علی طهایی. عضو هیئتعلمی دانشگاه خوارزمی
بهطور کلی جنگ و مناقشات بینالمللی تأثیرات عمیقی بر جامعه و حوزههای حیاتی علم بر جای میگذارند و مسئله مهم محدودنکردن همکاریهای علمی بینالمللی در همه شرایط و استفاده از ظرفیتهای دیپلماسی علمی برای حل مسائل و مشکلات در سطح بینالمللی است. برای درک اهمیت تداوم همکاریها و گفتوگوهای علمی بینالمللی، باید به بررسی تعاملات پیچیده میان علم، قدرت دولتها و منافع جهانی پرداخته شود.
دنیای علم با تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی بهسرعت در حال تغییر است. برای مثال، جنگ روسیه و اوکراین باعث شد غرب روابط دانشگاهیاش را با روسیه متوقف کند و بودجه سازمانهای روسی در بسیاری از پروژههای بینالمللی کاهش یافت که این امر بر پروژههای علمی بینالمللی مختلف، حتی پژوهشهایی که به تغییرات اقلیمی میپردازند، تأثیرگذار بود. بهطور کلی دانشمندان با یک محیط پیچیده اجتماعی-سیاسی مواجه هستند که در آن جانبداری یا ابراز دیدگاهها میتواند عواقبی داشته باشد که آزادی دانشگاهی و همکاری تحقیقاتی را محدود کند.
با افزایش درگیریها و تنشها، سازمانهای علمی و فناوری معمولا همکاریهای خود را با دانشمندان کشورهای درگیر کاهش میدهند و این امر خطر حمایتگرایی جانبدارانه علمی را افزایش میدهد؛ به این صورت که نهایت همکاری با دولتهای همسو صورت میگیرد و همکاری با دانشمندان کشورهای غیرهمسو بسیار محدود میشود، علم آزاد و اشتراکگذاری دادهها محدود شده و این منجر به تحریمهای علمی میشود. همچنین دولتها باید به دلیل خطرات احتمالی، نظیر وابستگی به کشورهای خارجی و فناوریهای با کاربرد دوگانه (نظامی و غیرنظامی)، با احتیاط وارد همکاریهای علمی شوند؛
به دلیل اینکه معمولا با حساسیتها و نگرانیهایی همراه هستند. با این حال، در مواجهه با مناقشات، اغلب تمایلی ناخودآگاه برای قطع تمام روابط علمی نیز وجود دارد و حتی اگر در ظاهر ارتباطات علمی آن پروژه در حالِ انجام ادامه یابد، بر سایر همکاریهای آینده علمی نیز به صورت مستقیم یا غیرمستقیم تأثیرگذار خواهد بود.
محدودیت همکاریهای علمی میتواند سرعت نوآوری را کاهش دهد، قابلیتهای بینالمللی حل مسئله را تضعیف و محققان را از فرصت کار بینالمللی بر روی چالشهای جهانی محروم کند. همچنین با افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی، ممکن است پتانسیل دیپلماسی علمی برای تقویت رایزنیها در جهت تفاهم و صلح تضعیف شود.
علم مدتهاست که مجرایی برای ایجاد صلح فراهم کرده است. از بهکارگیری دانش پزشکی برای تحکیم صلح میان دولتها از هزار سال پیش از میلاد گرفته تا همکاری در سازمانهای اروپایی پیشرفته که به التیام زخمهای جنگ جهانی دوم کمک کرد یا ارتباطاتی که موجب کاهش تنشهای دوران جنگ سرد شد؛ علم همواره کارآمدی خود را در حفظ صلح و کاهش مناقشات نشان داده و مدتهاست ابزاری برای اعمال قدرت نرم و پیشبرد دیپلماسی عمومی بوده است. برای نمونه، در نمایشگاههای جهانی، بسیاری از غرفههای ملی که دستاوردهای علمی خود را به نمایش میگذارند، برخی کشورها، مشارکتها در حوزههای علمی گوناگون با سایر کشورها را ارائه میکنند.
در سطح سازمانهای بینالمللی نیز علم بهعنوان مجرایی مهم برای صلح و اعتمادسازی شناخته میشود. این برنامهها، همکاریهای علمی میان کشورهای همکار را تسهیل کرده و نشاندهنده حرکتی به سوی تقویت نقش علم در حفظ صلح است. سازمانهای علمی پایاندهنده مناقشات نیستند، اما میتوانند در طول درگیری برای کاهش تنشها تلاش کنند و پتانسیل بالای علم را برای حل نزاع سیاسی به کار گیرند. همکاریهای علمی در مرکز سزامی (تابش سینکروترون خاورمیانه) که میان دانشمندانی از کشورهای گوناگون صورت میگیرد، نمونهای دیگر از تداوم همکاریهای علمی در بحبوحه مناقشات سیاسی است.
شاید بتوان گفت برجستهترین دستاورد این مرکز، ایجاد بستری مشترک است که در آن، دانش و پیشرفت فراتر از تفاوتهای سیاسی و فرهنگی مؤثر است.
دانشمندان نقشهای مهمی در دیپلماسی ایفا میکنند؛ بازیگران دانشگاهی و علمی گفتوگو و تفاهم را خارج از کانالهای رسمی دولتی تسهیل میکنند و این آغاز گامی مهم در گفتوگو برای صلح بوده و پتانسیل کانالهای علمی را برای پیشبرد دیپلماسی به کار میگیرد. چارچوب دیپلماسی علمی باید بر پتانسیل تقویت استفاده از قابلیتهای علمی و فناوری در میانجیگری مناقشات از طریق قدرت نرم باشد.
علم در خدمت صلح جهانی نمیتواند خودبهخود تداوم یابد؛ دولتها باید از کنترل خود بر نظامهای علمی که در راستای منافعشان عمل میکنند، تا حدی دست کشیده و با اتخاذ سیاستهایی که منافع جهانی را به همراه دارند، امنیت و جایگاه خود را نیز تقویت کنند. از اینرو، دولتها باید در یک نظام چندجانبهگرا سرمایهگذاری کرده و از آن حمایت کنند؛ نظامی که در آن، علم در خدمت صلح جهانی نقش پشتیبان را ایفا میکند.
این نظام چندجانبه باید یک هیئت مشورتی مبنی بر ایجاد شبکه علم-سیاست-اقدام را به مرحله اجرا درآورد و آن را گسترش دهد و به ارائه توصیههای علمی عملیاتی به سیاستگذاران بپردازد. این طرح در صورت توسعه بیشتر، این پتانسیل را دارد که برای کاهش طیف گسترده چالشهای جهانی به کار گرفته شود.
برای شکوفایی، سیستم به دانش و دادههای علمی نیاز دارد که قابل دسترس و استفاده باشند. بهکارگیری علم آزاد و ابتکاراتی که آزادی دانش را تدوین میکنند، باید به اولویتهای دیپلماتیک تبدیل شوند. البته امنیت تحقیقات نیز باید رعایت شود و بین بازبودن و محدودیتهای لازم برای محافظت از دانش در برابر سوءاستفاده، تعادل برقرار شود. حفظ جریان دانش علمی در عین در نظر گرفتن خطرات، منعکسکننده یک رویکرد استراتژیک برای محافظت از دسترسی آزاد به علم و امنیت در تحقیقات است. گنجاندن این اصول در یک سیستم چندجانبه گستردهتر، محیطی قوی برای همکاری علمی ایجاد میکند که هم به نفع کشورها و هم به نفع جامعه جهانی است.
در نهایت، در عصر حاضر، عرصه ملی گسترش یافته و شامل بازیگران غیردولتی نیز میشود که به مسائلی فراتر از حوزه دیپلماسی سنتی میپردازند. بنابراین، دانشمندان و محققان باید نقشهای دیپلماتیک خود را تقویت کنند. سازمانهای مردمنهاد، بخش خصوصی و دانشگاهها باید مشارکت خود را در دیپلماسی افزایش دهند. این بازیگران میتوانند نوآوری و منابع متنوعی را که برای مقابله با چالشهای جهانی ضروری است، به ارمغان بیاورند. با وجود پیچیدگیها و چالشهای ناشی از فضای ژئوپلیتیک کنونی، ضرورت تداوم همکاریهای علمی پایدار همچنان از اهمیتی بنیادین برخوردار است.
در حالی که جهان با طیف زیادی از چالشها دستوپنجه نرم میکند، نیاز به رویکردی هماهنگ و مبتنی بر علم بیش از هر زمان دیگری ضروری است. جامعه جهانی باید حتی در شرایطی که مناقشات رو به گسترش هستند، به مزایای بلندمدت سرمایهگذاری در دیپلماسی علمی در راستای صلح جهانی آگاه باشد. این امر باید نهتنها بهعنوان ابزاری برای پیشبرد منافع ملی، بلکه بهمثابه راهکاری راهبردی برای تقویت همکاریهای بینالمللی، صلح و رفاه بشریت دنبال شود.
منبع: شبکه شرق


