به گزارش برنا، انتقاد نادر بذرافشان، رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران، از توقف سرمایهها در شبکه بانکی، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چرا بازاری با چنین ظرفیت مالی عظیمی هنوز نتوانسته به موتور تأمین مواد اولیه و سرمایه در گردش صنعت طلا تبدیل شود؟ در شرایطی که ذخایر قطعی و احتمالی طلا در ایران حدود ۸۰۰ تن برآورد میشود، اما تولید سالانه کشور تنها ۱۲ تا ۱۴ تن است، اتصال سرمایههای دیجیتال به بخش مولد میتواند یکی از مهمترین فرصتهای مغفول اقتصاد ایران باشد.
۱۰ میلیون سرمایهگذار با داراییهای کوچک، شکلگیری یک بازار بزرگ بازار طلای آنلاین دیگر صرفاً محل فعالیت گروهی از معاملهگران حرفهای نیست. آنچه این بازار را به یکی از موضوعات مهم اقتصاد ایران تبدیل کرده، ورود میلیونها خانوار با سرمایههای بسیار کوچک است. آمارهای منتشرشده از فعالیت پلتفرمها از بیش از ۱۰ میلیون کاربر ثبتنامشده حکایت دارد که حدود ۹۷ درصد آنها کمتر از یک گرم طلا در اختیار دارند. این ترکیب آماری یک پیام اقتصادی مهم دارد؛
طلای آنلاین توانسته امکان ورود به بازار طلا را برای گروهی فراهم کند که پیش از این، به دلیل محدودیت قدرت خرید، امکان سرمایهگذاری در بازار فیزیکی را نداشتند. در واقع، فناوری مالی هزینه ورود به بازار طلا را کاهش داده و پساندازهای پراکنده خانوارها را در یک بستر دیجیتال گرد هم آورده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم حتی داراییهای بسیار کوچک، در مقیاس چند میلیون نفر میتوانند به یک منبع مالی قابل توجه تبدیل شوند.
اگر هر یک از ۱۰ میلیون کاربر تنها کسری از یک گرم طلا در اختیار داشته باشد، مجموع این داراییها ظرفیت قابل ملاحظهای برای شکلگیری ابزارهای جدید تأمین مالی ایجاد خواهد کرد. با این حال، تعداد کاربران بهتنهایی نشاندهنده اندازه واقعی بازار نیست و باید میان کاربران ثبتنامشده، کاربران فعال، حجم معاملات و موجودی واقعی طلای پشتوانه تفاوت قائل شد؛ موضوعی که نبود آمار یکپارچه درباره آن، ارزیابی دقیق این بازار را دشوار کرده است. ۱۲۸.۶ همت گردش مالی؛
طلای آنلاین از یک بازار کوچک عبور کرد یکی از قابل توجهترین ارقام در گزارشهای عملکرد پلتفرمهای طلای آنلاین، ثبت ۹.۹۸ تن معامله به ارزش ۱۲۸.۶ همت در سال ۱۴۰۴ است. این رقم در مقایسه با سال قبل، رشد ۲.۵ برابری حجم معاملات را نشان میدهد. برای درک اهمیت این عدد باید به تفاوت میان ارزش معاملات و سرمایه موجود در بازار توجه کرد. رقم ۱۲۸.۶ همت نشاندهنده گردش مالی معاملات ثبتشده است و نباید آن را معادل موجودی سرمایه یا حجم طلای ذخیرهشده در خزانهها دانست.
با این حال، همین گردش معاملاتی نشان میدهد که طلای آنلاین به یک کانال جدی برای جابهجایی پساندازهای خانوار تبدیل شده است. در سوی دیگر، برخی گزارشهای تحلیلی حجم معاملات کل پلتفرمهای آنلاین را حدود ۵ تن برآورد کردهاند. همچنین بر اساس گزارشهای منتشرشده، در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۸ تن طلا وارد کشور شده است. مقایسه این ارقام نشان میدهد که بازار آنلاین، با وجود رشد سریع، هنوز در مقایسه با جریان تجارت فیزیکی طلا ابعاد متفاوتی دارد.
البته تفاوت دورههای آماری، دامنه پلتفرمهای بررسیشده و تعریف حجم معاملات اجازه نمیدهد رقم ۵ تن و ۹.۹۸ تن را مستقیماً در یک مبنای آماری قرار دهیم. همین اختلافها ضرورت انتشار آمار رسمی، شفاف و قابل مقایسه را دوچندان میکند. انتقاد جنجالی اتحادیه طلا؛ سرمایه مردم به جای تولید، در بانکها متوقف شده است نادر بذرافشان، رئیس اتحادیه صنف سازندگان و فروشندگان طلا و جواهر تهران، در اظهارنظری درباره عملکرد پلتفرمهای آنلاین طلا تأکید کرده است که سرمایههای مردم از طریق این بسترها وارد بازار میشود، اما به جای کمک به تولید، به بانکها میرود.
این اظهارنظر به یکی از مهمترین چالشهای ساختاری بازار طلای دیجیتال اشاره دارد؛ فاصله میان جذب سرمایه و تخصیص سرمایه. پلتفرمهای آنلاین برای فعالیت مطمئن و تضمین پشتوانه دارایی کاربران، با الزاماتی درباره نگهداری طلای فیزیکی و رعایت ضوابط نظارتی مواجهاند. این الزامات از منظر حفاظت از حقوق مشتریان اهمیت بالایی دارند، اما پرسش اصلی این است که آیا میتوان در کنار حفظ پشتوانه فیزیکی و امکان تحویل طلا، سازوکاری برای مشارکت منابع تجمیعشده در تأمین مالی تولید نیز ایجاد کرد؟
بذرافشان همچنین تأکید کرده است که اتحادیه طلا مسئولیت نظارت بر عملکرد این پلتفرمها را بر عهده ندارد و نهادهایی مانند اتحادیه کسبوکارهای مجازی، بانک مرکزی و وزارت صمت باید درباره نحوه فعالیت و تضمین سرمایه مردم پاسخگو باشند. این موضوع نشان میدهد که بازار طلای آنلاین با دو مسئله همزمان مواجه است؛ از یک طرف ضرورت تضمین امنیت دارایی میلیونها کاربر و از طرف دیگر نبود سازوکار مشخص برای تبدیل ظرفیت مالی این بازار به سرمایه مولد. تناقض بزرگ اقتصاد طلا؛
ذخایر ۸۰۰ تنی در برابر تولید ۱۴ تنی شاید مهمترین بخش ماجرا را باید در فاصله میان ظرفیت معدنی و تولید واقعی طلا در کشور جستوجو کرد. برآوردهای ارائهشده از ذخایر قطعی و احتمالی طلا در ایران به حدود ۸۰۰ تن اشاره دارد، در حالی که تولید سالانه کشور حدود ۱۲ تا ۱۴ تن برآورد میشود. به بیان دیگر، اقتصاد ایران با وجود برخورداری از ظرفیت قابل توجه معدنی، هنوز نتوانسته این مزیت را به سطح متناسبی از تولید و ارزش افزوده تبدیل کند. از سوی دیگر، گزارشهای منتشرشده از کاهش ۳۵ تا ۴۵ درصدی تولید طلا و جواهر در سال ۱۴۰۴ حکایت دارند.
چنین افتی را نمیتوان صرفاً یک نوسان مقطعی در فعالیت کارگاهها دانست؛ زیرا صنعت طلا و جواهر به مجموعهای از عوامل از جمله تأمین مواد اولیه، نقدینگی، هزینه تولید، قدرت خرید خانوار و شرایط صادرات وابسته است. در این شرایط، سرمایههای تجمیعشده در پلتفرمهای آنلاین میتوانند به یکی از منابع بالقوه تأمین مالی این صنعت تبدیل شوند. کارگاههای طلاسازی برای ادامه فعالیت به طلای خام، تجهیزات، سرمایه در گردش و امکان تأمین مالی مستمر نیاز دارند.
اگر منابع خرد مردم با ابزارهای مالی شفاف به این زنجیره متصل شوند، امکان ایجاد پیوندی جدید میان بازار سرمایهگذاری خانوار و تولید صنعتی فراهم خواهد شد. مسئله این نیست که طلای کاربران از پشتوانه فیزیکی خارج شود؛ مسئله این است که اقتصاد کشور چگونه میتواند بدون به خطر انداختن حقوق سپردهگذاران، از ظرفیت مالی ایجادشده در این بازار برای توسعه تولید استفاده کند. چرا طلای مردم به سرمایه در گردش کارگاهها تبدیل نمیشود؟ پاسخ این پرسش را باید در ساختار فعلی بازار جستوجو کرد.
پلتفرمهای طلای آنلاین عمدتاً بر اساس خریدوفروش، کارمزد معاملات و اختلاف قیمت خرید و فروش فعالیت میکنند. بنابراین، مدل درآمدی آنها بیشتر بر گردش معاملات استوار است تا تأمین مالی تولید. از سوی دیگر، طلای پشتوانه کاربران باید در چارچوب ضوابط تعیینشده نگهداری شود. این دارایی، پشتوانه تعهد پلتفرم در برابر مشتریان است و نمیتوان آن را بدون سازوکار حقوقی و مالی مشخص در اختیار تولیدکنندگان قرار داد. در چنین شرایطی، سه حلقه از یکدیگر جدا ماندهاند؛ نخست، خانوارهایی که با مبالغ اندک اقدام به خرید طلای دیجیتال میکنند؛
دوم، پلتفرمهایی که سرمایه و تقاضای این کاربران را تجمیع میکنند؛ و سوم، کارگاهها و واحدهای تولیدی که برای تأمین مواد اولیه و سرمایه در گردش به منابع مالی نیاز دارند. در اقتصادهای دارای بازارهای مالی توسعهیافته، ابزارهای واسط میتوانند میان پساندازکنندگان و بنگاههای تولیدی ارتباط برقرار کنند. اما در بازار طلای آنلاین ایران، چنین ارتباطی هنوز به یک سازوکار گسترده، شفاف و قابل اتکا تبدیل نشده است. طرح سپردهگذاری طلا در بانکها با هدف تأمین مواد اولیه تولیدکنندگان نیز از جمله ایدههایی است که میتواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد؛
با این حال، به گفته رئیس اتحادیه طلا، این طرح هنوز به مرحله اجرای مؤثر نرسیده است. ۸۲ درصد کاربران در بحران از بازار خارج نشدند یکی از مهمترین آزمونهای بازار طلای آنلاین، عملکرد آن در دورههای پرتنش اقتصادی و سیاسی بوده است. بر اساس گزارش عملکرد یکی از پلتفرمها، در فاصله اسفند ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵، مجموع معاملات خریدوفروش کاربران به حدود یکهزار و ۳۴۶ کیلوگرم طلا رسید. در همین دوره، ۸۲ درصد کاربران دارایی خود را حفظ کردند و تنها ۱۸ درصد به خروج کامل از بازار اقدام کردند. همچنین در روز ۱۹ اسفند، حجم خرید طلا به ۲.۷ برابر میزان فروش رسید؛
آماری که از افزایش تقاضا برای دارایی امن در دوره نااطمینانی حکایت دارد. این ارقام از دو منظر اهمیت دارند. نخست آنکه بازار طلای آنلاین توانسته در شرایط پرتنش، بخشی از تقاضای سرمایهگذاری را جذب کند. دوم آنکه حفظ دارایی توسط ۸۲ درصد کاربران نشان میدهد بخش قابل توجهی از سرمایهگذاران رفتار خود را صرفاً بر اساس هیجانهای کوتاهمدت تنظیم نکردهاند. البته حفظ دارایی به معنای تضمین سود یا حذف ریسک سرمایهگذاری نیست. پایداری واقعی این بازار به عواملی مانند کفایت پشتوانه فیزیکی، امکان تحویل بهموقع، شفافیت معاملات و نظارت مؤثر وابسته است.
با این حال، تجربه ثبت بیش از ۱.۳ تن معامله در یک پلتفرم طی این دوره نشان میدهد که زیرساخت دیجیتال میتواند در شرایطی که بخشهایی از بازار فیزیکی با محدودیت مواجه میشوند، نقش مهمی در حفظ دسترسی کاربران به معاملات ایفا کند. ممنوعیت بانکی یا هدایت سرمایه؛ سیاستگذار کدام مسیر را انتخاب میکند؟ در مهر ۱۴۰۵، محدودیتهایی در زمینه ورود شبکه بانکی به معاملات آنلاین طلا و همچنین اعطای تسهیلات برای خرید طلا و داراییهای مشابه مطرح و اعمال شد. هدف اصلی چنین سیاستهایی، جلوگیری از استفاده از منابع بانکی برای فعالیتهای غیرمولد و سفتهبازانه عنوان شده است.
با این حال، محدودسازی بهتنهایی نمیتواند مسئله اصلی را حل کند. اگر سیاستگذار تنها به بستن مسیرهای فعالیت بسنده کند، بدون آنکه ابزارهای جایگزین برای تأمین مالی تولید طراحی کند، فرصت استفاده از سرمایههای خرد از دست خواهد رفت. تفاوت مهمی میان تأمین مالی فعالیتهای سوداگرانه و تأمین مالی تولید طلا وجود دارد. اولی میتواند به افزایش تقاضای غیرمولد و نوسانات بازار منجر شود، اما دومی در صورت طراحی صحیح، قادر است به تأمین مواد اولیه، حفظ اشتغال، افزایش ظرفیت تولید و توسعه صادرات کمک کند.
بنابراین، سیاستگذاری مطلوب باید از نظارت صرفاً محدودکننده به سمت نظارت هدایتگر حرکت کند؛ نظارتی که هم حقوق میلیونها خریدار را تضمین کند و هم برای تولیدکننده مسیر دسترسی به منابع مالی فراهم آورد. گواهی سپرده طلای تولیدی؛ حلقه گمشده اتصال مردم به صنعت یکی از راهکارهای قابل بررسی برای حل این مسئله، طراحی ابزارهایی مانند گواهی سپرده طلای تولیدی است. در چنین مدلی، دارایی کاربران همچنان از پشتوانه مشخص و قابل حسابرسی برخوردار خواهد بود، اما بخشی از ظرفیت تأمین مالی ایجادشده میتواند از طریق سازوکارهای مستقل و تحت نظارت، در اختیار واحدهای تولیدی قرار گیرد.
برای مثال، یک کارگاه طلاسازی میتواند بر اساس قرارداد مشخص، منابع مالی مورد نیاز برای خرید مواد اولیه یا تجهیز خطوط تولید را از طریق ابزارهای مالی مجاز تأمین کند. بازپرداخت این منابع نیز باید بر اساس جریان درآمدی تولید و با تضمینهای حقوقی روشن انجام شود. در این الگو، سه شرط اساسی اهمیت دارد. نخست، تفکیک کامل دارایی کاربران از منابع تأمین مالی تولید؛ به این معنا که طلای متعلق به مشتریان نباید بدون رضایت و تضمین قانونی در معرض ریسک فعالیت تولیدی قرار گیرد. دوم، شفافیت و حسابرسی مستقل؛
میزان پشتوانه فیزیکی، موجودی خزانه، تعهدات پلتفرم و حجم معاملات باید به صورت دورهای و قابل راستیآزمایی منتشر شود. سوم، تعیین بازدهی و ریسک مشخص؛ کاربران باید بدانند سرمایهگذاری آنها چه ماهیتی دارد و مشارکت در ابزارهای تأمین مالی تولید چه تفاوتی با خرید مستقیم طلا خواهد داشت. چنین مدلی میتواند ضمن حفظ امنیت دارایی مردم، امکان ایجاد یک مسیر تازه برای تأمین مالی بنگاههای تولیدی را فراهم کند؛ مسیری که به جای اتکا به منابع بانکی، از ظرفیت پساندازهای پراکنده خانوارها بهره میگیرد. بازار ۱۰ میلیون نفری؛
فرصتی که نباید به معاملات روزانه محدود بماند بازار طلای آنلاین ایران اکنون در نقطهای قرار گرفته که تصمیمهای نظارتی و مالی میتواند آینده آن را تعیین کند. یک طرف این بازار میلیونها کاربری قرار دارند که با سرمایههای خرد به دنبال حفظ ارزش دارایی خود هستند و طرف دیگر، صنعتی قرار دارد که با وجود برخورداری از ذخایر قابل توجه طلا، برای توسعه تولید و تأمین مواد اولیه با محدودیت مواجه است. قرار گرفتن این دو ظرفیت در کنار یکدیگر، فرصتی کمنظیر برای اقتصاد ایران ایجاد کرده است.
اگر بازار طلای آنلاین تنها به محلی برای خریدوفروش و کسب درآمد از نوسانات قیمت محدود بماند، بخش بزرگی از ظرفیت اقتصادی آن بالفعل نخواهد شد. اما اگر سیاستگذار بتواند میان سرمایه خرد، زیرساخت دیجیتال، نظام بانکی و صنعت طلا و جواهر ارتباطی شفاف و قانونمند برقرار کند، این بازار میتواند از یک ابزار پسانداز خانوار به یکی از منابع تأمین مالی تولید تبدیل شود. در چنین شرایطی، بیش از ۱۰ میلیون کاربر دیگر صرفاً خریداران خرد طلا نخواهند بود؛
بلکه ظرفیت تجمیع پسانداز آنها میتواند در خدمت توسعه کارگاهها، تأمین مواد اولیه، افزایش تولید و تقویت زنجیره ارزش طلا قرار گیرد. واقعیت این است که مسئله اقتصاد ایران کمبود سرمایههای خرد نیست؛ مسئله، نبود مسیر مطمئن برای تبدیل این سرمایهها به تولید است. بازاری با بیش از ۱۰ میلیون کاربر، گردش معاملاتی ۱۲۸.۶ همتی و صنعتی با ظرفیت ذخایر ۸۰۰ تنی، نمیتواند برای همیشه در دو مسیر جداگانه حرکت کند. آزمون اصلی سیاستگذار این است که چگونه بدون به خطر انداختن طلای مردم، سرمایه دیجیتال را به موتور تولید ملی تبدیل کند. انتهای پیام/
منبع: خبرگزرای برنا



