علیرضا عباسی پژوهشگر و استاد دانشگاه، در یادداشتی در ایبنا نوشت: دانشگاه راستین نه جایی برای تکرار آنچه از پیش میدانیم، بلکه جایی برای پرسیدن درباره آن چیزی است که هنوز نمیدانیم. دانشگاه باید بتواند درباره حقیقت پرسش کند، درباره دانش تردید کند، اندیشهها را نقد کند، آزادی را پاس بدارد و گفتوگو را زنده نگه دار
اهل منطق میگویند نامها تنها آواهایی بر زبان نیستند بلکه نشانههایی هستند که ذهن ما را به سوی معناها و ایدهها راه میبرند. اگر نامها ما را به معناها و ایدهها راهنمایی میکنند پس دانشگاه جایی است که دانش و فرهنگ؛ یعنی مهمترین دستاورد معنوی انسان در طول سده٬ها و هزارهها را به ما منتقل میکند. همچنین اگر نیک بنگریم درمییابیم که دانشِ بدون پژوهش، ماندن در دانستههای پیشین است و اگر دانشگاه، علاوه بر وظیفه انتقال دانش، جایگاه زایش و گسترش آن نیز باشد، پس پژوهشگاه هم هست.
بهعلاوه، دانشگاه راستین ذهن را با دانش انباشته نمیکند بلکه اندیشیدن میآموزاند و از این رهگذر ذهن را میپروراند و به استقلال میرساند. از همینروی دانشگاه، علاوه بر پژوهشگاه، پرورشگاه نیز هست.
بر همین زمینه میتوان گفت دانشجو کسی است که نه از سر اجبار و اکراه، بلکه مشتاقانه و با انگیزه، دانشگاه را برمیگزیند تا میراث معنوی گذشتگان را بیاموزد و آنها را در زندگی و کار خویش به کار ببندد. دانشجوی راستین نه تنها نگهبان دانش و فرهنگ دیروز بلکه فراتر، زمینهساز اندیشههای فردا است. استاد نیز کسی است که پیش از دانشجو گام در مسیر شناخت نهاده و اندوختههای خود را چراغ راه دانشجو میکند. اما استاد بودن به معنای راستین، نه در دانستههای بیشتر بلکه در شوری همیشگی به آموختن ریشه دارد.
استاد تا زمانی به معنای راستین استاد است که در درون، خود را دانشجو بداند. آنگاه که استاد پژوهش را وانهد و خود را از آموختن بینیاز بداند، چراغ اندیشهاش رو به خاموشی میرود و دیگر به معنای راستین استاد نخواهد بود، هرچند که در ظاهر و به حکم کارگزینی استاد خوانده شود.
وقتی از دانشگاه سخن میگوییم، به طور معمول نخستین تصویر که به ذهن می رسد مجموعهای از ساختمانها، کلاسهای درس، استادان، دانشجویان، آزمایشگاهها و کتابخانههاست. این تصویر، هرچند بخشی از واقعیت دانشگاه را نشان میدهد، اما به معنای دانشگاه راه نمیبرد. دانشگاه پیش از آنکه یک نهاد عینی باشد یک ایده است. به همین دلیل، برای فهم دانشگاه باید از ظاهر آن فراتر رفت و پرسید: دانشگاه برای چیست؟ چه نیازی باعث پدید آمدن آن شده است؟ چه چیزی دانشگاه را از دیگر نهادهای اجتماعی متمایز و ممتاز میکند؟ و اگر دانشگاه از ایده بنیادین خود فاصله بگیرد، آیا همچنان میتوان آن را دانشگاه به معنای راستین دانست؟
در این نگاه، دانشگاه نهادی است که در پاسخ به یک نیاز اجتماعی شکل گرفته است. هر جامعه برای پاسخگویی به نیازهای خود نهادهایی پدید میآورد. هر نهاد، سازوکاری اجتماعی برای شناخت و پاسخ به یک نیاز است. بنابراین، دانشگاه نیز باید بر پایه نیازی بنیادین فهمیده شود. این نیاز را نمیتوان تنها در آموزش حرفهای، تربیت نیروی کار یا تولید ثروت خلاصه کرد. اینها میتوانند از پیامدهای دانشگاه باشند، اما به خودی خود، مولّفههای اصلی ایده دانشگاه نیستند.
دانشگاه؛ نهادی برآمده از یک نیاز اجتماعی
نهاد دانشگاه را باید در نسبت با جامعه فهمید. جامعه برای ادامه زندگی خود به دانایی نیاز دارد و دانشگاه یکی از مهمترین پاسخهای تاریخی به این نیاز است. با این حال، اگر نیاز اجتماعی را فقط در نیاز اقتصادی خلاصه کنیم، معنای دانشگاه را از همان آغاز محدود کردهایم. دانشگاه میتواند در تولید ثروت نقش داشته باشد، میتواند به پیشرفت تکنولوژی کمک کند و میتواند نیروی متخصص برای بخشهای گوناگون جامعه پرورش دهد، اما این کارکردها همهُ معنای دانشگاه نیستند.
تولید ثروت، بهویژه در جامعه جدید، اهمیت فراوان دارد اما وظیفه نخست دانشگاه، تولید مستقیم ثروت مادی نیست. دانشگاه در وهله نخست با فرهنگ، دانش و حقیقت سروکار دارد. اگر دانش تولیدشده در دانشگاه بتواند در جامعه به کار گرفته شود و به بهبود زندگی انسان، پیشرفت اقتصادی و گسترش رفاه بینجامد، این پیامد ارزشمندی است ولی چنین پیامدی نباید جایگزین غایت اصلی دانشگاه شود.
از همینجا میتوان تفاوت دانشگاه را با یک بنگاه اقتصادی دریافت. بنگاه اقتصادی در درجه نخست با تولید کالا و خدمات و دستیابی به سود سروکار دارد، در حالی که دانشگاه باید بتواند پرسشهایی را مطرح کند که حتی ممکن است پاسخ آن ها در کوتاهمدت هیچ سود اقتصادی نداشته باشد. دانشگاه باید بتواند درباره خودِ جامعه، انسان، دانش، حقیقت و ارزشهای حاکم بر زندگی اجتماعی پرسش کند. اگر دانشگاه تنها به آنچه سودآور است بپردازد، بخش مهمی از معنای خود را از دست خواهد داد..
یکی از نگرانیهای جدی درباره دانشگاه در جامعه فعلی ما، تأکید فراوان برخی از مسئولان علمی و غیر علمی بر کارکرد اقتصادی، درآمدزایی و سودآوری آن است.گویی دانشگاه زمانی ارزشمند است که بتواند هزینه های خود را تأمین کند، برای بازار کار نیروی انسانی پرورش دهد، یه صنعت خدمت برساند و از راه فروش دانش و پژوهش درآمد به دست آورد.
بی تردید دانشگاه نمیتواند و نباید به نیازهای اقتصادی خود و جامعه بی تفاوت باشد اما گرفتاری از آنجا آغاز می شود که اقتصاد، به جای آنکه یکی از عرصه های فعالیت دانشگاه باشد، به معیار اصلی سنجش ارزش و کارکرد آن تبدیل شود. دانشگاه نهادی اقتصادی نیست که وظیفه های علمی و فرهنگی را نیز بر عهده داشته باشد.
برعکس، دانشگاه نهادی علمی و فرهنگی است که در کنار دیگر مسئولیت های خود، با مسائل اقتصادی جامعه نیز سروکار دارد.این جابهجایی در نگاه، فقط و فقط تفاوتی در واژهها نیست بلکه نشاندهندهُ تفاوتی بنیادین در فهم ماهیتِ دانشگاه است.
بنابراین، دانشگاه باید نهادی باشد که امکان پرورش دانش و دانایی را فراهم میکند. دانش در اینجا فقط و فقط انباشتن دانستنیها نیست. دانش هنگامی معنا مییابد که با فهم، سنجش و پرسش همراه شود. دانشگاه باید انسان را از پذیرش بیچونوچرای امور به سوی اندیشیدن و سنجیدن راهنمایی کند.
ایدهُ دانشگاه و فاصله آن با واقعیت دانشگاهی
اگر دانشگاه یک ایده است، میان ایدهُ دانشگاه و واقعیتِ دانشگاهی نیز همواره فاصلهای وجود دارد. هیچ دانشگاهی در جهان، عین ِکامل ایده دانشگاه نیست. دانشگاههای واقعی درگیر محدودیتهای اقتصادی، اداری، سیاسی، فرهنگی و تاریخیاند. از همین رو، نباید واقعیت موجود دانشگاه را با معنای دانشگاه یکی گرفت.
اهمیت ایده، درست در همین جاست. ایده معیاری است که به کمک آن میتوان واقعیت را سنجید. اگر ندانیم دانشگاه چیست و چه باید باشد، نمیتوانیم درباره وضعیت دانشگاه داوری کنیم. هرگاه مؤلفههای بنیادین ایده دانشگاه را بشناسیم، میتوانیم واقعیت دانشگاه را با آن بسنجیم و فاصله میان «آنچه هست» و «آنچه باید باشد» را آشکار کنیم.
از این دیدگاه، پرسش از ایده دانشگاه یک پرسش فلسفی است. فلسفه به ما امکان میدهد از سطح پدیدهها فراتر رویم و بنیاد آن ها را بپرسیم. دانشگاه نیز هنگامی به معنای راستین خود نزدیک میشود که درباره بنیاد و معنای خود پرسش کند. بنابراین، سخن گفتن از ایده دانشگاه در نهایت سخن گفتن از فلسفهُ دانشگاه است.
یکی از بنیادیترین مؤلفههای دانشگاه، پژوهش است. دانشگاه بدون پژوهش، به نهادی برای انتقال محفوظات تبدیل میشود. اگر دانشگاه تنها آنچه را پیشتر دانسته شده است به نسل بعد منتقل کند، دیگر نقش زنده و پیشبرنده خود را از دست میدهد.
پژوهش از جایی آغاز میشود که انسان بداند همه چیز دانسته نشده و نخواهد شد. پرسش و شک، دشمن دانشگاه نیستند؛ بلکه شرط امکان آن هستند. اگر پاسخ همه پرسشها از پیش، معلوم می بود و حقیقت به طور کامل در اختیار ما باشد، دیگر نیازی به پژوهش نخواهیم داشت.
از این رو، دانشگاه باید پژوهشگاه باشد، نه فقط آموزشگاه. آموزش نیز در دانشگاه اهمیت دارد، اما آموزش دانشگاهی باید با پژوهش پیوند داشته باشد. استاد تنها انتقالدهنده دانستههای موجود نیست و دانشجو نیز تنها دریافتکننده آنها نیست. هر دو باید در فرایند جستوجوی دانش مشارکت داشته باشند.
دانشگاه پژوهشمحور، دانشگاهی است که در آن پرسش ارزش دارد. پرسش کردن درباره هر چیز، حتی درباره خود دانشگاه، نشانه ضعف دانشگاه نیست، بلکه نشانه زنده بودن آن است. دانشگاه باید بتواند همواره راجع به خود بپرسد که آیا به رسالت خویش وفادار مانده است یا نه.
خردورزی؛ یکی از بنیادهای دانشگاه
ایده دوم، خردورزی است. دانشگاه باید بر مدار خردورزی حرکت کند. خردورزی یعنی توانایی اندیشیدن، سنجیدن، دلیل خواستن و تمایز گذاشتن میان ادعاهای گوناگون. جامعهای که در آن هر ادعایی بدون دلیل پذیرفته شود، نیازمند نهادی است که بتواند این ادعاها را به سنجش بگذارد.
دانشگاه باید فضای رشد و محل نمرین خردورزی باشد. فرایند خردورزی به معنای نفی همه باورها نیست، بلکه به معنای آن است که هیچ باور یا ادعایی از پرسش و سنجش درامان نباشد. دانشگاه باید انسان را از پیروی کورکورانه دور کند و به او توانایی اندیشیدن مستقل ببخشد.
میتوان زنجیرهای میان حیات دانشگاهی، خردورزی، اندیشه ورزی، عبرتگیری،حقیقت و روشنگری برقرار کرد. دانشگاه زنده دانشگاهی است که در آن اندیشه جریان دارد و صد البته که اندیشه، بدون خردورزی و پرسشگری ممکن نیست. خردورزی راهی برای نزدیک شدن به حقیقت است و حقیقت نیز بدون امکان سنجش آزادانه اندیشهها قابل جستوجو نیست. در این معنا، دانشگاه نه محل انباشتن پاسخها، بلکه محل پرورش توانایی پرسیدن و اندیشیدن است.
نقد؛ دانشگاه بهمثابه نهاد سنجش
یکی دیگر از مؤلفههای بنیادین ایده دانشگاه، نقد است. باید میان «نقد» و «انتقاد» تفاوت گذاشت. انتقاد ممکن است تنها بیان نارضایتی یا برشمردن عیبها باشد، اما نقد به معنای سنجش است. نقد، ادعا یا اندیشهای را در برابر دلیل و پرسش قرار میدهد. منظورم از نقد درست همان چیزی است که حافظ شیرازی در بیت زیر می گوید:
عیب می جمله چو گفتی هنرش نیز بگو نفی حکمت مکن از بهر دل عامی چند
دانشگاه باید نهاد نقد باشد. هیچ اندیشهای نباید فقط به دلیل قدمت، شهرت،قداست یا اقتدار صاحب آن، از نقد در امان بماند. اندیشه هنگامی میتواند جایگاه خود را حفظ کند که از آزمون نقد بگذرد. نقد دانشگاهی باید بر پایه دلیل باشد، نه برآمده از احساس، تعصب یا دشمنی شخصی. نقد اندیشه، نقد شخص نیست. از همین رو، دانشگاه باید فرهنگ نقد را پرورش دهد و به دانشجو بیاموزاند که میتوان با یک اندیشه مخالف بود، بیآنکه به صاحب آن اندیشه بیاحترامی کرد.
استادی که بیتفاوت نمیماند، پرسش می کند، کاستیها را میبیند و آنچه را نیازمند اصلاح است به نقد میکشد، به راستی به وظیفه و مسئولیت تاریخی، اجتماعی و اخلاقی خود عمل می کند. استادی که می بیند و سکوت می کند و با وجود توانایی نقد، از نقد روی میگرداند درواقع ناخواسته به باز تولید همان وضعیت یا فرایندی یاری می رساند که خود نیازمند دگرگونی است. نقد از سر مسئولیت، نه برای ویران کردن بلکه برای آشکار کردن کاستیها، گشودن افق های تازه و فراهم کردن زمینه بهبودی است.
از همین رو نقد اندیشمندان را باید بخشی از حیات سالم علمی و اجتماعی دانست، نه عاملی برای برهم زدن آرامش و نظم. چالش واقعی آنجاست که یک سازمان، نهاد یا حکمرانی، که مورد نقد قرار می گیرد نقد را تهدید تلقی کند و به جای شنیدن سخن منتقد در پی خاموش کردن آن برآید؛ به جای پاسخ دادن به پرسش ها، پرسشگر را به حاشیه براند و به جای سنجیدن درستی یا نادرستی یک سخن، درباره انگیزه گوینده سخن داوری کند. در چنین وضعیتی، مسئله دیگر فقط یک نقد یا اختلاف نظر نیست بلکه با بحرانی ژرف روبه رو هستیم؛ بحرانی در گفتمان،در پذیرش مسئولیت و در ناتوانایی یک نهاد یا یک حکمرانی در دیدن کاستیها و ناراستیهای خود.
حتی مفهوم دانشگاه نیز باید قابل نقد باشد. دانشگاهی که نمیتواند خود را نقد کند، در واقع از یکی از مهمترین عناصر ایده دانشگاه فاصله گرفته است. نقد، راهی برای اصلاح و بازاندیشی است. جامعه دانشگاهی باید مسئولیت تاریخی خود را در نقد اندیشهها، ساختارها و رویههای نادرست بپذیرد.
حقیقت؛ غایت پژوهش و اندیشه دانشگاهی
نقد و پژوهش بدون حقیقت معنای خود را از دست میدهند. دانشگاه باید در جستوجوی حقیقت باشد، هرچند حقیقت را نمیتوان چیزی دانست که یکبار برای همیشه در اختیار انسان قرار گرفته باشد.جستوجوی حقیقت مستلزم پذیرش این پیشفرض است که دانستههای کنونی ما ناقص هستند. درست به همین دلیل است که پژوهش ضرورت پیدا میکند. اگر حقیقت را از پیش بهطور کامل در اختیار داشته باشیم، پژوهش معنای خود را از دست میدهد. در دوران جدید، رشد دانشگاه با گسترش مفهوم پژوهش و جستوجوی حقیقت پیوندی ژرف پیدا کرد.
پژوهش هنگامی معنا دارد که حقیقت هنوز برای ما مسئله باشد. بنابراین دانشگاه باید فضایی فراهم آورد که در آن حقیقت همچنان یک پرسش زنده باقی بماند.حقیقت تنها در حوزه علوم طبیعی یا تجربی مطرح نیست. انسان میتواند درباره خدا، انسان، جهان، جامعه، اخلاق، هنر و بسیاری از بنیادیترین مسائل زندگی پرسش کند. دانشگاه باید امکان طرح چنین پرسشهایی را فراهم آورد.
دانشگاه بدون آزادی نمیتواند رسالت خود را انجام دهد. اگر پژوهشگر نتواند آزادانه پرسش کند؛ اگر دانشجو نتواند اندیشه خود را بیان کند و اگر استاد نتواند نتیجه پژوهش خود را بدون ترس عرضه کند، پژوهش و نقد به معنای راستین امکان تحقق نخواهند داشت.
اما آزادی دانشگاهی را نباید فقط و فقط نبود اجبار دانست. آزادی در معنای ژرفتر خود با خودآیینی پیوند دارد. انسان آزاد کسی است که بتواند بر پایه خرد و سنجش خود تصمیم بگیرد و فقط دنبالهرو خواست دیگران نباشد.
در اندیشه کانت، آزادی با خودآیینی پیوندی بنیادی دارد. خودآیینی یعنی انسان بتواند قانون رفتار خویش را بر پایه خرد دریابد، نه اینکه فقط از بیرون فرمان بگیرد. از این منظر، دانشگاه نیز باید محیط پرورش انسانهای خودآیین باشد.
دانشگاه آزاد دانشگاهی نیست که در آن هر ادعایی بدون سنجش پذیرفته شود؛ بلکه دانشگاهی است که امکان طرح و سنجش آزادانه ادعاها را فراهم میکند. آزادی دانشگاهی با مسئولیت همراه است. آزادی پژوهشگر یعنی مسئولیت او در برابر حقیقت، دلیل و جامعه.
آزادی با اصالت نیز پیوند دارد. انسان اصیل انسانی است که بتواند نسبت خود را با جهان، دانش و زندگی بهگونهای آگاهانه تعیین کند. اگر دانشگاه تنها انسانهایی بپروراند که بتوانند دانستههای موجود را تکرار کنند اما توانایی اندیشیدن مستقل نداشته باشند، از یکی از غایتهای مهم خود فاصله گرفته است.
دانشگاه باید به انسان امکان دهد خودش باشد و بتواند با اندیشهای مستقل در جهان حضور یابد. این امر به معنای بیاعتنایی به میراث فکری گذشته نیست. برعکس، اندیشه مستقل زمانی پدید میآید که انسان میراث گذشته را بشناسد، بفهمد و سپس بتواند آن را به سنجش بگذارد.
از این رو، دانشگاه باید میان میراث و نوآوری، میان دانستههای گذشته و پرسشهای امروز، و میان سنت و امکانهای تازه، گفتوگو برقرار کند.
گفتوگو و جریان آزاد اطلاعات
آخرین مؤلفهای که باید بر آن تأکید کرد، گفتوگوست. دانشگاه جایگاه تکگویی نیست؛ دانشگاه جای گفتوگوست. اندیشه در گفتوگو رشد میکند. انسان هنگامی میتواند محدودیتهای اندیشه خود را دریابد که با اندیشه دیگری روبهرو شود.
از همین رو، جریان آزاد اطلاعات یکی از پایههای دانشگاه است. ترس یکی از مهمترین موانع جریان آزاد اطلاعات است. هنگامی که انسان از بیان اندیشه خود میترسد، گفتوگو جای خود را به سکوت میدهد و هنگامی که گفتوگو از میان برود، امکان نقد و پژوهش نیز آسیب میبیند.
دانشگاه باید محیطی باشد که در آن استاد و دانشجو بتوانند با یکدیگر گفتوگو کنند، پرسش کنند، مخالفت کنند و از یکدیگر بیاموزند. در چنین فضایی، هیچکس مالک نهایی حقیقت نیست. حقیقت در فرایند جستوجو و گفتوگوی خردورزانه آشکارتر می شود.
از این دیدگاه، گفتوگو نه یک شیوه جانبی، بلکه بخشی از ذات دانشگاه است. دانشگاه زمانی زنده است که میان اندیشههای گوناگون ارتباط برقرار باشد. هرگاه تکگویی بر گفتوگو چیره شود، دانشگاه از معنای خود فاصله می گیرد.
ایده دانشگاه را نمیتوان در آموزش، مدرک، شغل یا تولید ثروت خلاصه کرد. دانشگاه نهادی است که در پاسخ به نیاز ژرف انسان و جامعه به دانش، حقیقت و خردورزی پدید آمده است. از این رو، برای فهم دانشگاه باید از شکل ظاهری آن فراتر رفت و به ایدهای بازگشت که بنیاد آن را تشکیل میدهد.
این ایده را میتوان در چند مؤلفه اساسی بازشناخت: پژوهش، خردورزی، نقد، حقیقت، آزادی، اصالت و گفتوگو. پژوهش دانشگاه را از آموزش صرف جدا میکند؛ خردورزی امکان سنجش و اندیشیدن را فراهم میآورد؛ نقد مانع جزمیت میشود؛ حقیقت افق پژوهش را باز میکند؛ آزادی شرط امکان اندیشیدن و پژوهش است؛ اصالت به انسان امکان میدهد مستقل بیندیشد و گفتوگو زمینه رویارویی اندیشهها و پیدایش فهم تازه را فراهم میکند.
البته هیچ دانشگاهی بهطور کامل با این ایده منطبق نیست. میان واقعیت دانشگاه و ایده دانشگاه همواره فاصلهای وجود دارد. اما همین فاصله است که ضرورت پرسش از دانشگاه را پدید میآورد. اگر ایده و فلسفه دانشگاه را فراموش کنیم، دیگر معیاری برای سنجش واقعیت دانشگاه نخواهیم داشت.
بنابراین، دانشگاه راستین نه جایی برای تکرار آنچه از پیش میدانیم، بلکه جایی برای پرسیدن درباره آن چیزی است که هنوز نمیدانیم. دانشگاه باید بتواند درباره حقیقت پرسش کند، درباره دانش تردید کند، اندیشهها را نقد کند، آزادی را پاس بدارد و گفتوگو را زنده نگه دارد. دانشگاه باید انسان را نه فقط برای یک شغل، بلکه برای اندیشیدن، سنجیدن و زیستن آگاهانه آماده کند و به باشی را برای انسان فراهم کند.
در نهایت، معنای دانشگاه را باید در نسبت میان دانش و اندیشه جستوجو کرد. دانش بدون اندیشه ممکن است به انباشت اطلاعات بینجامد و آزادی بدون خرد ممکن است به بیراهه رود. نقد بدون حقیقتجویی میتواند به نفی صرف تبدیل شود و پژوهش بدون آزادی نمیتواند از مرزهای دانستههای موجود عبور کند. آنچه این عناصر را به یکدیگر پیوند میدهد، همان ایده دانشگاه است: نهادی برای جستوجوی حقیقت، پرورش خردورزی و فراهم آوردن امکان گفتوگوی آزاد و مسئولانه.
منبع: خبرآنلاین


