بررسی روایات آخرالزمانی شیعه در کنار گزارشهای تاریخی از ارتباط برخی شخصیتهای یهودی با دربار اموی، از وجود زمینههایی برای همسویی جریانهای سیاسی با منافع متفاوت حکایت دارد؛ موضوعی که با توجه به روایات مربوط به سفیانی و تقابل او با امام مهدی(عج)، ابعاد قابل تأملی پیدا میکند. در این میان، تحولات امروز سوریه و ارتباط جریان جولانی با رژیم صهیونیستی نیز از منظر تحلیل تاریخی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در روایات شیعه، دشمنی بنیامیه با اهلبیت پیامبر(ص) صرفاً یک اختلاف سیاسی و تاریخی نیست، بلکه جریانی مستمر معرفی شده که از دوران ابوسفیان آغاز شده و در دورههای بعد ادامه یافته است. این تقابل در نهایت، در روایات آخرالزمانی به رویارویی سفیانی با امام مهدی(عج) میرسد.
دشمنی بنیامیه با اهلبیت(ع)؛ تقابلی که در روایات تا ظهور ادامه دارد
«إِنَّا وَآلَ أَبِی سُفْیَانَ أَهْلَ بَیْتَیْنِ تَعَادَیْنَا فِی اللَّهِ، قُلْنَا صَدَقَ اللَّهُ وَقَالُوا کَذَبَ اللَّهُ، قَاتَلَ أَبُو سُفْیَانَ رَسُولَ اللَّهِ، وَقَاتَلَ مُعَاوِیَهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ، وَقَاتَلَ یَزِیدُ بْنُ مُعَاوِیَهَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ، وَالسُّفْیَانِیُّ یُقَاتِلُ الْقَائِمَ».
بر اساس این روایت، خاندان پیامبر(ص) و خاندان ابوسفیان دو جریانی هستند که در مسیر حق و باطل در برابر یکدیگر قرار گرفتهاند؛ ابوسفیان با پیامبر اکرم(ص) جنگید، معاویه با امیرالمؤمنین علی(ع) و امام حسن(ع) مقابله کرد، یزید در برابر امام حسین(ع) قرار گرفت و سفیانی نیز با امام قائم(عج) خواهد جنگید.
این روایت، سفیانی را در امتداد تقابل تاریخی خاندان ابوسفیان با پیامبر و اهلبیت(ع) معرفی میکند. (بحارالأنوار، ج ۵۲، باب علامات ظهور؛ همچنین مجمع جهانی شیعهشناسی، مقاله سفیانی)
سفیانی از نسل ابوسفیان؛ بازگشت جریان اموی در آخرالزمان
در بخشی از روایات مربوط به سفیانی، بر نسب اموی او تأکید شده است. در روایتی منسوب به امام علی بن الحسین(ع) آمده است:
«وَهُوَ مِنْ وُلْدِ عُتْبَهَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ»
یعنی سفیانی از نسل عتبه بن ابیسفیان است.
«هُوَ مِنْ بَنِی أُمَیَّهَ، وَأَخْوَالُهُ کَلْبٌ»
یعنی او از بنیامیه است و داییهایش از قبیله کلب هستند. (الخرائج والجرائح، قطبالدین راوندی، ج ۳؛ الغیبه نعمانی، باب روایات سفیانی)
بر این اساس، در بخش مهمی از روایات، سفیانی چهرهای مرتبط با تداوم جریان اموی معرفی شده است؛ هرچند درباره جزئیات نسب او اختلاف نقل وجود دارد و روایات مربوط به این موضوع از نظر اعتبار سندی در یک سطح نیستند.
برای فهم زمینه تاریخی این تقابل باید به ساختار قدرت در دوران بنیامیه توجه کرد. این خاندان پس از دستیابی به حکومت، خلافت را به سلطنت موروثی تبدیل کرد و برای تثبیت قدرت خود با مخالفان سیاسی، بهویژه خاندان پیامبر(ص)، مقابله کرد.
در روایتی منسوب به امام حسن عسکری(ع) نیز آمده است که بنیامیه و بنیعباس به دلیل آگاهی از حقانیت اهلبیت(ع) و نگرانی از قیام قائم و پایانیافتن حکومت ستمگران به دست او، با این خاندان دشمنی میکردند. (اثبات الهداه، حر عاملی، ج ۳، ص ۵۷۰)
این گزارشها نشان میدهد که در نگاه روایی شیعه، حفظ قدرت سیاسی و جلوگیری از حاکمیت اهلبیت(ع) از عوامل مهم دشمنی حکومتهای اموی و عباسی بوده است.
کعبالاحبار و ارتباط شخصیتهای یهودی با دربار اموی
یکی از موضوعات قابل توجه در بررسی مناسبات تاریخی بنیامیه، حضور برخی شخصیتهای یهودیتبار در فضای سیاسی و فرهنگی آن دوران است.
کعبالاحبار، از شناختهشدهترین این شخصیتهاست. او که پیشینه یهودی داشت و پس از اسلامآوردن به نقل اخبار بنیاسرائیل شهرت یافت، در دوره معاویه در شام حضور داشت و نامش در شماری از گزارشهای تاریخی و روایی دیده میشود.
نقل اخبار مربوط به پیامبران، پادشاهان و تاریخ بنیاسرائیل از سوی کعبالاحبار، یکی از موضوعات مورد بحث در مطالعات مربوط به ورود اسرائیلیات به فرهنگ اسلامی است. گزارشهای طبری و ابنعساکر درباره زندگی و فعالیتهای او، از جمله منابع قابل بررسی در این زمینه به شمار میروند. (تاریخ الرسل والملوک طبری، حوادث دوره معاویه؛ تاریخ مدینه دمشق، ابنعساکر)
حضور چنین شخصیتهایی در محیط سیاسی شام، زمینه بررسی تأثیرگذاری برخی جریانهای فکری و دینی بر فضای فرهنگی و سیاسی حکومت اموی را فراهم میکند؛ هرچند صرف ارتباط یک شخصیت با دربار، به معنای اثبات وجود یک ائتلاف سیاسی سازمانیافته نیست.
سابقه تقابل برخی جریانهای یهودی با پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)
تقابل برخی گروههای یهودی با پیامبر اسلام(ص) سابقهای پیش از شکلگیری حکومت بنیامیه دارد. قرآن کریم در آیه ۸۲ سوره مائده، از یهود و مشرکان بهعنوان گروههایی یاد میکند که در میان مردم، دشمنی شدیدتری با مؤمنان دارند:
«لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَهً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَالَّذِینَ أَشْرَکُوا»
همچنین در برخی نقلهای روایی، درباره امام حسن و امام حسین(ع) از نگرانی پیامبر اکرم(ص) نسبت به نیرنگ یهود سخن گفته شده است:
«فَإِنِّی خَائِفٌ عَلَیْهِمَا مِنْ کَیْدِ الْیَهُودِ»
در گزارشهای مربوط به شهادت امیرالمؤمنین(ع) نیز تعبیری درباره ابنملجم نقل شده است:
«قَتَلَنِی ابْنُ الْیَهُودِیَّهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُلْجَمٍ الْمُرَادِیُّ»
همچنین در برخی نقلها به ماجرای پرورش ابنملجم از سوی زنی یهودی اشاره شده است. البته اعتبار و جزئیات این گزارشها نیازمند بررسی مستقل تاریخی و حدیثی است.
از سوی دیگر، در منابع تاریخی درباره همکاری برخی قبایل یهودی با مشرکان قریش و حمایت از آنان در مقاطعی از صدر اسلام گزارشهایی وجود دارد. این شواهد را باید در بستر تاریخی همان گروهها و شخصیتها بررسی کرد و نمیتوان رفتار آنان را به تمام یهودیان در دورههای مختلف تعمیم داد.
انتظار ماشیح در سنت یهودی و مسئله بازگشت حاکمیت
یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی در مقایسه باورهای آخرالزمانی، اعتقاد به ظهور ماشیح در سنت یهودی است.
در برخی قرائتهای یهودی از عهد عتیق، ماشیح پادشاهی از نسل داوود نبی معرفی میشود که قرار است حاکمیت آرمانی بنیاسرائیل را احیا کند. این باور در کنار آموزههای مهدویت در اسلام، زمینهای برای مطالعات تطبیقی درباره تصور دو سنت دینی از آینده و حاکمیت فراهم میکند.
البته میان مفهوم ماشیح در یهودیت و امام مهدی(عج) در اعتقادات اسلامی تفاوتهای بنیادین وجود دارد و نمیتوان صرف وجود آموزههای آخرالزمانی در هر دو سنت را نشانه همپیمانی سیاسی یا اعتقادی دانست.
رجعت بنیامیه و انتقام از ستمگران در عصر ظهور
در اعتقادات شیعه، رجعت به بازگشت گروهی از مؤمنان و برخی ستمگران خاص پس از ظهور امام مهدی(عج) گفته میشود. این باور با مسئله آشکارشدن حق و اجرای عدالت درباره ستمگران تاریخی ارتباط دارد.
ابن ابیالحدید معتزلی هنگام توضیح اعتقاد امامیه به رجعت مینویسد:
«أَمَّا الْإِمَامِیَّهُ فَیَقُولُونَ بِالرَّجْعَهِ، وَیَزْعُمُونَ أَنَّهُ سَیُعَادُ قَوْمٌ بِأَعْیَانِهِمْ مِنْ بَنِی أُمَیَّهَ وَغَیْرِهِمْ إِذَا ظَهَرَ إِمَامُهُمُ الْمُنْتَظَرُ»
یعنی امامیه معتقدند هنگامی که امام منتظرشان ظهور کند، گروهی از افراد مشخص بنیامیه و دیگران بازگردانده خواهند شد. (شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید، ج ۷، ص ۵۷ تا ۵۹)
در برخی روایات مربوط به رجعت نیز از بازگشت گروهی از بنیامیه و افرادی که در جنایت کربلا نقش داشته یا به آن رضایت دادهاند، سخن گفته شده است.
از این منظر، رجعت در اندیشه مهدوی شیعه تنها یک بازگشت تاریخی نیست، بلکه با تحقق عدالت نهایی و رسیدگی به پرونده ستمگران ارتباط دارد.
کعبالاحبار و روایتهای آخرالزمانی درباره سفیانی
نکته دیگری که در بررسی ارتباط میان گزارشهای تاریخی و روایات آخرالزمانی قابل توجه است، حضور نام کعبالاحبار در برخی نقلهای مربوط به سفیانی است.
در کتاب «الفتن» نعیم بن حماد، گزارشهایی درباره حوادث آخرالزمان و خروج سفیانی نقل شده که در میان آنها به روایتی از کعبالاحبار نیز اشاره شده است.
در یکی از این نقلها، از اختلافات بنیعباس پس از خروج «ابن آکله الأکباد» سخن گفته میشود؛ تعبیری که در ادبیات روایی به سفیانی و نسبت او با هند جگرخوار، مادر معاویه، اشاره دارد. (نعیم بن حماد، الفتن، ص ۲۰۶، حدیث ۸۳۲؛ مجمع جهانی شیعهشناسی، مقاله سفیانی)
حضور نام کعبالاحبار در چنین گزارشهایی از منظر تاریخ انتقال اخبار آخرالزمانی قابل بررسی است؛ بهویژه آنکه برخی از این نقلها در منابع اهل سنت نیز بازتاب یافتهاند. البته این موضوع بهتنهایی برای اثبات ارتباط سازمانیافته میان جریانهای یهودی و سفیانی کافی نیست.
سفیانی و تحولات سوریه؛ از روایتهای آخرالزمانی تا معادلات سیاسی امروز
در روایات شیعه، سفیانی یکی از چهرههای اصلی جبهه مقابل امام مهدی(عج) در آستانه ظهور است. اهمیت او نیز بیش از هر چیز به نسب اموی و قرارگرفتنش در امتداد دشمنی تاریخی خاندان ابوسفیان با اهلبیت(ع) بازمیگردد.
از همین منظر، بررسی ارتباطات تاریخی برخی شخصیتهای یهودی با محافل سیاسی اموی و مقایسه آن با تحولات معاصر منطقه، موضوعی قابل مطالعه است. در این میان، سوریه به دلیل جایگاه تاریخی و ژئوپلیتیکی خود و همچنین ارتباط آن با بسیاری از روایات مربوط به سفیانی، اهمیت ویژهای دارد.
همسویی گزارششده میان رژیم صهیونیستی و جریان تحت رهبری جولانی در سوریه نیز از منظر سیاسی قابل بررسی است. این موضوع را میتوان در چارچوب تلاقی منافع بازیگران مختلف منطقهای و تأثیر آن بر معادلات سوریه تحلیل کرد.
در این چارچوب، برخی تحلیلگران مذهبی تلاش میکنند میان جریانهای معاصر مخالف محور مقاومت و مفاهیم مطرحشده در روایات مربوط به سفیانی ارتباط برقرار کنند. با این حال، تطبیق یک شخصیت یا جریان سیاسی معاصر با سفیانی، بدون مستندات معتبر، قابل اثبات نیست و باید میان تحلیل سیاسی و تطبیق اعتقادی تفاوت قائل شد.
تداوم تقابل تاریخی با اهلبیت(ع) در آینه روایات سفیانی
مجموع گزارشهای تاریخی و روایی، چند محور مهم را در بررسی این موضوع برجسته میکند: نخست، تقابل تاریخی بنیامیه با پیامبر اسلام(ص) و اهلبیت(ع)؛ دوم، حضور برخی شخصیتهای یهودیتبار در فضای سیاسی و فرهنگی حکومت اموی؛ سوم، وجود آموزههای آخرالزمانی درباره حاکمیت و ظهور منجی در سنت یهودی؛ و چهارم، معرفی سفیانی در روایات شیعه بهعنوان چهرهای مرتبط با خاندان ابوسفیان که در برابر امام مهدی(عج) قرار میگیرد.
در کنار این محورها، تحولات امروز سوریه و مناسبات سیاسی جریان جولانی با رژیم صهیونیستی نیز زمینهای برای بررسی تلاقی منافع بازیگران مختلف منطقهای فراهم کرده است.
بر این اساس، محور اصلی بحث را باید در تداوم منازعه بر سر قدرت، مرجعیت دینی و جایگاه اهلبیت(ع) جستوجو کرد؛ منازعهای که در روایتهای آخرالزمانی شیعه، با تقابل سفیانی و امام مهدی(عج) به نقطه اوج خود میرسد.
منبع: خبرآنلاین


