزدیکی یک تأسیسات غیرنظامی به پایگاه نظامی، بهتنهایی آن را به هدف مشروع حمله تبدیل نمیکند. بنابراین، حتی اثبات استفاده محدود از یک زیرساخت عمومی برای پشتیبانی از فعالیت نظامی نیز به معنای مجاز بودن خودکار حمله به آن نیست. پرسشهای بیپاسخ؛ چرا بدون سند، کاربری نظامی سدها مطرح میشود؟ گزارش نیویورکتایمز در حالی احتمال ارتباط سدهای ایران با تأسیسات موشکی را مطرح کرده که در متن منتشرشده، شواهد فنی مستقیمی برای اثبات این فرضیه ارائه نشده است.
مشخص نیست کدام سد با هدف تأمین نیاز یک پایگاه موشکی احداث شده، چه اسنادی درباره اتصال مستقیم آن به تأسیسات نظامی وجود دارد و آیا عوامل طبیعی، عمرانی، اقتصادی و اقلیمی در تعیین محل احداث پروژههای آبی بررسی شدهاند یا خیر. همچنین، همپوشانی جغرافیایی مورد ادعا، بدون تحلیل آماری و بررسی عوامل مؤثر بر مکانیابی سدها، نمیتواند بهتنهایی نشاندهنده رابطه علّی میان سدسازی و توسعه برنامه موشکی باشد. از سوی دیگر، درباره ادعای احتمال حمله با بمب کثیف در واشنگتن نیز شواهد علنی مستقلی که وجود یک طرح عملیاتی قطعی از سوی ایران را اثبات کند، ارائه نشده است.
با وجود این ابهامها، هر دو گزارش در فضایی منتشر شدهاند که موضوع ازسرگیری درگیری نظامی با ایران و تهدید زیرساختهای حیاتی کشور همچنان مطرح است. تحلیل؛ شکلگیری یک زنجیره تهدید در فضای رسانهای کنار هم قرار دادن گزارشهای اخیر، بهویژه پس از سفر رئیس موساد به واشنگتن، سه محور قابلتأمل را در شکلگیری روایتهای امنیتی درباره ایران برجسته میکند. نخست؛ تغییر تصویر تهدید ایران از حوزه نظامی به زیرساختهای غیرنظامی. در گزارش نیویورکتایمز، احتمال ارتباط سدها و پروژههای انتقال آب با تأسیسات موشکی مطرح میشود.
چنین روایتی ممکن است در افکار عمومی این برداشت را تقویت کند که برخی زیرساختهای عمومی ایران، افزون بر کارکرد غیرنظامی، بخشی از شبکه پشتیبانی نظامی کشور هستند. دوم؛ گسترش تصویر تهدید از منطقه به خاک آمریکا. گزارش سیانان، با مطرح کردن ادعای احتمال استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی در واشنگتن، موضوع تهدید منتسب به ایران را مستقیماً به امنیت داخلی ایالات متحده پیوند میدهد. این در حالی است که اعتبار اطلاعات مطرحشده محل اختلاف بوده و مقامهای آمریکایی از نبود نشانههای تهدید قریبالوقوع سخن گفتهاند. سوم؛ تأثیر احتمالی بر فضای سیاسی و افکار عمومی آمریکا.
انتشار چنین روایتهایی در شرایطی که سیاست جنگی دولت ترامپ با مخالفتهای داخلی روبهرو بوده و انتخابات میاندورهای کنگره نیز موقعیت سیاسی جمهوریخواهان را تغییر داده، میتواند بر نحوه طرح مجدد گزینه نظامی در مباحث سیاسی آمریکا اثر بگذارد. در این چارچوب، برخی منتقدان معتقدند برجستهسازی تهدیدهای احتمالی منتسب به ایران ممکن است برای کاهش هزینه سیاسی تشدید تقابل یا تغییر جهت بحثهای عمومی درباره ادامه جنگ مورد استفاده قرار گیرد. جمعبندی؛
از ادعاهای اثباتنشده تا خطر توجیه حملات نظامی انتشار دو گزارش امنیتی درباره ایران، تنها چند روز پس از دیدار رؤسای موساد و سیا، بار دیگر مسئله نقش روایتهای رسانهای در شکلدهی به فضای سیاسی و امنیتی پیش از تشدید احتمالی درگیریهای نظامی را مطرح کرده است. در گزارش نیویورکتایمز، ارتباط احتمالی سدها و پروژههای انتقال آب ایران با تأسیسات موشکی، بدون ارائه شواهد فنی مستقیم و با اتکا به قرائن جغرافیایی مطرح شده است.
در گزارش سیانان نیز ادعای احتمال برنامهریزی ایران برای حمله با بمب کثیف یا سلاح شیمیایی در خاک آمریکا، در حالی انتشار یافته که اعتبار اطلاعات مورد استناد محل اختلاف بوده است. واکنش کارشناسان محیطزیست، از جمله کاوه مدنی، نیما شکری و امیر آقاکوچک، نشان میدهد که فرضیه ارتباط جغرافیایی سدها با مراکز نظامی از نظر علمی با پرسشهای جدی مواجه است و نمیتواند بهتنهایی مبنایی برای نتیجهگیری درباره ماهیت نظامی این زیرساختها باشد.
در مقابل، مقامهای ایرانی هشدار دادهاند که طرح چنین ادعاهایی در شرایط تهدید نظامی، ممکن است برای عادیسازی و توجیه حملات احتمالی آینده به زیرساختهای غیرنظامی کشور مورد بهرهبرداری قرار گیرد. مسئله اساسی آن است که تکرار فرضیههای اثباتنشده درباره کاربری نظامی زیرساختهای حیاتی، میتواند مرز میان اهداف نظامی و تأسیسات غیرنظامی را در افکار عمومی مخدوش کند؛ مرزی که رعایت آن از اصول بنیادین حقوق بینالملل بشردوستانه است.
از این منظر، پرسش اصلی درباره گزارشهای اخیر، فراتر از درستی یا نادرستی ادعاهای مطرحشده است: آیا روایتهایی که بدون شواهد قطعی، زیرساختهای آبی ایران را به فعالیتهای نظامی پیوند میدهند و همزمان تهران را تهدیدی مستقیم علیه امنیت داخلی آمریکا معرفی میکنند، میتوانند در آینده به ابزاری برای توجیه تشدید تقابل و حمله به تأسیسات غیرنظامی تبدیل شوند؟ پاسخ قطعی به وجود یک برنامه هماهنگ رسانهای نیازمند مستندات بیشتر است، اما خطر بهرهبرداری از چنین روایتهایی برای مشروعیتبخشی سیاسی به حملات احتمالی، موضوعی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
منبع: جماران


